Artikeli tahmin etmenin ipuçları

Kanca

Bir tren istasyonunda bekliyorsun ve duvardaki bir panoda daha önce hiç görmediğin bir kelime var: "Verspätung". Anlamını bilmiyorsun, sözlüğün de yanında değil. Ama yanında duran yaşlı bir kadın kendi kendine söyleniyor: "Schon wieder eine Verspätung!" Kelimenin önündeki "eine" sana onun dişil olduğunu söylüyor. Birkaç dakika sonra panoda bir kelime daha beliriyor: "Zeitung". Bu kez kimse bir şey söylemiyor, ama sen içinden "die Zeitung" diyorsun ve haklısın.

İki kelimenin ortak noktası, ikisinin de "-ung" ile bitmesi. Almancada bazı ekler bir ismin cinsiyetini neredeyse kesin olarak ele verir. A1.8'de anlamdan artikel tahmin etmenin işe yaramadığını gördük; bu derste biçimden tahmin etmenin çoğu zaman işe yaradığını göreceğiz. İpuçları her kelimeyi kapsamaz ve ezberin yerini tutmaz, ama bilmediğin bir isimle karşılaştığında sana güçlü bir başlangıç noktası verir.

Anlatım

İpuçlarını nasıl kullanmalı?

Bu dersteki ipuçları iki türdür. Bir kısmı neredeyse hiç istisna tanımaz ve bir kelimenin sonunu gördüğünde artikeli güvenle söyleyebilirsin. Öteki kısmı ise yalnızca çoğunluğu gösterir; bu durumlarda bir tahmin yaparsın, ama kelimeyi deftere yazarken artikelini sözlükten kontrol edersin. Aşağıda her ipucunun hangi türden olduğunu açıkça belirteceğiz.

Unutma ki ipucu bir hafıza desteğidir. Bir kelimeyi artikeliyle birlikte öğrenme alışkanlığı hâlâ en güvenilir yoldur; ipuçları, o alışkanlığın boş kaldığı yerleri doldurur.

Dişil isimlerin ekleri: die

Almancada en güvenilir ipuçları dişil isimlerde bulunur. "-ung" ile biten isimler neredeyse her zaman dişildir: "die Zeitung" (gazete), "die Wohnung" (daire), "die Verspätung" (gecikme). "-heit" ve "-keit" ekleri de dişildir: "die Freiheit" (özgürlük), "die Möglichkeit" (imkân). "-schaft" ile biten isimler dişildir: "die Freundschaft" (arkadaşlık), "die Mannschaft" (takım).

Latince ve Fransızca kökenli bazı ekler de dişildir ve Türkçe konuşan için bunlar çoğu zaman tanıdıktır. "-ion": "die Information" (bilgi), "die Station" (istasyon). "-tät": "die Universität" (üniversite), "die Qualität" (kalite). "-ie": "die Familie" (aile), "die Energie" (enerji). "-ei": "die Bäckerei" (fırın), "die Türkei" (Türkiye). Kadın bildiren "-in" eki de A1.2'den tanıdık: "die Lehrerin", "die Studentin".

Daha zayıf ama çok işe yarayan bir ipucu da "-e" ile biten isimlerdir. Bu isimlerin büyük çoğunluğu dişildir: "die Lampe", "die Sonne", "die Tasse". Ama önemli istisnaları vardır; erkek insanları ve hayvanları gösteren "der Junge" (oğlan) ve "der Löwe" (aslan) ya da "der Name" (ad), "der Käse" (peynir), "das Auge" (göz), "das Ende" (son) gibi. Bu yüzden "-e" ile biten bir isim gördüğünde "die" diye tahmin et, ama sözlükten kontrol et.

Nötr isimlerin ekleri: das

A1.8'in sonunda "das Mädchen" kelimesinin sırrını bu derste açacağımızı söylemiştik. Almancada küçültme ekleri "-chen" ve "-lein" her zaman nötrdür ve ismin önceki cinsiyetini ezer. "die Maus" (fare) küçültülünce "das Mäuschen", "der Tisch" (masa) küçültülünce "das Tischlein" olur. "Mädchen" kelimesi de tarihsel olarak "Magd" (genç kadın) kelimesinin küçültülmüş biçiminden gelir; bu yüzden nötrdür. "das Brötchen" (küçük ekmek) de aynı kalıptadır.

