İki yönlü edatlar: wo? mi, wohin? mi

Kanca

Bir arkadaşın telefonda soruyor: "Wo bist du?" Sen cevap veriyorsun: "Ich bin im Park." Bir saat sonra bir başka arkadaşın arıyor: "Was machst du?" Bu kez parka doğru yola çıkmışsın ve A1.40'ta öğrendiğin kalıbı kullanıyorsun: "Ich gehe im Park." Arkadaşın bir an duraksıyor: "Du gehst im Park spazieren? Oder gehst du in den Park?" Aynı edat, aynı yer, ama bir artikel farkı cümlenin anlamını değiştirdi: "im Park" parkın içinde olmayı, "in den Park" parka gitmeyi anlatıyordu.

Son iki derste edatlar işini kolaylaştırıyordu: her biri tek bir hâle bağlıydı. Bu dersteki grupta ise hâli edat değil, cümlenin anlattığı durum seçer. A1.40'ta bu edatları yalnız bir şeyin nerede durduğunu anlatırken, yani Dativ'le kullandın. Bu derste aynı edatların bir hareketin hedefini anlatırken Akkusativ'e geçtiğini ve seçimi yapmanın kolay yolunu öğreneceğiz.

Anlatım

Dokuz edat, iki hâl

İki yönlü edatlar A1.40'tan tanıdığın dokuz edattır: "in", "an", "auf", "neben", "unter", "über", "vor", "hinter", "zwischen". Bu edatlar arkalarındaki ismi bazen Dativ'de, bazen Akkusativ'de ister. Seçimi edat değil, cümlenin sorusu belirler.

Bir şey bir yerde bulunuyorsa, soru "Wo?" (nerede?) olur ve Dativ gelir: "Ich bin im Park" (Parktayım), "Das Buch liegt auf dem Tisch" (Kitap masanın üstünde). Bir şey ya da biri bir yere doğru hareket ediyorsa, soru "Wohin?" (nereye?) olur ve Akkusativ gelir: "Ich gehe in den Park" (Parka gidiyorum), "Wir fahren an den See" (Göle gidiyoruz).

Türkçe ekler yol gösteriyor

Burada Türkçe sana iyi bir rehberdir. Türkçede konum "-de" ekiyle, hareketin hedefi "-e" ekiyle söylenir: "parkta" ve "parka", "masada" ve "masaya". Almancada da aynı ayrım vardır, yalnızca ek yerine artikel değişir: "-de" alan Türkçe kelime Dativ'e, "-e" alan Türkçe kelime Akkusativ'e karşılık gelir.

Bu eşleşme A2.6'daki genel kurala biraz ters düşüyor gibi görünebilir; orada Türkçe "-e" hâlinin çoğu zaman Dativ'e karşılık geldiğini söylemiştik. Fark şudur: A2.6'daki "-e" bir alıcıyı gösteriyordu ("anneme veriyorum"), buradaki "-e" ise bir yönü gösteriyor ("parka gidiyorum"). İki yönlü edatlarla yön her zaman Akkusativ'dir.

Kaynaşmalar: im ve ins, am ve ans

İki edat, "in" ve "an", hem Dativ hem Akkusativ artikelle kaynaşır. Dativ'de "in dem → im", "an dem → am"; Akkusativ'de "in das → ins", "an das → ans". Bu yüzden nötr isimlerde tek bir harf farkı anlamı değiştirir: "im Büro" (ofiste) ve "ins Büro" (ofise), "am Meer" (deniz kenarında) ve "ans Meer" (deniz kenarına).

A1.21'de ezberlediğin "ins Bett gehen" (yatmaya gitmek) kalıbı buradan gelir: "Bett" nötrdür ve yatağa doğru bir hareket vardır. A1.39'daki "in die Türkei" kalıbı da iki yönlü edatın Akkusativ kullanımıdır: Türkiye'ye doğru bir yolculuk.

