Ülkeler, diller, milliyetler

Kanca

Bir dil kursunun tanışma formunu dolduruyorsun. İlk satırda "Land" yazıyor ve sen "Türkei" yazıyorsun. İkinci satırda "Sprachen" (diller) var; biraz düşündükten sonra "Türkisch" yazıyorsun. Üçüncü satırda "Nationalität" soruluyor ve kalem duraklıyor: yine "Türkisch" mi, "Türkei" mi, başka bir şey mi? Masanın yanındaki öğretmen formuna bakıp gülümsüyor: "Sie sind Türke? Oder Türkin?"

Türkçede de ülke, dil ve insan için üç ayrı kelime kullanırız: Türkiye, Türkçe, Türk. Almancada da aynı üçlü vardır, ama insanı gösteren kelime cinsiyete göre ikiye ayrılır ve her ülkenin üçlüsü aynı kalıpla kurulmaz. Bu derste Almanca konuşulan ülkelerle ve sık karşılaşacağın birkaç ülkeyle bu üçlüleri kuracak, "hangi dilleri konuşuyorsun?" sorusunu sorup cevaplamayı öğreneceğiz.

Anlatım

Üç kelime: ülke, dil, insan

Türkçede "Türkiye", "Türkçe" ve "Türk" kelimeleri ortak bir kökten türer. Almanca da aynı mantıkla çalışır: "die Türkei" (ülke), "Türkisch" (dil), "der Türke" ve "die Türkin" (insan, erkek ve kadın). Bir ülkeyi öğrenirken bu dört kelimeyi birlikte öğrenmek en kısa yoldur; A1.2'de gördüğün gibi ülke adı artikelle geliyorsa onu da birlikte yaz.

Dil adlarının çoğu "-isch" ile biter ve bu ek Türkçedeki "-ce, -ca" ekinin karşılığıdır: "Türkisch" (Türkçe), "Englisch" (İngilizce), "Spanisch" (İspanyolca), "Arabisch" (Arapça). Almancanın kendisi bu kalıbın dışında kalır: dilin adı "Deutsch"tur.

İnsan adı: üç kalıp

Milliyet bildiren isimler üç ana kalıptan birine uyar. En yaygını "-er / -erin" kalıbıdır: erkek için ülke adının köküne "-er", kadın için "-erin" eklenir. "Österreich" için "der Österreicher" ve "die Österreicherin", "Italien" için "der Italiener" ve "die Italienerin", "Spanien" için "der Spanier" ve "die Spanierin" denir. "die Schweiz" için de "der Schweizer" ve "die Schweizerin" kullanılır.

İkinci kalıpta erkek biçimi "-e" ile biter, kadın biçimi bu e'yi atıp "-in" alır. Türkiye bu gruptadır: "der Türke", "die Türkin". "der Russe / die Russin" (Rus), "der Grieche / die Griechin" (Yunan) ve "der Pole / die Polin" (Polonyalı) da aynı kalıba uyar. Fransızca konuşulan ülkenin insanında küçük bir ses değişikliği olur: "der Franzose", ama kadın için "die Französin".

Üçüncü kalıp tek bir kelimeye aittir ve en sık kullanılanlardan biridir: "Deutsche". Bu kelime aslında bir sıfattan türemiştir ve bu yüzden önündeki kelimeye göre sonu değişir. Kendini tanıtırken erkek "Ich bin Deutscher", kadın "Ich bin Deutsche" der. Sonunun neden değiştiği B1'deki sıfat çekiminde açıklanacak; o zamana kadar iki biçimi kalıp olarak kullan.

Tablodaki İsviçre satırına bak: dil sütununda dört dil yazıyor ve karşına çıkan bir İsviçreli bunlardan herhangi birini ana dili olarak konuşuyor olabilir. Milliyet ile dil arasındaki ilişki her ülkede birebir değildir. Bir Avusturyalının dili Almancadır, ama o bir "Deutscher" değil, bir "Österreicher"dır.

Milliyet mi, dil mi?

