"sein" (olmak) fiili

Kanca

Uzun bir günün sonunda Almanca konuşan bir arkadaşına tek kelimelik bir mesaj atmak istiyorsun: "Yorgunum." Sözlükte "yorgun" kelimesini buluyorsun, "müde". Mesaja "Ich müde" yazıyorsun ve gönderiyorsun. Arkadaşın gülen bir yüzle cevap veriyor: "Du bist müde? Ich auch!" Senin cümlende bir kelime eksikti ve arkadaşın onu kendi cevabına koyarak sana gösterdi: "bist".

Türkçede "yorgunum" tek bir kelimedir. Oradaki "olmak" fikrini, kelimenin sonuna yapışan "-um" eki taşır. Almancada bu anlam ayrı bir kelimeyle, "sein" fiiliyle söylenir ve bu fiil her kişiyle başka bir kılığa girer. Bu derste Almancanın en sık kullanılan fiilini bütün biçimleriyle öğreneceğiz ve Türkçenin ekini Almancanın fiiline çevirmeyi alışkanlık hâline getireceğiz.

Anlatım

Türkçenin eki, Almancanın fiili

Türkçede "Ben öğretmenim", "Sen yorgunsun", "Biz Berlin'deyiz" gibi cümlelerde "olmak" fikri kendi başına bir kelime olarak görünmez; "-im", "-sin", "-iz" gibi ekler onu taşır. Dilbilgisinde bu eklere ek-fiil denir. Almancada ise aynı anlam cümlede tek başına duran bir fiille verilir: "Ich bin Lehrerin", "Du bist müde", "Wir sind in Berlin."

Bu farkın iki sonucu var. Birincisi, Almancada "sein" fiilini hiçbir zaman atlayamazsın; Türkçede ekin işini gören kelime oydur. İkincisi, fiil cümlenin sonunda değil, G.6'da gördüğün gibi ikinci sırada durur. "Yorgunum" cümlesinde anlam sonda çözülürken, "Ich bin müde" cümlesinde fiil özneden hemen sonra gelir ve "yorgun" en sona kalır.

Bütün biçimler

"sein" düzensiz bir fiildir. Düzenli fiillerde mastarın gövdesi korunur ve yalnız sonu değişir; "sein" fiilinin biçimleri ise birbirine bile pek benzemez. Bu yüzden bu tabloyu bir kerede, bütün olarak ezberlemek en kısa yoldur. İyi haber şu: bu fiili o kadar sık kullanacaksın ki birkaç hafta içinde düşünmeden söyleyeceksin.

İki satıra dikkat et. "wir sind" ile "ihr seid" kulakta birbirine benzer: [zint] ve [zayt]. Yazıda da "sind" ile "seid" arasındaki fark yalnız harflerin sırasıdır. İkincisi, "sie sind" (onlar) ile "Sie sind" (siz, resmî) A1.3'te gördüğün gibi aynı biçimi paylaşır; ayrım yazıda büyük harfle, konuşmada bağlamla yapılır.

Okunuşta [zint] yazmamızın sebebi A1.2'deki sertleşme kuralıdır: kelime sonundaki d, t sesine döner.

Üçüncü şahıs: Türkçe sessiz, Almanca değil

Türkçede üçüncü şahısta ek-fiil çoğu zaman söylenmez: "O öğretmen", "Ev büyük", "Ali evde." "-dir" eki yazıda ve resmî dilde vardır, ama günlük konuşmada genellikle düşer. Almancada ise üçüncü şahısta da fiil zorunludur: "Er ist Lehrer", "Das Haus ist groß", "Ali ist zu Hause."

Türkçe konuşanın "sein" konusundaki en sık hatası tam burada doğar. "Ben" ve "sen" için bir ek duyduğu için oralarda "bin" ve "bist" kelimelerini hatırlar; ama üçüncü şahısta Türkçede bir şey duymadığı için "ist" kelimesini atlar: "Das Haus groß." Almanca kulak bu cümleyi eksik bulur. Kural basit: Türkçede "-dir" diyebileceğin her yerde Almancada "ist" vardır.

"sein" ile neler söylenir?

