war ve hatte

Kanca

Pazartesi sabahı ofiste bir iş arkadaşın kahve makinesinin başında soruyor: "Wie war dein Wochenende?" Sen şimdiye kadar öğrendiğin zamanla cevap veriyorsun: "Mein Wochenende ist schön. Ich bin in Hamburg." Arkadaşın şaşırıyor: "Du bist jetzt in Hamburg?" Hafta sonu geçti, ama cümlelerin onu hâlâ sürüyormuş gibi anlatıyordu. Arkadaşının sorusundaki "war" kelimesini cevabında kullanman yeterliydi: "Es war schön. Ich war in Hamburg."

Şimdiye kadar bütün cümlelerini şimdiki zamanda kurdun. Geçmişe açılan kapı iki küçük kelimeden geçiyor: "war" ve "hatte". Birincisi "sein" fiilinin, ikincisi "haben" fiilinin geçmişidir ve Almanca konuşan biri geçmişten söz ederken en sık bu ikisine başvurur. Onlarla dün nerede olduğunu, nasıl hissettiğini ve ne yaşadığını anlatabilirsin.

Anlatım

war: sein fiilinin geçmişi

"sein" fiilinin geçmiş biçimi tek heceli ve düzenlidir. Kökü "war", ekleri ise şimdiki zamandaki modal fiillerin eklerine benzer: "ich" ve "er" biçimleri aynıdır ve ek almaz.

"war" Türkçedeki "idi" ve "-di" ekinin işini görür: "Ich war müde" (Yorgundum), "Das Wetter war schön" (Hava güzeldi), "Wir waren in Izmir" (İzmir'deydik). Soru biçimi de şimdiki zamandaki gibi kurulur: "Wo warst du?" (Neredeydin?), "Wie war der Urlaub?" (Tatil nasıldı?).

hatte: haben fiilinin geçmişi

"haben" fiilinin geçmişi "hatte" olur ve aynı düzeni izler: "ich hatte", "du hattest", "er hatte", "wir hatten", "ihr hattet", "sie/Sie hatten". Burada da "ich" ve "er" biçimleri aynıdır.

A1.14'te Almancanın "haben" ile kurduğu bazı cümlelerin Türkçede "var" ya da bir sıfatla söylendiğini görmüştün. Geçmişte de bu eşleşme sürer: "Ich hatte keine Zeit" (Vaktim yoktu), "Er hatte ein Auto" (Bir arabası vardı), "Wir hatten Hunger" (Açtık). Türkçedeki "vardı" ve "yoktu" cümlelerinin büyük bölümü Almancada "hatte" ile kurulur.

Neden önce bu ikisi?

Almancada geçmiş zaman için iki ana yapı vardır. Biri tek kelimelik basit geçmiş (Präteritum), öbürü sıradaki derste göreceğin iki parçalı yapıdır (Perfekt). Günlük konuşmada çoğu fiil için ikinci yapı tercih edilir: "Ich habe gegessen" (Yedim). Ama "sein" ve "haben" bu kuralın istisnasıdır; bu iki fiil konuşmada da çoğu zaman tek kelimelik biçimleriyle kullanılır: "Ich war müde", "Ich hatte Glück". Bu yüzden onları ayrı ve önce öğreniyoruz.

Bu tercih bölgeye göre biraz değişir; Almanca konuşulan güney bölgelerde iki parçalı yapı "sein" için de sık duyulur. Ama "war" ve "hatte" her yerde anlaşılır ve her yerde doğaldır.

Modal fiillerin geçmişi

Konuşmada tek kelimelik geçmiş biçimle kullanılan üçüncü bir grup daha vardır: modal fiiller. A1.33–A1.36'da öğrendiğin fiillerin geçmişi "-te" ekiyle kurulur ve üstteki noktalar düşer: "können → konnte", "müssen → musste", "wollen → wollte", "dürfen → durfte", "sollen → sollte". Çekim "hatte" ile aynı düzeni izler: "ich konnte", "du konntest", "er konnte", "wir konnten".

