Temel yer edatları (in, auf, neben…)

Kanca

Sabah evden çıkmak üzeresin ve anahtarını bulamıyorsun. Ev arkadaşın mutfaktan sesleniyor: "Dein Schlüssel ist auf dem Tisch, neben der Lampe!" Sen masaya bakıyorsun, lambanın yanında anahtar gerçekten orada. Türkçede aynı bilgiyi "masanın üstünde, lambanın yanında" diye verirdin: iki isim, iki iyelik eki, iki "-de" eki. Almancada ise her konumu ismin önüne gelen kısa bir kelime taşır: "auf" (üstünde), "neben" (yanında).

Bir şeyin nerede olduğunu söylemek, şehirde de evde de en sık yapacağın işlerden biridir: eczanenin nerede olduğu, telefonunun nerede kaldığı, buluşma noktasının neresi olduğu. Bu derste konum bildiren temel edatları, bu edatlardan sonra artikelin nasıl değiştiğini ve Türkçenin "üstünde" diye tek kelimeyle söylediği şeyi Almancanın nasıl böldüğünü öğreneceğiz.

Anlatım

Türkçe isim, Almanca edat

Türkçe konumu çoğu zaman bir yer ismi ve "-de" ekiyle söyler: "masanın üstünde", "kapının arkasında", "evin önünde". Almancada ise konum ismin önüne gelen bir edatla söylenir ve yer ismi ("üst", "arka", "ön") hiç kullanılmaz: "auf dem Tisch", "hinter der Tür", "vor dem Haus". Sıralama da tersine döner: Türkçede önce nesne ("masa"), sonra konum ("üstünde") gelir; Almancada önce konum ("auf"), sonra nesne ("dem Tisch").

Konumu sormak için A1.17'den tanıdığın "Wo?" (nerede?) kullanılır: "Wo ist die Apotheke?" Cevap çoğu zaman bir edatla başlar: "Neben der Bank" (Bankanın yanında). Bu dersteki bütün cümleler bu soruya cevap verir: bir şeyin nerede durduğunu, hareket etmeden.

Dokuz edat

Konum bildiren temel edatlar şunlardır: "in" (içinde), "auf" (üstünde, üzerinde), "an" (kenarında, bitişiğinde, dikey bir yüzeyde), "neben" (yanında), "unter" (altında), "über" (üstünde, yukarısında, değmeden), "vor" (önünde), "hinter" (arkasında) ve "zwischen" (arasında).

Bu edatların hepsi bir şeyin nerede durduğunu anlatırken arkasındaki artikeli değiştirir. Bu değişiklik Dativ hâlinin bir sonucudur; Dativi A2'de ayrıntılı çalışacağız. Şimdilik A1.38 ve A1.39'daki "zum/zur" ve "mit dem/mit der" kalıplarıyla aynı basit kural işini görür: eril ve nötr isimlerde "der" ve "das" yerine "dem" gelir, dişil isimlerde "die" yerine "der" gelir.

İki edat, "in" ve "an", "dem" ile kaynaşarak kısalır: "in dem" yerine "im", "an dem" yerine "am" söylenir. "im Park" (parkta), "im Wohnzimmer" (oturma odasında), "am Fenster" (pencerenin önünde, pencere kenarında). Dişil isimlerde kaynaşma yoktur: "in der Küche" (mutfakta), "an der Haltestelle" (durakta).

auf, über, an: Türkçenin tek "üstünde"si

Türkçede "üstünde" tek bir kelimedir, ama Almanca bu anlamı üç edata böler. "auf" bir yüzeyin üstünde durmayı, yüzeye değmeyi anlatır: "Das Handy ist auf dem Tisch" (Telefon masanın üstünde). "über" ise değmeden, yukarıda durmayı anlatır: "Die Lampe ist über dem Tisch" (Lamba masanın üstünde, tavandan sarkıyor). Aynı Türkçe cümle iki ayrı Almanca edatla karşılanır; seçimi nesnenin yüzeye değip değmediği belirler.