Bu fiil kendini ve başkalarını tanıtmanın omurgasıdır. A1.2'de "Ich bin …" ile adını ve mesleğini söylemiştin: "Ich bin Mei", "Ich bin Studentin". Aynı fiille uyruğunu da söylersin: "Ich bin Türke" (erkek), "Ich bin Türkin" (kadın). Meslekte olduğu gibi uyrukta da artikel kullanılmaz.

"sein" bir durumu ya da özelliği anlatmanın da yoludur: "Ich bin müde" (yorgunum), "Er ist krank" (hasta), "Die Wohnung ist klein" (daire küçük). Bir yerde bulunmayı da söyler: "Ich bin in Berlin" (Berlin'deyim), "Sie ist zu Hause" (evde). Türkçede "-de" ekiyle "-im" ekinin birlikte yaptığı işi, Almancada "in" edatı ile "bin" fiili birlikte görür.

Bir şeyi ya da birini göstererek tanıtmak için "Das ist …" kalıbı kullanılır: "Das ist mein Bruder" (Bu benim erkek kardeşim), "Das ist Frau Özkan." Buradaki "das" bir artikel değil, "bu" anlamında bir gösterme kelimesidir ve arkasından gelen ismin cinsiyeti ne olursa olsun değişmez.

Soru ve kısa cevap

G.5'te evet/hayır sorusunda fiilin başa geçtiğini ve sesin sonda yükseldiğini görmüştün. "sein" ile de aynı kural işler: "Du bist müde" (Yorgunsun) cümlesi "Bist du müde? ↗" (Yorgun musun?) olur. "Sind Sie Frau Özkan? ↗" (Özkan Hanım siz misiniz?) sorusu da aynı yapıdadır. Soru kelimesiyle başlayan sorularda fiil ikinci sırada kalır: "Wo bist du? ↘" (Neredesin?), "Wie ist die Wohnung? ↘" (Daire nasıl?).

Örnekler

Her cümlede "sein" fiilinin hangi biçimde olduğunu ve Türkçede hangi eke karşılık geldiğini bul. Okunuşta sind/seid farkına özellikle dikkat et.

Altıncı örnekteki "spät" Almancada "geç", "zu spät" ise "fazla geç" demektir; "Ihr seid zu spät" kelime kelime "fazla geçsiniz" gibi kurulur ve Türkçedeki "geç kaldınız" anlamına gelir. Almanca bu durumu bir fiille değil, "sein" ve bir sıfatla anlatıyor.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ich bin, wir sind, ihr seid, er ist, du bist.
2. "Ich bin müde." "Er ist Lehrer." "Wo bist du?"
3. "Sind Sie Herr Wagner? ↗" Fiil başa geçer, ses sonda yükselir.
4. "Er ist Student aus Ankara und sehr nett." Üçüncü şahısta da "ist" gerekir; bir kez söylemek iki özelliği birden taşımaya yeter.

Özet kartı

1. "sein" Türkçedeki ek-fiilin (-im, -sin, -dir) işini görür ve Almanca cümlede atlanamaz.
2. Biçimler: ich bin, du bist, er/sie/es ist, wir sind, ihr seid, sie/Sie sind.
3. Fiil ikinci sıradadır: "Ich bin müde"; soru sorarken başa geçer: "Bist du müde? ↗"
4. Türkçede üçüncü şahıs eksiz söylense de Almancada "ist" zorunludur: "Das Haus ist groß."
5. "sein" ile ad, meslek, uyruk (artikelsiz), durum ve yer söylenir: Ich bin Türkin. Ich bin in Berlin.
6. "Das ist …" kalıbı birini ya da bir şeyi göstererek tanıtır; "das" burada değişmez.
7. "wir sind" ile "ihr seid" karıştırılmaya çok açıktır; ikisini ayrı ayrı sesli tekrar et.

Sonraki derse köprü

"sein" ile kim olduğunu, nerede olduğunu ve nasıl olduğunu söyleyebiliyorsun. Tanışmada sık sorulan bir soru daha var: kaç yaşındasın? Almancada yaşını da bu fiille söylersin, ama önce sayılara ihtiyacın var. Bir sonraki derste sıfırdan yüze kadar saymayı öğreneceğiz ve Türkçe konuşanı ilk başta şaşırtan bir sıraya alışacağız: Almancada yirmi bir, "bir ve yirmi" diye söylenir.