stellen/stehen, legen/liegen, hängen

Kanca

Yeni dairene taşınıyorsun ve Alman bir arkadaşın kutuları taşımana yardım ediyor. Bir kitap kutusunu işaret edip soruyor: "Wohin soll ich die Bücher tun?" Sen rafı gösteriyorsun: "Leg sie bitte ins Regal." Arkadaşın kitapları rafa yan yana, dik olarak diziyor ve gülümsüyor: "Ich stelle sie ins Regal, okay?" Sen bir an şaşırıyorsun: Türkçede ikisi de "koymak" değil mi? Almancada ise kitabı dik koymakla yatırarak koymak iki ayrı fiildir.

A2.12'de "Wo?" ve "Wohin?" sorularının iki yönlü edatlardan sonra hâli nasıl belirlediğini gördün ve bir şeyi bir yere koymak için geçici olarak genel "tun" fiilini kullandın. Almanca konuşanlar bu işi çoğu zaman daha ayrıntılı fiillerle yapar: nesnenin dik mi, yatık mı, asılı mı durduğuna göre. Bu derste bu fiil çiftlerini, aralarındaki ilişkiyi ve iki yönlü edatlarla nasıl birlikte çalıştıklarını öğreneceğiz.

Anlatım

Üç çift: koymak ve durmak

Almancada bir nesnenin konumunu anlatan fiiller çiftler hâlinde gelir. Her çiftte bir fiil bir hareketi, yani bir şeyi bir yere koymayı anlatır; öbürü bu hareketin sonucunu, yani bir şeyin bir yerde durmasını anlatır.

Dik duran şeyler "stellen" ve "stehen" ile anlatılır: şişe, bardak, masa, sandalye, rafta dik duran kitap, bir yerde ayakta duran insan. Yatık duran şeyler "legen" ve "liegen" ile: masada yatan telefon, yatakta uzanan insan, üst üste konmuş kitaplar, halı. Asılı duran şeyler "hängen" ile: duvardaki resim, askıdaki ceket, lamba. Seçimi nesnenin kendisi değil, nasıl durduğu belirler; aynı kitap rafta dik durduğunda "steht", masada yattığında "liegt".

Hareket fiilleri: Wohin? ve Akkusativ

"stellen", "legen" ve "hängen" (asmak) bir hareket anlatır ve bir nesne alır: bir şeyi bir yere koyarsın. Bu yüzden soru "Wohin?" olur ve A2.12'deki kural gereği iki yönlü edattan sonra Akkusativ gelir: "Ich stelle die Flasche auf den Tisch" (Şişeyi masaya koyuyorum), "Ich lege das Handy auf den Tisch" (Telefonu masaya koyuyorum), "Ich hänge das Bild an die Wand" (Resmi duvara asıyorum).

Bu üç fiil düzenlidir ve Perfekt'te A2.2'deki "ge- … -t" kalıbını izler: "Ich habe die Flasche auf den Tisch gestellt", "Ich habe das Handy auf den Tisch gelegt", "Ich habe das Bild an die Wand gehängt".

Durum fiilleri: Wo? ve Dativ

"stehen", "liegen" ve "hängen" (asılı durmak) bir durumu anlatır ve nesne almaz: bir şey bir yerde durur. Soru "Wo?" olur ve iki yönlü edattan sonra Dativ gelir: "Die Flasche steht auf dem Tisch" (Şişe masanın üstünde duruyor), "Das Handy liegt auf dem Tisch" (Telefon masanın üstünde duruyor), "Das Bild hängt an der Wand" (Resim duvarda asılı).

Bu fiiller düzensizdir ve Perfekt'te A2.3'teki "-en" kalıbını izler: "gestanden", "gelegen", "gehangen". "hängen" fiilinin iki anlamı Perfekt'te ayrılır: asmak anlamında "gehängt", asılı durmak anlamında "gehangen": "Ich habe das Bild an die Wand gehängt. Es hat lange dort gehangen."

