Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Varsayılan haben: nesne alan bütün fiiller ve pek çok nesnesiz fiil (Ich habe gearbeitet, geschlafen, getanzt).
- sein, yer değiştirmede: gehen, fahren, kommen, fliegen, laufen, reisen.
- sein, durum değişikliğinde: aufstehen, einschlafen, aufwachen, werden, sterben.
- İstisnalar: sein (bin gewesen), bleiben (bin geblieben), passieren (ist passiert).
- Durum ile geçişi ayır: Ich habe geschlafen, ama Ich bin eingeschlafen.
- Nesne varsa haben: Ich bin nach Berlin gefahren, ama Ich habe das Auto gefahren.
Kanca
Almanca kursunda öğretmen senden dününü anlatan kısa bir metin istiyor. Sen yazıyorsun: "Ich habe um sieben Uhr aufgestanden. Dann habe ich zur Arbeit gefahren." Metin geri geldiğinde iki "habe" kelimesinin üstü çizilmiş ve yerlerine "bin" yazılmış: "Ich bin um sieben Uhr aufgestanden. Dann bin ich zur Arbeit gefahren." Aynı metinde "Ich habe Kaffee getrunken" cümlesine ise dokunulmamış. Neden bazı fiiller "haben", bazıları "sein" istiyor?
Perfekt'in iskeleti zaten elinde; eksik olan, yardımcı fiili seçmenin ölçüsü. Kural sanıldığından kısadır: fiillerin büyük çoğunluğu "haben" alır, "sein" alan fiiller ise iki anlam grubunda ve bir avuç istisnada toplanır.
Anlatım
Varsayılan: haben
Almancadaki fiillerin büyük çoğunluğu Perfekt'i "haben" ile kurar. Nesne alan her fiil, yani A1.23'ten beri Akkusativle kullandığın fiiller, istisnasız "haben" alır: "Ich habe einen Kaffee getrunken", "Wir haben das Buch gelesen", "Er hat seine Mutter besucht". Nesne almayan pek çok fiil de "haben" ile kurulur: "Ich habe gearbeitet", "Sie hat gut geschlafen", "Wir haben lange gewartet".
Bu yüzden karar verirken "haben" alan fiilleri ezberlemeye gerek yoktur. Ezberlenmesi gereken, "sein" alan küçük gruptur; geri kalan her şey "haben" alır.
sein: yer değiştirme
"sein" alan fiillerin birinci grubu, bir yerden başka bir yere hareket anlatan fiillerdir. Özne A noktasından B noktasına gider: "gehen → Ich bin gegangen" (gittim), "fahren → Ich bin gefahren" (araçla gittim), "kommen → Ich bin gekommen" (geldim), "fliegen → Ich bin geflogen" (uçtum, uçakla gittim), "laufen → Ich bin gelaufen" (koştum, yürüdüm), "reisen → Ich bin gereist" (seyahat ettim).
Buradaki ölçü hareketin kendisi değil, yer değiştirmedir. Aynı yerde kalarak yapılan bir hareket "haben" alır: "Ich habe getanzt" (Dans ettim), "Wir haben Fußball gespielt". Dans eden kişi bir yerden başka bir yere gitmez; bu yüzden "haben" alır.
sein: durum değişikliği
İkinci grup, öznenin bir durumdan başka bir duruma geçtiğini anlatan fiillerdir: "aufstehen → Ich bin aufgestanden" (kalktım: yatarken ayağa), "einschlafen → Ich bin eingeschlafen" (uykuya daldım: uyanıkken uykuya), "aufwachen → Ich bin aufgewacht" (uyandım), "werden → Ich bin müde geworden" (yoruldum), "sterben → Er ist gestorben" (öldü).
Bu grubu "schlafen" ile karşılaştırmak kuralı netleştirir. "schlafen" (uyumak) bir durumun sürmesidir, bir geçiş değildir: "Ich habe geschlafen". "einschlafen" (uykuya dalmak) ise uyanıklıktan uykuya geçiştir: "Ich bin eingeschlafen". İki fiil aynı kökü paylaşır, ama biri durumu, öbürü değişimi anlatır ve yardımcı fiil buna göre seçilir.
Üç istisna: sein, bleiben, passieren
Üç sık fiil yukarıdaki iki gruba uymadığı hâlde "sein" alır. Bunları ayrıca ezberlemek gerekir: "sein → Ich bin gewesen" (bulundum, oldum), "bleiben → Ich bin geblieben" (kaldım), "passieren → Was ist passiert?" (Ne oldu?). "bleiben" bir yerde kalmayı, yani hareketin tam tersini anlatır ama yine "sein" alır; bu yüzden istisnalar listesinde durur.