"-um" ve "-ment" ekleri de çoğunlukla nötrdür: "das Museum" (müze), "das Zentrum" (merkez), "das Dokument" (belge), "das Instrument" (çalgı). Bir mastar isim olarak kullanıldığında da nötr olur ve büyük harfle yazılır: "essen" (yemek yemek) fiilinden "das Essen" (yemek), "leben" (yaşamak) fiilinden "das Leben" (hayat).

Eril isimlerin ipuçları: der

Eril isimlerde ek ipuçları daha azdır ama anlam grupları çok işe yarar. Haftanın günleri, aylar ve mevsimler erildir: "der Montag" (pazartesi), "der Januar" (ocak), "der Frühling" (ilkbahar), "der Sommer" (yaz). Yönler ve pek çok hava olayı da erildir: "der Norden" (kuzey), "der Regen" (yağmur), "der Schnee" (kar). Bu grupları bir kez öğrendiğinde, her yeni ay ya da gün adının artikelini de bilirsin.

Eklerden "-ling", "-ismus" ve "-ist" erildir: "der Frühling", "der Tourismus" (turizm), "der Tourist" (turist). Bir fiilden türeyip bir işi yapan kişiyi gösteren "-er" eki de erildir: "fahren" (araç sürmek) fiilinden "der Fahrer" (sürücü), "lehren" (öğretmek) fiilinden "der Lehrer" (öğretmen). Ama dikkat: "-er" ile biten her isim bu gruptan değildir. "das Fenster" (pencere), "die Mutter" (anne) ve "die Butter" (tereyağı) kelimeleri de "-er" ile biter ve eril değildir. Bu ipucu yalnız bir işi yapan kişi için güvenilirdir.

Örnekler

Her örnekte artikeli hangi ipucunun gösterdiğini bul. Okunuşta vurgulu hece büyük harfle yazıldı.

"Das Essen" örneğinde fiilden isim yapıldığını gör: "essen" küçük harfle bir fiil, "das Essen" büyük harfle bir isimdir. G.2'deki isimlerin büyük harfle yazılması kuralı burada anlam ayırıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. die Wohnung, die Gesundheit, das Kätzchen, der Dezember, die Studentin, der Tourismus.
2. "der Name". "-e" ile biten isimlerin çoğu dişildir, ama "Name" erildir.
3. "-chen" küçültme eki her zaman nötrdür ve ismin önceki cinsiyetini ezer; "Mädchen" de küçültülmüş bir kelimeden gelir.
4. "das Schwimmen" (yüzme). Mastardan yapılan isimler nötrdür ve büyük harfle yazılır.

Özet kartı

1. Ek ipuçlarının bir kısmı neredeyse kesindir, bir kısmı yalnız çoğunluğu gösterir; ikincisinde tahmin et ama kontrol et.
2. die: -ung, -heit, -keit, -schaft, -ion, -tät, -ie, -ei; çoğunlukla -e (istisnalar: der Name, der Junge, das Auge).
3. das: -chen ve -lein her zaman; çoğunlukla -um ve -ment; mastardan yapılan isimler (das Essen).
4. der: günler, aylar, mevsimler, yönler, çoğu hava olayı; -ling, -ismus, -ist; işi yapan kişi -er.
5. "-er" ile biten her isim eril değildir: das Fenster, die Mutter.
6. Küçültme eki cinsiyeti ezer: das Mädchen.

Sonraki derse köprü

Kancadaki kadın "Schon wieder eine Verspätung!" demişti ve sen artikeli o kelimeden anlamıştın. "eine", Almancanın belirsiz artikelidir; Türkçedeki "bir" kelimesine karşılık gelir. Belirli artikelde üç biçim vardı, belirsiz artikelde ise ilk bakışta iki biçim görünür: ein ve eine. Bir sonraki derste bu iki kelimenin hangi isimlerle kullanıldığını, "der" ile "ein" arasındaki anlam farkını ve çoğulda neden hiç belirsiz artikel olmadığını göreceğiz.