Günlük konuşmada "ist" yerine

A1.40'ta "Das Handy ist auf dem Tisch" gibi cümleler kurdun. Bu cümleler doğrudur, ama Almanca konuşanlar bir nesnenin yerini söylerken çoğu zaman "sein" yerine durum fiillerini tercih eder: "Das Handy liegt auf dem Tisch", "Die Flasche steht im Kühlschrank", "Deine Jacke hängt an der Garderobe" (Ceketin portmantoda asılı). Bir şeyi ararken sorulan soru da genellikle budur: "Wo liegt mein Schlüssel?" (Anahtarım nerede?).

Bu fiiller kişiler için de kullanılır: "Er steht an der Haltestelle" (Durakta duruyor, ayakta bekliyor), "Sie liegt im Bett" (Yatakta yatıyor). Yer adları ve şehirler için de "liegen" sık görülür: "Köln liegt am Rhein" (Köln Ren kıyısındadır), "Das Hotel liegt im Zentrum" (Otel merkezde).

Türkçe ile karşılaştırma

Türkçede bu ayrımların çoğu tek bir fiille yapılır: "koymak" hem dik hem yatık koymayı, "durmak" ya da "bulunmak" her tür konumu anlatır. Ayrıntı gerektiğinde Türkçe bir zarf ekler: "dik koymak", "yatırmak", "asmak". Almancada ise bu ayrıntı fiilin içindedir ve seçilmesi zorunludur. Başlangıçta bu seçim yorucu gelebilir; ama kural basittir: nesneyi gözünde canlandır ve nasıl durduğuna bak.

Örnekler

Her örnekte fiilin hareket mi durum mu anlattığını ve nesnenin nasıl durduğunu bul.

Birinci ve ikinci örnekler aynı kitapları anlatır: önce hareket (stellen, Akkusativ), sonra sonuç (stehen, Dativ). Üçüncü örnek A1.41'deki emir kipinin "du" biçimidir: "legen → Leg!".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich stelle die Vase auf den Tisch." (dik) "Ich lege die Zeitung auf das Sofa." (yatık)
2. "Das Auto steht vor dem Haus." "Der Teppich liegt im Wohnzimmer."
3. "Ich hänge die Lampe über den Tisch." (Wohin? → Akkusativ) "Die Lampe hängt über dem Tisch." (Wo? → Dativ)
4. "Ich habe den Schlüssel auf den Tisch gelegt."
5. "Wo ist die Flasche? – Sie steht im Kühlschrank."

Özet kartı

1. Duruşa göre fiil: dik → stellen/stehen, yatık → legen/liegen, asılı → hängen.
2. Hareket fiilleri (stellen, legen, hängen): nesne alır, Wohin?, Akkusativ, düzenli: gestellt, gelegt, gehängt.
3. Durum fiilleri (stehen, liegen, hängen): nesne almaz, Wo?, Dativ, düzensiz: gestanden, gelegen, gehangen.
4. Konum anlatırken "sein" yerine durum fiili daha doğal: Das Handy liegt auf dem Tisch.
5. Kişiler ve yerler için de: Er steht an der Haltestelle. Köln liegt am Rhein.
6. Türkçenin tek "koymak" fiili Almancada üçe ayrılır; nesnenin nasıl durduğuna bak.

Sonraki derse köprü

Edatlar modülünün son dersinde yerden zamana geçiyoruz. "am", "im", "um" edatlarını günler, aylar ve saatler için kalıp olarak kullanıyorsun: "am Montag", "im Juli", "um acht Uhr". Sıradaki derste bu kalıpları bir sisteme oturtacak ve "vor" ile "nach" edatlarını zaman için öğreneceğiz: "vor zwei Jahren" (iki yıl önce) ve "nach dem Essen" (yemekten sonra). Türkçedeki "önce" ve "sonra" kelimelerinin Almancada edat olarak ismin önüne geçtiğini orada göreceksin.