Perfekt'e ilk bakış: Ich habe gegessen

Kanca

Akşam bir arkadaşın telefonda soruyor: "Was hast du heute gemacht?" Sen bugünü anlatmak istiyorsun: "Ich arbeite. Dann esse ich Pizza." Arkadaşın gülüyor: "Jetzt? Du isst jetzt Pizza und arbeitest?" Cümlelerin, günün bitmiş olaylarını şu anda oluyormuş gibi anlatmıştı. "war" ve "hatte" ile durumları geçmişe taşıyabiliyordun, ama bir eylemi, yani yaptığın bir işi geçmişe taşımak için başka bir yapı gerekiyordu: "Ich habe gearbeitet. Dann habe ich Pizza gegessen."

Almanca konuşan biri günlük hayatta geçmişteki eylemleri çoğu zaman bu iki parçalı yapıyla anlatır: Perfekt. Bu derste Perfekt'in iskeletini, düzenli fiillerde ikinci parçanın nasıl kurulduğunu ve en sık kullanılan birkaç düzensiz biçimi öğreneceğiz. Yapının bütün ayrıntıları A2'nin ilk modülünde işlenecek; burada amaç, "Dün ne yaptın?" sorusuna kısa ama doğru cevaplar verebilmek.

Anlatım

İki parça: haben + Partizip II

Perfekt iki parçadan oluşur. Birincisi, kişiye göre çekimlenen "haben" fiilidir: "ich habe", "du hast", "er hat". İkincisi, fiilin değişmiş bir biçimidir ve adı "Partizip II"dir: "gemacht" (yapılmış), "gegessen" (yenmiş). "Ich habe gemacht" kelime kelime "Ben yapılmış olana sahibim" gibi okunabilir; Türkçede ise tek bir kelimeyle söylenir: "Yaptım."

Bu yapıyı tanıyorsun. G.6'da "Ich habe das Buch gelesen" cümlesini görmüş, A1.16'da ise bunun "çerçeve" yapısının ilk örneği olduğunu söylemiştik. Çekimli "haben" ikinci kutuda, Partizip II cümlenin en sonunda durur; geri kalan her şey ikisinin arasına girer. Modal fiillerle kurduğun "Ich muss heute arbeiten" cümlesiyle aynı iskelettir; tek fark, sondaki parçanın mastar değil Partizip II olmasıdır.

Düzenli fiiller: ge- … -t

Düzenli fiillerde Partizip II kurmak kolaydır: kökün başına "ge-", sonuna "-t" gelir. "machen → gemacht", "kaufen → gekauft", "lernen → gelernt", "spielen → gespielt", "wohnen → gewohnt". Kökün son sesi "t" ya da "d" olduğunda iki "t" yan yana okunamayacağı için araya bir "e" eklenir: "arbeiten → gearbeitet", "warten → gewartet". A1.41'de emir kipinde gördüğün "Warte!" biçimindeki "e" de aynı nedenle oradaydı.

A1.13'te düzenli çekimi öğrenirken kullandığın fiillerin hemen hepsi bu kalıba uyar. Yani elinde, Perfekt'e taşıyabileceğin geniş bir fiil listesi zaten var.

Sık kullanılan düzensiz biçimler

Düzensiz fiillerde Partizip II "-en" ile biter ve kökteki ünlü çoğu zaman değişir. Bunların kuralları A2'de ayrıca çalışılacak; şimdilik günlük konuşmada en sık ihtiyaç duyacağın birkaçını kalıp olarak öğren: "essen → gegessen" (yedim), "trinken → getrunken" (içtim), "sehen → gesehen" (gördüm), "lesen → gelesen" (okudum), "schlafen → geschlafen" (uyudum), "schreiben → geschrieben" (yazdım).

