Dativ edatları (mit, bei, nach, von, zu, aus, seit)

Kanca

Bir iş arkadaşın, sabah neden geç kaldığını soruyor. Sen anlatıyorsun: "Ich war bei dem Arzt. Jetzt komme ich von dem Arzt." Arkadaşın anlıyor ve cümleni daha kısa tekrarlıyor: "Ah, du warst beim Arzt und kommst gerade vom Arzt." İki cümlen de dil bilgisi açısından doğruydu, ama Almanca konuşan biri bu edatları neredeyse her zaman artikelle kaynaştırarak söyler. Hemen ardından arkadaşın soruyor: "Seit wann bist du krank?" Bu soruyu anlamak için "seit" kelimesini bilmen gerekiyor.

A2.6'da Dativ'in bazı edatlardan sonra her zaman geldiğini söylemiştik. Bu derste o edatların en sık yedisini çalışacağız: "mit", "bei", "nach", "von", "zu", "aus" ve "seit". Listenin yarısı sana zaten tanıdık gelecek; asıl iş, her birinin Türkçedeki karşılığını, birbirine karışan çiftleri ve Türkçeyle şaşırtıcı biçimde örtüşen "seit" yapısını göreceğiz.

Anlatım

Yedi edat, tek hâl

Bu yedi edattan sonra gelen isim ya da zamir her zaman Dativ'dedir. A2.7'deki sonlar geçerlidir: eril ve nötr "-m", dişil "-r", çoğul "-n" ve çoğulda isme eklenen "-n". "mit dem Bus", "bei meiner Mutter", "seit zwei Jahren". A2.10'daki Akkusativ edatlarıyla birlikte bu liste, Almancadaki edatların büyük bölümünü kapsar.

Kaynaşmalar: beim, vom, zum, zur

A1.38'de "zum" ve "zur" biçimlerini öğrendin. Aynı kaynaşma iki edatta daha görülür: "bei dem → beim" ve "von dem → vom". Günlük konuşmada kaynaşmamış biçimler kulağa yapay gelir; kancadaki "bei dem Arzt" cümlesi doğru ama tuhaf duyulmuştu. Kaynaşmamış biçim yalnızca belirli bir kişi ya da şey vurgulanırken kullanılır: "bei dem Arzt, nicht bei dem anderen" (o doktorda, öbüründe değil).

Karışan çiftler

Türkçedeki üç ek, Almancada ikişer edata dağılır. Türkçedeki "-e", kişiler ve binalar için "zu" ("zum Arzt", "zu meiner Oma"), şehirler ve ülkeler için "nach" olur ("nach Köln"); bunu A1.39'da gördün. Türkçedeki "-den", bir yerin içinden ya da bir kökenden çıkmak için "aus" ("aus der Türkei", "aus dem Haus"), bir kişiden ya da bir başlangıç noktasından gelmek için "von" olur ("vom Arzt", "von meiner Freundin", "vom Bahnhof").

Türkçedeki "-de" ise kişiler ve kurumlar için "bei" olur: "bei meinen Eltern" (annemlerde), "beim Arzt" (doktorda), "bei Siemens" (Siemens'te çalışırken). Binalar ve şehirler için A1.40'taki konum edatları kullanılır: "in der Stadt", "im Büro".

Karışan çiftleri ayırmanın kolay yolu, bir soruyla eşleştirmektir. "Wo?" (nerede?) sorusu "bei" ile, "Wohin?" (nereye?) sorusu "zu" ile cevaplanır: "Wo bist du? – Beim Arzt." "Wohin gehst du? – Zum Arzt." "Woher?" (nereden?) sorusunun cevabı "aus" ya da "von" olur: "Woher kommst du? – Aus der Türkei" (köken), "Vom Arzt" (az önce bulunduğun yer).

seit: Türkçe ile aynı zaman

"seit" geçmişte başlayıp şimdi hâlâ süren bir durumu anlatır ve Türkçedeki "-dir" ya da "-den beri" yapısına karşılık gelir. Burada Almanca ile Türkçe şaşırtıcı biçimde örtüşür: ikisi de şimdiki zamanı kullanır. "Ich wohne seit drei Jahren in Berlin" (Üç yıldır Berlin'de oturuyorum). "Seit wann lernst du Deutsch?" (Ne zamandan beri Almanca öğreniyorsun?). "Er ist seit Montag krank" (Pazartesiden beri hasta).

"seit" arkasındaki ismi Dativ ister, bu yüzden çoğul bir süre A2.7'deki çoğul "-n" ekini alır: "seit zwei Jahren", "seit drei Tagen", "seit vielen Monaten". Tekil bir başlangıç noktasıyla da kullanılır: "seit dem Sommer" (yazdan beri), "seit letzter Woche" (geçen haftadan beri).

nach ve von: iki anlam daha

"nach" yön dışında "sonra" anlamı da taşır: "nach dem Essen" (yemekten sonra), "nach der Arbeit" (işten sonra). "von" ise bir şeyin kime ait olduğunu da söyler: "das Auto von Ahmet" (Ahmet'in arabası), "die Tasche von meiner Schwester" (kız kardeşimin çantası). Bu ikinci kullanım günlük konuşmada çok yaygındır ve Türkçedeki "-in" iyelik ekinin işini görür.

Örnekler

Her örnekte edatı ve arkasındaki Dativ biçimini bul.

Altıncı örnekte "seit" şimdiki zamanla kullanılmıştır, tıpkı Türkçedeki "öğreniyorum" gibi; "Jahren" Dativ çoğul "-n" ekini almıştır. Beşinci örnekte ülke adı artikelsizdir; "die Türkei" gibi artikelli ülkelerde artikel Dativ'e girer: "aus der Türkei".

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. mit der Freundin, bei meinem Onkel, seit drei Tagen.
2. vom Arzt, beim Bäcker, zur Post.
3. "Ich gehe zu meiner Oma." (yön) "Ich bin bei meiner Oma." (konum)
4. "Sie kommt aus Italien." (köken) "Ich komme gerade von der Arbeit." (başlangıç noktası)
5. "Ich wohne seit fünf Jahren in Istanbul."

Özet kartı

1. Dativ edatları: aus, bei, mit, nach, seit, von, zu; arkalarından her zaman Dativ gelir.
2. Kaynaşmalar: beim, vom, zum, zur; günlük konuşmada kuraldır.
3. -e: kişi ve bina için zu, şehir ve ülke için nach. -den: köken için aus, kişi ve başlangıç noktası için von. -de: kişi ve kurum için bei.
4. Wo? → bei, Wohin? → zu, Woher? → aus/von.
5. seit + şimdiki zaman = Türkçe "-dir": Ich wohne seit drei Jahren hier; çoğulda -n.
6. nach = sonra (nach dem Essen); von = -in (das Auto von Ahmet).

Sonraki derse köprü

Şimdiye kadar edatları iki gruba ayırdın: her zaman Akkusativ isteyenler ve her zaman Dativ isteyenler. Üçüncü grup duruma göre ikisini de alır: "in", "auf", "an", "neben", "unter", "über", "vor", "hinter", "zwischen". A1.40'ta bunları yalnız "Wo?" sorusuyla, Dativ'de kullandın. Sıradaki derste aynı edatların "Wohin?" sorusuyla, yani bir hareket anlatılırken Akkusativ'e geçtiğini göreceksin: "Ich bin im Park" ama "Ich gehe in den Park".