Zaman edatları (am, im, um, vor, nach)

Kanca

Bir iş görüşmesinde özgeçmişini anlatıyorsun: "Ich bin in 2019 nach Deutschland gekommen. Ich habe zwei Jahre vor in München gearbeitet." Görüşmeci not alıyor, sonra cümlelerini sakin bir sesle tekrarlıyor: "Sie sind 2019 nach Deutschland gekommen und haben vor zwei Jahren in München gearbeitet?" İki küçük düzeltme: yıl söylenirken "in" kullanılmaz, "önce" anlamındaki "vor" ise Türkçedeki gibi sona değil, sürenin önüne gelir.

Takvimin ve saatin temel kalıpları A1.20'den beri elinde. Şimdi o kalıpları Dativ bilgisiyle bir sisteme oturtacak, ardından "vor" ve "nach" başta olmak üzere geçmişi ve sırayı anlatan zaman edatlarını çalışacağız. Yılları söylemenin, hem Türkçeden hem İngilizceden farklı işleyen kuralı da burada.

Anlatım

am, im, um: artık nedenini biliyorsun

A1.20'de "am" ve "im" kelimelerinin "an dem" ve "in dem" kaynaşmaları olduğunu söylemiş, nedenini Dativ derslerine bırakmıştık. Artık açıklayabiliriz: zaman bildirirken "an" ve "in" iki yönlü edatlar olarak "Wann?" (ne zaman?) sorusuna cevap verir ve bu soru bir konum gibi davranır; bu yüzden Dativ gelir. "der Montag → am Montag", "der Juli → im Juli", "der Sommer → im Sommer", "die Nacht → in der Nacht".

Kısa bir hatırlatma: "am" günler, tarihler ve günün bölümleri için ("am Montag", "am Wochenende", "am Abend"), "im" aylar ve mevsimler için ("im Mai", "im Winter"), "um" kesin saat için ("um halb neun") kullanılır. Gece bir istisnadır: "in der Nacht".

Tarih söylerken de "am" kullanılır ve sıra sayısı Dativ'e uygun bir ek alır: "am 3. Mai" diye yazılır, "am dritten Mai" diye okunur. Sıra sayılarını ayrıca işleyeceğiz; şimdilik "am ersten", "am zweiten", "am dritten" kalıplarını tanıman yeterli.

Yıllar: edatsız ya da "im Jahr"

Türkçede yıl "-de" ekiyle söylenir: "2019'da". İngilizcede "in 2019" denir. Almancada ise yıl ya hiçbir edat almadan tek başına söylenir ya da "im Jahr" kalıbıyla: "Ich bin 2019 nach Deutschland gekommen" ya da "Ich bin im Jahr 2019 nach Deutschland gekommen". "in 2019" biçimi Almancada yanlış kabul edilir. Günlük konuşmada edatsız biçim çok daha yaygındır.

Yıllar Almancada yüzler hâlinde okunur: 1998 "neunzehnhundertachtundneunzig" (on dokuz yüz doksan sekiz). 2000'den sonraki yıllar ise binlerle okunur: 2019 "zweitausendneunzehn" (iki bin on dokuz). A1.5'te öğrendiğin sayılar burada birleşik kelimeler olarak kullanılır.

vor: önce

"vor" zaman bildirirken iki anlam taşır. Bir süreyle kullanıldığında "önce" demektir: "vor zwei Jahren" (iki yıl önce), "vor einer Woche" (bir hafta önce), "vor fünf Minuten" (beş dakika önce). Bir olayla kullanıldığında "-den önce" demektir: "vor dem Essen" (yemekten önce), "vor der Arbeit" (işten önce). Her iki kullanımda da "vor" Dativ ister; çoğul sürede isim A2.7'deki "-n" ekini alır.