Hareket var ama yer değişmiyorsa

Dikkat edilmesi gereken tek ince nokta, bir yerin içinde hareket etmektir. "Wir laufen im Park" (Parkta koşuyoruz) cümlesinde bir hareket vardır, ama bu hareket parkın içinde kalır; koşanlar bir yerden başka bir yere geçmez. Soru hâlâ "Wo?" sorusudur ve Dativ gelir. "Wir laufen in den Park" (Parka koşuyoruz) cümlesinde ise koşanlar dışarıdan parkın içine doğru hareket eder; soru "Wohin?" olur ve Akkusativ gelir.

Bu ayrımı Türkçe de yapar: "parkta koşuyoruz" ile "parka koşuyoruz" iki farklı cümledir. Kendine her zaman şunu sor: hareket bir sınırı geçiyor mu, yoksa bir alanın içinde mi kalıyor?

Hangi fiillerle?

Yön anlatan cümlelerde çoğu zaman bir hareket fiili vardır: "gehen", "fahren", "laufen", "kommen", "fliegen". Konum anlatan cümlelerde ise durum fiilleri: "sein", "wohnen", "arbeiten", "warten", "sitzen". Fiile bakmak ipucu verir, ama kesin karar her zaman "Wo?" ve "Wohin?" sorusuyla verilir. Bir şeyi bir yere koymayı anlatan "legen", "stellen", "hängen" gibi fiilleri ise bir sonraki derste ayrıca göreceğiz; onlar da bu kuralın en sık kullanıldığı yerlerdir.

A1.31'de ezberlediğin iki kalıp da aynı ayrımı edatsız yapar: "zu Hause" konumu, "nach Hause" yönü anlatır. "Ich bin zu Hause" (Evdeyim) bir "Wo?" cevabıdır, "Ich gehe nach Hause" (Eve gidiyorum) bir "Wohin?" cevabı. Ev için "in das Haus" yerine bu iki sabit kalıp kullanılır.

Örnekler

Her örnekte "Wo?" mu, "Wohin?" mu diye sor ve artikelin hâlini kontrol et.

Yedinci örnekte kedi yatağın altına doğru hareket eder: "Wohin?" ve Akkusativ. Sekizinci örnekte çocuklar hareket eder ama evin arkasında kalır: "Wo?" ve Dativ.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Ich wohne in der Stadt." (Wo? → Dativ) "Ich fahre in die Stadt." (Wohin? → Akkusativ)
2. "Er ist im Bett." "Er geht ins Bett."
3. "Wir sitzen am Fenster." "Sie geht ans Fenster."
4. "Heute Abend gehe ich ins Restaurant." (Wohin? → Akkusativ)
5. "Das Buch ist in der Tasche." "Ich tue das Buch in die Tasche."

Özet kartı

1. İki yönlü edatlar: in, an, auf, neben, unter, über, vor, hinter, zwischen.
2. Wo? (konum) → Dativ: im Park, am Fenster, auf dem Tisch.
3. Wohin? (hareketin hedefi) → Akkusativ: in den Park, ans Fenster, auf den Tisch.
4. Türkçe ekler rehber: -de → Dativ (parkta), -e → Akkusativ (parka).
5. Kaynaşmalar: im/ins, am/ans; ins Bett, ins Büro, ans Meer.
6. Alanın içindeki hareket konumdur: Wir laufen im Park (Dativ).

Sonraki derse köprü

"Wo?" ve "Wohin?" ayrımının en sık kullanıldığı yer, bir şeyi bir yere koymayı ve bir şeyin bir yerde durmasını anlatan fiil çiftleridir. Sıradaki derste bu çiftleri öğreneceğiz: "stellen" (dik koymak) ve "stehen" (dik durmak), "legen" (yatırarak koymak) ve "liegen" (yatık durmak), "hängen" (asmak ve asılı durmak). Bu dersteki alıştırmada kullandığın genel "tun" fiilinin yerine Almancanın bir şeyin duruşuna göre nasıl ayrı fiiller seçtiğini orada göreceksin.