"an" ise dikey bir yüzeye ya da bir kenara bitişik olmayı anlatır: "Das Bild ist an der Wand" (Resim duvarda), "Er steht am Fenster" (Pencerenin önünde duruyor). Türkçede "duvarda" derken "-de" ekini kullanırız ve bu ek aklımıza önce "in" edatını getirir. Oysa resim duvarın içinde değil, üzerindedir; Almanca bunu "an" ile söyler.

Şehirde konum

Şehir içinde de aynı edatlar kullanılır. Bir binanın yerini anlatırken "neben" ve "gegenüber" çok sık duyulur: "Die Apotheke ist neben der Bank" (Eczane bankanın yanında), "Das Café ist gegenüber dem Bahnhof" (Kafe istasyonun karşısında). "zwischen" iki yer arasında bir konum verir: "Die Post ist zwischen dem Supermarkt und der Bank."

Açık alanlar ve bazı mekânlar için belirli edatlar kalıplaşmıştır: "im Park" (parkta), "im Supermarkt" (süpermarkette), "auf dem Markt" (pazarda), "an der Haltestelle" (durakta), "am Bahnhof" (istasyonda, istasyonun önünde). Bu kalıpları tek tek öğrenmek, her seferinde kurala başvurmaktan daha hızlıdır.

Durmak ile gitmek

Bu dersteki bütün cümleler durağan bir konumu anlatır: bir şey bir yerde duruyor, bir yerde bulunuyor. Aynı edatlar hareket anlatırken, yani bir şey bir yere konurken ya da biri bir yere giderken farklı bir artikel alır: "Ich lege das Buch auf den Tisch" (Kitabı masanın üstüne koyuyorum). Bu ayrım A2'de, "wo?" ve "wohin?" sorularıyla birlikte ayrı bir derste işlenecek. Şimdilik yalnız "Wo?" sorusuna cevap veren cümleleri kur; bu cümlelerde kural hep aynıdır.

Örnekler

Her örnekte edatı ve arkasındaki artikelin nasıl değiştiğini bul.

Birinci ve dördüncü örnekler Türkçede aynı kelimeyle çevrilir, ama Almancada "auf" (değerek) ve "über" (değmeden) ayrılır. Sekizinci örnekteki "steht" (duruyor) fiili konum cümlelerinde "ist" yerine sık kullanılır; bu tür fiilleri A2'de ayrıca göreceğiz.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Die Tasche ist unter dem Tisch." "Das Handy ist neben der Lampe."
2. "Das Buch ist auf dem Regal." (rafa değiyor) "Das Flugzeug ist über der Stadt." (değmeden, yukarıda)
3. im Wohnzimmer, am Fenster.
4. "Die Apotheke ist gegenüber der Post."
5. "Die Katze ist hinter der Tür."

Özet kartı

1. Konum ismin önündeki bir edatla söylenir, yer ismi kullanılmaz: auf dem Tisch = masanın üstünde.
2. Temel edatlar: in, auf, an, neben, unter, über, vor, hinter, zwischen; soru: Wo?
3. Konumda artikel değişir: der/das → dem, die → der. Kaynaşma: im (in dem), am (an dem).
4. Türkçenin "üstünde"si üçe bölünür: auf (değerek), über (değmeden), an (dikey yüzey, kenar).
5. Şehir kalıpları: im Park, im Supermarkt, auf dem Markt, an der Haltestelle, am Bahnhof, gegenüber.
6. Bu kural yalnız durağan konum içindir; hareket (Wohin?) A2'de ayrıca işlenecek.

Sonraki derse köprü

Şehirde yolunu bulabiliyor, bilet alabiliyor ve bir şeyin yerini tarif edebiliyorsun. Bu modülün son adımı, başkalarından bir şey istemek ve ona yol göstermek için kullanılan emir kipi. "Komm!" (Gel!), "Kommen Sie!" (Gelin!) gibi kısa cümlelerin "du", "ihr" ve "Sie" için nasıl kurulduğunu göreceksin. A1.38'de şimdiki zamanla verdiğin tariflerin daha kısa biçimi de orada.