der, die, das: Almancanın üç cinsiyeti

Kanca

Almanya'da bir akşam yemeğine davetlisin ve ev sahibi masayı kurmanı istiyor. Çekmeceyi açıyorsun ve içinde yan yana üç şey duruyor: kaşık, çatal, bıçak. Ev sahibi arkandan sesleniyor: "Der Löffel, die Gabel und das Messer, bitte!" Aynı çekmecede, aynı işi gören üç nesne ve her birinin önünde başka bir artikel. Kaşık eril, çatal dişil, bıçak nötr.

G.6'da bu duvarı ilk kez görmüş ve nesnelerin artikelinin bir mantığa dayanmadığını söylemiştik. Bu derste o duvarın yakınına gidiyoruz: artikelin cümlede tam olarak ne iş gördüğünü, bir ismin cinsiyetini sözlükten nasıl okuyacağını ve kesin bir kuralın işe yaradığı tek yeri, yani birleşik kelimeleri öğreneceğiz. Sonraki derste de tahminin işe yaradığı ipuçlarını toplayacağız.

Anlatım

Üç artikel, bir çoğul

Almancada her isim, yalın hâlde üç belirli artikelden birini alır: eril isimler "der", dişil isimler "die", nötr isimler "das". Türkçede bu kelimelerin doğrudan bir karşılığı yoktur; en yakın anlamı "o, şu belli olan" gibidir. "der Löffel" belli bir kaşığı, konuşulan kaşığı gösterir.

Çoğulda ise iş kolaylaşır. İsim eril de olsa, dişil de olsa, nötr de olsa çoğulda belirli artikel her zaman "die" olur: "die Löffel" (kaşıklar), "die Gabeln" (çatallar), "die Messer" (bıçaklar). Bu yüzden "die" gördüğünde iki ihtimali birlikte düşün: ya dişil bir isim tekil hâlde duruyor ya da herhangi bir isim çoğul hâlde. İsmin kendisi, çoğu zaman sonundaki ekle, hangisi olduğunu gösterir. Çoğulun nasıl kurulduğunu bu modülün üçüncü dersinde çalışacağız.

Artikel ne işe yarar?

Artikeli ezberlemenin bir yük gibi görünmesi, onun işini görmemekten gelir. Artikel yalnız bir etiket değildir; cümlenin başka yerlerine bilgi taşır. A1.3'te gördüğün gibi, bir ismin yerine hangi zamiri koyacağını artikel belirler: "der Löffel" için "er", "die Gabel" için "sie", "das Messer" için "es".

İlerleyen derslerde artikelin iki işi daha ortaya çıkacak. Birincisi, ismin cümledeki görevine göre artikelin kendisi değişir: "der Löffel" belirtme hâlinde "den Löffel" olur. G.6'da gördüğün "der Mann → den Mann" değişimi buydu. İkincisi, sıfatların sonu da artikele göre değişir. Yani bugün yanlış öğrenilen bir artikel, yarın hem zamirde hem hâlde hem de sıfatta bir hata olarak geri döner. Artikeli doğru öğrenmek bu üç hatayı birden önler.

Doğal cinsiyet ile dilbilgisi cinsiyeti

İnsanlarda ve bazı hayvanlarda artikel, kişinin kadın ya da erkek olmasıyla genellikle aynı yönü gösterir: "der Mann" (adam), "die Frau" (kadın), "der Vater" (baba), "die Mutter" (anne), "der Junge" (oğlan). Bu kelimeler öğrenmesi kolay olanlardır, çünkü mantık sana tanıdık gelir.

Ama bu örtüşme bir kural değildir. A1.3'te gördüğün "das Mädchen" (kız çocuk) nötrdür, "das Kind" (çocuk) da öyle. Nesnelerde ise gerçek bir cinsiyet olmadığı için mantık aramak boşunadır: güneş dişildir ("die Sonne"), ay erildir ("der Mond"). Kancadaki çekmece de bunu gösteriyor: aynı işi gören üç sofra aracı üç ayrı cinsiyettedir ve bunun bir sebebi aranmaz.

Bu durumu bir kusur olarak değil, kelimenin bir parçası olarak düşünmek işini kolaylaştırır. Türkçede "kitap" kelimesinin bir hecesini atlamazsın; Almancada da "Löffel" kelimesinin başında "der" duyulmazsa kelime eksik kalır. Artikeli, kelimenin önüne yapışmış bir hece gibi öğren.