"sein" fiilinin Perfekt'i ("Ich bin gewesen") yazıda ve güney bölgelerde kullanılır. A1.42'de gördüğün gibi, günlük konuşmada çoğu zaman "war" tercih edilir: "Ich war in Berlin" (Berlin'deydim). İki biçim de doğrudur.
| Grup | Fiil | Perfekt |
|---|---|---|
| Yer değiştirme | gehen | Ich bin gegangen. |
| Yer değiştirme | fliegen | Wir sind nach Izmir geflogen. |
| Durum değişikliği | aufstehen | Er ist früh aufgestanden. |
| Durum değişikliği | einschlafen | Das Kind ist eingeschlafen. |
| İstisna | bleiben | Ich bin zu Hause geblieben. |
| Varsayılan | trinken | Ich habe Tee getrunken. |
Aynı fiil, iki yardımcı
Bazı hareket fiilleri bir nesneyle kullanıldığında "haben" alır, çünkü artık öznenin yer değiştirmesi değil, bir nesneye yapılan bir iş anlatılır. "Ich bin nach Berlin gefahren" (Berlin'e gittim) cümlesinde özne yer değiştirir; "Ich habe das Auto gefahren" (Arabayı sürdüm) cümlesinde ise bir nesne vardır ve fiil "haben" alır. Bu ayrım A2 düzeyinde seyrek karşına çıkar, ama kuralın mantığını gösterir: nesne varsa "haben".
Bir de bölgesel fark vardır. Güney Almanya'da, Avusturya'da ve İsviçre'de "stehen", "sitzen", "liegen" gibi fiiller Perfekt'i sık sık "sein" ile kurar: "Ich bin gestanden". Kuzeyde ve standart yazıda bu fiiller "haben" alır: "Ich habe gestanden". İki kullanımı da duyabilirsin; kendi cümlelerinde standart biçimi kullan.
Örnekler
Her örnekte kendine sor: özne yer değiştiriyor mu, durum değiştiriyor mu, yoksa ikisi de değil mi?
Beşinci ve altıncı örnekler aynı kökü paylaşır: "geschlafen" bir durumu, "eingeschlafen" bir geçişi anlatır. "aufgestanden" ve "eingeschlafen" gibi ayrılabilen fiillerin Partizip II'sinde "-ge-" önekle kökün arasına girer; bu kuralı A2.4'te ayrıntılı göreceğiz.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışDurum değişikliği anlatan fiillerde "haben" kullanmak: "Ich habe um sieben aufgestanden", "Er hat eingeschlafen."
— A1.43'te "sein" alan fiilleri yalnız "gitmek, gelmek" gibi hareket fiilleri olarak öğrenen öğrenci, kalkmak ve uykuya dalmak gibi fiillerin de aynı gruba girdiğini düşünmez. Yataktan ayağa kalkmak ya da uyanıklıktan uykuya geçmek bir durum değişikliğidir. Doğrusu: "Ich bin um sieben aufgestanden." "Er ist eingeschlafen."
Yaygın yanlış"sein" kuralını fazla genişletmek: "Ich bin geschlafen", "Wir sind getanzt."
— "sein" alan fiillerin hareket ve uykuyla ilgili olduğunu duyan öğrenci, her hareket ve uyku fiiline "sein" koyar. "schlafen" durumun sürmesidir, "tanzen" yer değiştirmeden yapılan bir harekettir; ikisi de "haben" alır. Doğrusu: "Ich habe geschlafen." "Wir haben getanzt."
Yaygın yanlış"sein" fiilinin Perfekt'ini "haben" ile kurmak: "Ich habe in Berlin gewesen."
— Türkçede "bulundum" cümlesinde yardımcı fiil olmadığı için öğrenci varsayılan "haben" seçeneğine gider. "sein" fiilinin kendisi istisnalar listesindedir ve "sein" ile kurulur. Doğrusu: "Ich bin in Berlin gewesen." Konuşmada daha doğal olanı: "Ich war in Berlin."
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Ich bin nach Hause gegangen." (yer değiştirme) "Wir haben Pizza gegessen." (nesne) "Er ist krank geworden." (durum değişikliği)
- "Ich bin um sechs Uhr aufgewacht."
- "Ich habe gestern lange geschlafen." Uyumak bir durumun sürmesidir, haben alır.
- "Am Wochenende sind wir zu Hause geblieben."
- Örnek: "Ich bin um sieben aufgestanden. Dann bin ich zur Arbeit gefahren. Am Abend habe ich ein Buch gelesen."
Özet kartı
- Varsayılan haben: nesne alan bütün fiiller ve pek çok nesnesiz fiil (Ich habe gearbeitet, geschlafen, getanzt).
- sein, yer değiştirmede: gehen, fahren, kommen, fliegen, laufen, reisen.
- sein, durum değişikliğinde: aufstehen, einschlafen, aufwachen, werden, sterben.
- İstisnalar: sein (bin gewesen), bleiben (bin geblieben), passieren (ist passiert).
- Durum ile geçişi ayır: Ich habe geschlafen, ama Ich bin eingeschlafen.
- Nesne varsa haben: Ich bin nach Berlin gefahren, ama Ich habe das Auto gefahren.
Sonraki derse köprü
Artık hangi yardımcı fiili seçeceğini biliyorsun; sırada cümlenin sonundaki ikinci parça var. A1.43'te düzenli fiillerin "ge- … -t" kalıbını kısaca gördün. Sıradaki derste bu kalıbı sistemli olarak çalışacak ve kuralın kenarlarındaki durumlara bakacağız: "-ieren" ile biten fiillerin neden "ge-" almadığı ("studiert", "telefoniert"), "be-" ve "ver-" gibi öneklerle başlayan fiillerin Partizip II'sinin nasıl kurulduğu ve "-t" yerine "-et" gereken fiiller.