Türkçede "önce" sürenin arkasına gelir: "iki yıl önce". Almancada ise "vor" sürenin önündedir: "vor zwei Jahren". Bu, A1.40'tan beri gördüğün temel sıra farkının zaman alanındaki karşılığıdır: Türkçede sonda duran kelime, Almancada başa geçer.

nach, ab, bis: sonra, -den itibaren, -e kadar

"nach" bir olaydan sonrasını anlatır ve Dativ ister: "nach dem Essen" (yemekten sonra), "nach der Schule" (okuldan sonra). A2.11'de bu anlamı kısaca görmüştün. Bir süreden sonrasını anlatırken ise "nach" yerine çoğu zaman "in" kullanılır ve anlam "… sonra" (şimdiden itibaren) olur: "in zwei Stunden" (iki saat sonra), "in einer Woche" (bir hafta sonra).

"ab" bir başlangıç noktasını, "bis" bir bitiş noktasını anlatır: "ab Montag" (pazartesiden itibaren), "bis Freitag" (cumaya kadar). İkisi bir arada da kullanılır, ama bir aralık söylerken en sık kalıp "von … bis" kalıbıdır: "von neun bis fünf" (dokuzdan beşe kadar), "von Montag bis Freitag" (pazartesiden cumaya).

vor ile seit: iki farklı soru

A2.11'de gördüğün "seit" ile bu dersteki "vor" sık karışır, çünkü ikisi de geçmişe uzanır. Ama farklı soruları cevaplar. "vor" geçmişte bitmiş bir noktayı gösterir: "Ich bin vor drei Jahren nach Berlin gekommen" (Üç yıl önce Berlin'e geldim). "seit" ise geçmişte başlayıp hâlâ süren bir durumu anlatır: "Ich wohne seit drei Jahren in Berlin" (Üç yıldır Berlin'de oturuyorum). Türkçedeki "önce" ile "-dir" arasındaki fark tam olarak budur.

Örnekler

Her örnekte zaman edatını bul ve hangi soruya cevap verdiğini söyle.

İkinci ve sekizinci örnekleri karşılaştır: "vor zwei Jahren" geçmişe, "in zwei Stunden" geleceğe bakar. Altıncı örnekteki "geöffnet" A2.2'deki "-et" kuralının bir örneğidir ve burada bir sıfat gibi kullanılmıştır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. im Sommer, am Dienstag, um halb acht, in der Nacht.
2. "vor drei Tagen"
3. "Ich lerne seit einem Jahr Deutsch." (hâlâ sürüyor) "Ich habe vor einem Jahr angefangen." (geçmişte bir nokta)
4. "Meine Schwester ist 2020 geboren." (ya da "im Jahr 2020")
5. "Der Kurs ist von Montag bis Freitag."

Özet kartı

1. am (gün, tarih, günün bölümü), im (ay, mevsim), um (saat); gece "in der Nacht". Hepsi Dativ'dir.
2. Yıllar edatsız ya da "im Jahr": 2019, im Jahr 2019; "in 2019" yanlış.
3. vor + Dativ: önce: vor zwei Jahren, vor dem Essen; Türkçedeki "önce"nin tersine edat başta.
4. nach + Dativ: bir olaydan sonra (nach dem Essen); bir süre sonra: in (in zwei Stunden).
5. ab (-den itibaren), bis (-e kadar), von … bis (-den … -e kadar).
6. vor (geçmişte bir nokta) ≠ seit (hâlâ süren): vor drei Jahren / seit drei Jahren.

Sonraki derse köprü

Edatlar modülü burada tamamlanıyor. Sıradaki modül sıfatlara ayrılmış ve karşılaştırmayla açılıyor: iki şeyi, iki kişiyi, iki şehri birbiriyle kıyaslamak. A1.29'da "älter als" (-den büyük) kalıbını aile anlatırken kullanmıştın. Bir sonraki derste bu kalıbın ardındaki kuralı, yani sıfata "-er" eki getirip "als" ile karşılaştırmayı öğreneceksin: "schneller als" (-den hızlı), "größer als" (-den büyük). Türkçedeki "-den daha" yapısıyla karşılaştırmayı da orada yapacağız.