Türkçe konuşanın bu konudaki en sık hatası, milliyet söylerken dil adını kullanmaktır: "Ich bin Türkisch." Türkçede "Türküm" ile "Türkçe" arasındaki fark çok belirgin olduğu için bu hata şaşırtıcı görünebilir; ama Almancada "-isch" kelimelerinin bir kısmı sıfat olarak da kullanıldığı için göz yanılır. Kural şudur: "Ich bin …" cümlesinin sonunda bir insan adı durur ("Türke", "Türkin", "Deutscher"), dil adı değil.

Dil adı ise "sprechen" (konuşmak) fiiliyle birlikte kullanılır ve isim olduğu için büyük harfle yazılır: "Ich spreche Türkisch", "Sprichst du Englisch?". "Bir şeyin bir dildeki adı" sorulurken "auf" edatı gelir: "Was heißt ‚danke' auf Türkisch?" ("Danke" Türkçede ne demek?).

Hangi dilleri konuşuyorsun?

Dilleri sormak için "Welche Sprachen sprechen Sie?" (Hangi dilleri konuşuyorsunuz?) ya da samimi biçimiyle "Welche Sprachen sprichst du?" denir. "sprechen" fiili "du" ile "sprichst" olur; e harfinin i'ye dönüştüğü bu fiillerin kuralını düzensiz fiiller dersinde göreceğiz. Şimdilik "Sprichst du …?" sorusunu kalıp olarak al.

Cevap verirken ne kadar iyi konuştuğunu söylemek için birkaç kelime yeter: "gut" (iyi), "sehr gut" (çok iyi), "ein bisschen" (biraz), "fließend" (akıcı). "Ich spreche fließend Türkisch und ein bisschen Deutsch" (Akıcı Türkçe ve biraz Almanca konuşuyorum) cümlesi kendini tanıtırken sık işine yarar. Ana dilini söylemek için "Meine Muttersprache ist Türkisch" (Ana dilim Türkçe) denir; "Muttersprache" kelimesi Türkçedeki "ana dili" ifadesiyle aynı mantıkla kurulmuştur.

Örnekler

Her örnekte ülkenin, dilin ya da insanın hangisinin kullanıldığını bul. Okunuşta "-isch" ekinin [iş] okunduğuna dikkat et.

Yedinci örnekteki "man" kelimesi "insanlar, biri" anlamında genel bir öznedir ve Türkçede edilgen yapıyla çevrilir: "konuşulur". A1.3'te gördüğün boş özne "es" gibi, "man" de Almancanın özne istemesinin bir sonucudur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. Italien → Italienisch, der Italiener, die Italienerin.
2. die Spanierin, die Türkin, die Französin, die Schweizerin.
3. "Ich bin Türke." (ya da kadınsan "Türkin") "Ich spreche Türkisch und Englisch." Milliyet için insan adı, dil adları için büyük harf.
4. Örnek: "Ich spreche fließend Türkisch, gut Englisch und ein bisschen Deutsch. Meine Muttersprache ist Türkisch."

Özet kartı

1. Her ülke için üç kelime vardır: ülke (Spanien), dil (Spanisch), insan (der Spanier, die Spanierin).
2. Dil adlarının çoğu -isch ile biter (Türkisch, Englisch); Almancanın adı Deutsch'tur.
3. İnsan adlarında üç kalıp: -er/-erin (Österreicher/in), -e/-in (Türke/Türkin), sıfat kökenli Deutscher/Deutsche.
4. "Ich bin …" ile milliyet (Türke, Türkin), "Ich spreche …" ile dil (Türkisch) söylenir.
5. Dil adı isim olarak büyük harfle yazılır: Ich spreche Deutsch, auf Türkisch.
6. Dil düzeyi: ein bisschen, gut, sehr gut, fließend; ana dil: Muttersprache.

Sonraki derse köprü

Artık bir tanışma formunun bütün satırlarını doldurabiliyorsun: ad, yaş, ülke, dil, milliyet. Ama bu soruları kime "Sie", kime "du" diyerek soracağın sorusu hâlâ açık. Bir iş arkadaşına mı, bir komşuya mı, bir çocuğun annesine mi? Tanışma modülünü bu soruyla kapatıyoruz: resmî ve samimi hitabın sınırları, iki kişinin "Sie"den "du"ya geçişi ve bu geçişi kimin önermesi gerektiği.