Sözlükte artikel okumak

Bir ismin artikelini bilmediğinde sözlüğe bakarsın ve sözlükler cinsiyeti birkaç farklı biçimde gösterir. Bazıları artikeli doğrudan yazar: "der Löffel". Bazıları kelimeden sonra bir virgülle yazar: "Löffel, der". Birçok iki dilli sözlük ve internet sözlüğü ise kısaltma kullanır: "m" (maskulin, eril), "f" (feminin, dişil), "n" (neutrum, nötr). "Gabel f" gördüğünde "die Gabel", "Messer n" gördüğünde "das Messer" diye okursun.

Bazı sözlükler bu kısaltmaların yanına çoğul biçimini de ekler: "Gabel, die; -, -n" gibi. Buradaki "-n" çoğulun "Gabeln" olduğunu söyler. G.7'deki kelime defteri biçimi tam bu bilgiyi toplamak için tasarlanmıştı: artikel, tekil ve çoğul.

Kesin kural: birleşik kelimede son parça karar verir

Almanca kelimeleri birleştirmeyi sever ve G.5'te "Bahnhof", "Krankenhaus" gibi birleşik kelimelerin vurgusunu görmüştün. Artikel konusunda bu kelimeler sana kesin bir kural sunar: birleşik bir ismin cinsiyetini her zaman son parça belirler.

"das Haus" (ev) ile "die Tür" (kapı) birleşince "die Haustür" (ev kapısı) olur; son parça "Tür" dişil olduğu için bütün kelime dişildir. "der Bahnhof" kelimesinin son parçası "der Hof" olduğu için eril, "das Krankenhaus" kelimesinin son parçası "das Haus" olduğu için nötrdür. İlk parça ne olursa olsun sonucu değiştirmez. Bu mantık sana Türkçeden tanıdık gelmeli: "ev kapısı" bir çeşit kapıdır, ev değil; Türkçede de birleşik ismin asıl anlamını son parça taşır. Almanca yalnızca bu son parçaya bir de cinsiyet yükler. Uzun bir Almanca isimle karşılaştığında önce son parçayı bul; artikelini biliyorsan bütün kelimenin artikelini de biliyorsun.

Örnekler

Her örnekte artikelin cinsiyetini ve birleşik kelimelerde son parçayı bul. Çoğul cümlede "die" artikelinin dişil değil çoğul olduğuna dikkat et.

Son örnekteki "das Handy" Almancada cep telefonunun gündelik adıdır. İngilizceden alınmış gibi görünse de İngilizcede bu anlamda kullanılmaz; Almancaya özgü bir kelimedir. Alıntı kelimeler de bir artikel alır ve onu da kelimeyle birlikte öğrenirsin.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. der Löffel, die Gabel, das Messer, die Sonne, der Mond, das Mädchen.
2. die Haustür, die Kaffeetasse, der Handschuh (eldiven). Her üçünde de artikeli son parça belirler.
3. die Tasse, der Schuh, das Fenster.
4. "Sie ist schön." "Das Messer ist neu. Es ist schön." "Der Löffel ist neu. Er ist schön."

Özet kartı

1. Yalın hâlde üç belirli artikel vardır: der (eril), die (dişil), das (nötr); çoğulda her isim "die" alır.
2. Artikel zamiri (er, sie, es), ileride hâli (der → den) ve sıfat sonlarını belirler.
3. İnsanlarda cinsiyet çoğu zaman gerçek cinsiyetle örtüşür; nesnelerde mantık yoktur: die Sonne, der Mond.
4. Sözlükte m, f, n kısaltmaları der, die, das demektir.
5. Birleşik kelimenin cinsiyetini son parça belirler: die Haustür, der Bahnhof, das Krankenhaus.
6. Bir ismin cinsiyetini tekil biçiminden öğren; "die Kinder" dişil değil, çoğuldur.

Sonraki derse köprü

Anlamdan artikel tahmin edilemiyor, ama kelimenin biçimi çoğu zaman güçlü bir ipucu verir. "-ung" ile biten bir kelimeyle karşılaştığında onun dişil olduğunu, "-chen" ile biten bir kelimenin nötr olduğunu neredeyse kesin olarak bilebilirsin; "das Mädchen" kelimesinin nötr olmasının sırrı da bu ektedir. Bir sonraki derste bu tür ekleri ve kelime gruplarını toplayıp sözlüğe bakmadan isabetli tahmin yapmanın yollarını göreceğiz.