Hareket fiilleri: sein ile

Birkaç fiil Perfekt'i "haben" ile değil, "sein" ile kurar. Bunlar çoğunlukla bir yerden bir yere hareketi anlatan fiillerdir: "gehen → Ich bin gegangen" (gittim), "fahren → Ich bin gefahren" (araçla gittim), "kommen → Ich bin gekommen" (geldim). Türkçede hepsi yine "-di" ile söylenir: "gittim", "geldim". Hangi fiilin "sein" aldığı A2'nin ilk dersinde ayrıntılı işlenecek; şimdilik bu üçünü "bin" ile birlikte bir bütün olarak öğren: "Ich bin nach Hause gegangen" (Eve gittim).

Perfekt ile war/hatte birlikte

A1.42'de "sein" ve "haben" fiillerinin konuşmada genellikle tek kelimelik geçmişle kullanıldığını gördün. Günlük bir anlatımda iki yapı yan yana gelir: durumlar "war" ve "hatte" ile, eylemler Perfekt ile. "Gestern war ich müde. Ich habe lange geschlafen" (Dün yorgundum. Uzun uyudum). "Am Wochenende hatte ich Zeit. Ich habe ein Buch gelesen" (Hafta sonu vaktim vardı. Bir kitap okudum).

Bir işin yapılıp yapılmadığını sormak için Perfekt'e sık sık "schon" (-dı mı, artık) eklenir: "Hast du schon gegessen?" (Yemek yedin mi?). Olumlu kısa cevap "Ja, schon", olumsuz kısa cevap "Nein, noch nicht" (Hayır, henüz değil) olur. Türkçedeki "Yedin mi? – Daha yemedim" konuşmasının karşılığı budur ve günlük hayatta en sık duyacağın Perfekt sorularından biridir.

Olumsuzlukta A1.37'deki kurallar aynen işler: "nicht" Partizip II'nin önünde durur, ismi ise "kein" olumsuzlar. "Ich habe nicht geschlafen" (Uyumadım), "Ich habe keinen Kaffee getrunken" (Kahve içmedim).

Örnekler

Her örnekte çekimli "haben" ya da "sein" biçimini ve sondaki Partizip II'yi bul.

Üçüncü örnekte "dann" birinci kutuda, "habe" ikinci kutuda, "gegessen" en sondadır. Yedinci örnek iki geçmiş yapıyı bir arada kullanır: durum için "war", eylem için Perfekt.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. gemacht, gekauft, gearbeitet, gespielt.
2. "Ich habe ein Brot gegessen." "Wir haben Tee getrunken."
3. "Gestern habe ich Deutsch gelernt."
4. "Ich bin nach Köln gefahren." "Du hast viel gearbeitet."
5. "Gestern war ich müde und habe früh geschlafen."

Özet kartı

1. Perfekt = çekimli haben + Partizip II en sonda: Ich habe gegessen. Konuşmada eylemler için en sık geçmiş yapı.
2. Düzenli fiiller: ge- + kök + -t: gemacht, gekauft, gelernt; kök -t/-d ile bitiyorsa -et: gearbeitet.
3. Sık düzensizler (kalıp): gegessen, getrunken, gesehen, gelesen, geschlafen, geschrieben.
4. Hareket fiilleri sein ile: Ich bin gegangen / gefahren / gekommen. Ayrıntısı A2'de.
5. Durum için war/hatte, eylem için Perfekt: Gestern war ich müde. Ich habe lange geschlafen.
6. Olumsuz: nicht Partizip II'nin önünde (Ich habe nicht geschlafen), isim için kein.

Sonraki derse köprü

A1'in son yapı taşını da yerine koydun: tanışmadan alışverişe, modal fiillerden şehirde yol bulmaya ve geçmişe ilk adıma kadar. Sıradaki ders yeni bir konu açmıyor; A1 boyunca öğrendiklerini bir arada tekrar ediyor ve seni Goethe A1 sınavının biçimine benzeyen bir deneme sınavıyla sınıyor. Dinleme, okuma, yazma ve konuşma bölümlerinde hangi tür görevlerle karşılaşacağını ve hangi konuları gözden geçirmen gerektiğini orada göreceksin.