Bu biçimler, geçmişte bir şeyi neden yapamadığını ya da yapmak zorunda kaldığını anlatırken çok sık duyulur: "Ich konnte nicht kommen" (Gelemedim), "Ich musste arbeiten" (Çalışmak zorundaydım), "Wir wollten ins Schwimmbad gehen" (Yüzme havuzuna gitmek istedik). Cümle kuruluşu şimdiki zamandaki gibidir: modal ikinci kutuda, mastar sonda. Bu grubun ayrıntılarını ileride ayrıca çalışacağız; şimdilik "konnte" ve "musste" ile başla, çünkü mazeret anlatırken en çok onlara ihtiyaç duyacaksın.

es war, es gab

A1.24'te "es gibt" (var) kalıbını öğrendin. Bu kalıbın da geçmişi vardır: "es gab" (vardı). "Gestern gab es keinen Bus" (Dün otobüs yoktu), "Es gab viele Leute" (Çok insan vardı). "es gab" da arkasındaki ismi Akkusativte ister, tıpkı "es gibt" gibi.

Bir şeyi değerlendirirken "Es war …" kalıbı çok kullanılır: "Es war schön" (Güzeldi), "Es war langweilig" (Sıkıcıydı), "Es war zu teuer" (Fazla pahalıydı). Kancadaki soruya verilecek en doğal cevap budur.

Zaman ifadeleri ve sıra

Geçmişten söz ederken en sık kullanılan zaman ifadeleri şunlardır: "gestern" (dün), "vorgestern" (evvelsi gün), "gestern Abend" (dün akşam), "letzte Woche" (geçen hafta), "letzten Monat" (geçen ay), "letztes Jahr" (geçen yıl), "am Wochenende" (hafta sonu). "letzte", "letzten" ve "letztes" biçimleri arkasındaki ismin cinsiyetine uyar: "die Woche", "der Monat", "das Jahr". Bu ifadeler önlerinde edat olmadan kullanılır.

Bu ifadeler cümlenin başına geldiğinde A1.16'daki altın kural yine işler: fiil ikinci kutuda kalır, özne arkasına geçer. "Gestern war ich krank" (Dün hastaydım), "Letzte Woche hatten wir keine Zeit" (Geçen hafta vaktimiz yoktu).

Örnekler

Her örnekte geçmiş biçimi bul ve Türkçedeki "-di" ya da "vardı/yoktu" karşılığını gör.

Dördüncü örnekte "gestern" birinci kutuda, "war" ikinci kutudadır. Sekizinci örnekteki "schon" burada "daha önce, hiç" anlamındadır; bir deneyimi sormanın kısa yoludur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ich war, du warst, wir hatten, ihr wart.
2. "Ich war müde." "Er hatte keine Zeit."
3. "Gestern war ich zu Hause."
4. "Wie war das Wetter? – Es war kalt."
5. "Letztes Jahr hatten wir einen Hund."

Özet kartı

1. sein → war: war, warst, war, waren, wart, waren. Türkçedeki "idi / -di".
2. haben → hatte: hatte, hattest, hatte, hatten, hattet, hatten. Türkçedeki çoğu "vardı / yoktu".
3. İkisinde de ich = er: ich war, er war; ich hatte, er hatte.
4. Konuşmada sein ve haben için bu tek kelimelik biçimler çok sık kullanılır; öteki fiiller için Perfekt gelecek.
5. es gibt → es gab; değerlendirme: Es war schön.
6. Zaman ifadeleri edatsız: gestern, letzte Woche, letzten Monat, letztes Jahr; başa gelirse fiil ikinci kutuda kalır.
7. Modal fiiller de konuşmada tek kelimelik geçmişle kullanılır: konnte, musste, wollte, durfte, sollte: Ich konnte nicht kommen.

Sonraki derse köprü

"war" ve "hatte" ile geçmişteki durumları anlattın: nerede olduğunu, nasıl olduğunu, neyin olduğunu. Ama "Dün ne yaptın?" sorusunun cevabı çoğu zaman bir eylemdir: yemek yedim, çalıştım, bir arkadaşımla buluştum. Sıradaki derste Almancanın konuşmada en sık kullandığı geçmiş yapıya ilk kez bakacağız: "Ich habe gegessen" gibi, "haben" ile başlayıp fiilin değişmiş bir biçimiyle biten iki parçalı cümlelere.