İyelik zamirleri (mein, dein, sein, ihr…)

Kanca

Bir düğün fotoğrafını gösteriyorsun: "Das ist Elif und das ist sein Mann." Karşındaki Alman kaşlarını kaldırıyor: "Ihr Mann, oder?" Sen şaşırıyorsun, çünkü Türkçede "onun kocası" dersin ve "onun" kimin kadın, kimin erkek olduğunu hiç söylemez. Almancada ise sahibin kadın mı erkek mi olduğu, sahiplik kelimesinin kendisinde görünür: Elif kadın olduğu için "ihr Mann", Ahmet'ten söz etseydin "seine Frau" derdin.

Bir önceki derste "mein Bruder", "meine Mutter" gibi biçimleri kalıp olarak kullandık. Bu derste bu kelimelerin bütün ailesini, yani iyelik zamirlerini (Possessivartikel) öğreneceğiz. Her birinin iki ayrı soruya cevap verdiğini göreceksin: sahibi kim, ve sahip olunan şey hangi cinsiyette, hangi hâlde.

Anlatım

Türkçe ek, Almanca kelime

Türkçe sahipliği ismin kendisine yapıştırır: "annem", "annen", "annesi", "annemiz". İstersen başına bir zamir de koyarsın ("benim annem"), ama asıl bilgi ektedir. Almanca ise bu bilgiyi ismin önünde duran bağımsız bir kelimeye verir: "meine Mutter" (annem), "deine Mutter" (annen), "seine Mutter" (onun annesi, erkekse). İsmin kendisi hiç değişmez.

Bu kelimeler artikelin yerini alır. "die Mutter" derken "die" nasıl ismin önündeyse, "meine Mutter" derken "meine" da aynı yerdedir; ikisi birden kullanılmaz. "die meine Mutter" gibi bir yapı yoktur. Bu yüzden Almanca dilbilgisi kitaplarında bu kelimelere "Possessivartikel", yani iyelik artikeli de denir.

Kişilere göre iyelik kelimeleri

Her kişi zamirinin bir iyelik karşılığı vardır. Temel biçimleri aşağıdaki tabloda görüyorsun:

Tablonun iki yerinde dikkat gerekir. Birincisi, "ihr" kelimesi üç ayrı anlam taşır: "onun" (sahip kadın), "onların" ve büyük harfle "Ihr" olarak resmî "sizin". A1.7'de "Sie" hitabının büyük harfle yazıldığını görmüştün; iyelik biçimi de aynı kuralı izler. İkincisi, "euer" bir ek aldığında ortasındaki e düşer: "euer Sohn", ama "eure Tochter".

Sahip kim: sein mi, ihr mi?

"sein" ile "ihr" arasındaki seçimi sahip olunan şey değil, sahibin kendisi belirler. Sahip erkekse ya da eril bir isimse "sein", sahip kadınsa ya da dişil bir isimse "ihr" kullanılır: "Ahmet und seine Schwester" (Ahmet ve kız kardeşi), "Elif und ihr Bruder" (Elif ve erkek kardeşi). Kız kardeşin dişil olması, Ahmet'in "seine" demesini değiştirmez; sahip Ahmet'tir.

Sahip nötr bir isimse "sein" kullanılır: "das Kind und sein Ball" (çocuk ve topu). A1.29'da "das Kind" kelimesinin her zaman nötr olduğunu görmüştün; bu yüzden bir kız çocuktan söz ederken bile "das Kind und sein Ball" denir. Gündelik konuşmada, çocuğun adını kullanınca bu çoğu zaman değişir: "Lena und ihr Ball".

Üç "ihr" konuşmada nasıl ayrılır?

Yazıda resmî "Ihr" büyük harfle ayrılır, ama cümlenin ilk kelimesi her durumda büyük harfle başladığı için bu işaret orada da kaybolur. Konuşmada ise büyük harf hiç duyulmaz. "Ihre Eltern wohnen in Ankara" cümlesi "onun (kadın) anne-babası", "onların anne-babası" ya da resmî "sizin anne-babanız" anlamına gelebilir. Hangisi olduğunu bağlam söyler: az önce kimden söz edildiği, karşındakine "Sie" diye mi hitap ettiğin. Türkçede de "onun" kelimesinin kime gittiğini aynı yolla anlarsın, bu yüzden bu belirsizlik sana yabancı gelmeyecek.

Ekler: ein gibi çekimlenir

İyelik kelimesinin kökü sahibi gösterir, sonundaki ek ise sahip olunan ismin cinsiyetine ve hâline uyar. Bu ekleri öğrenmek için yeni bir tablo ezberlemen gerekmez. İyelik kelimeleri tam olarak A1.10'daki "ein" ve A1.24'teki "kein" gibi çekimlenir. "ein Bruder" nasılsa "mein Bruder" da öyledir; "eine Schwester" nasılsa "meine Schwester" da öyledir.

Çoğul satırı "ein" tablosundan farklıdır, çünkü "ein" kelimesinin çoğulu yoktur; iyelik kelimeleri ise çoğulda "-e" alır: "meine Eltern", "keine Kinder" ile aynı biçimde. Tablodaki tek değişen hücre yine eril Akkusativtir. A1.24'te gördüğün eril n kuralı burada da çalışır: "Ich besuche meinen Bruder" (Erkek kardeşimi ziyaret ediyorum). A1.24'ün kancasında şemsiyesini uzatan arkadaşın "meinen" demesi de bu kuraldandı.

İki soruyu ayrı ayrı sor

İyelik kelimesi kurarken iki soru sırayla sorulur. Birinci soru: sahip kim? Cevap kökü verir: ben ise "mein-", o (kadın) ise "ihr-", biz isek "unser-". İkinci soru: sahip olunan isim hangi cinsiyette ve hangi hâlde? Cevap eki verir: dişilse "-e", eril Akkusativse "-en", eril ya da nötr Nominativse ek yok.

Bu iki sorunun karıştırılması en sık hatanın kaynağıdır. "Elif ve oğlu" cümlesini kurarken sahip Elif olduğu için kök "ihr-" olur; oğul eril olduğu için ek yoktur: "Elif und ihr Sohn". "Ahmet ve kızı" cümlesinde ise sahip Ahmet olduğu için kök "sein-", kız evlat dişil olduğu için ek "-e": "Ahmet und seine Tochter". Böylece "ihr" bir erkek ismin önünde, "seine" bir kadın isminin önünde durabilir; bunda bir çelişki yoktur.

Örnekler

Her örnekte önce sahibi, sonra sahip olunan ismin cinsiyetini bul.

Üçüncü ve dördüncü örnekler kancadaki sorunun cevabıdır: Elif için "ihr", Ahmet için "seine". Altıncı örnekte "unser" ek alınca çoğu zaman ortadaki e korunur: "unsere". Sekizinci örnekteki büyük harfli "Ihr" resmî hitaptır.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Maria und ihr Bruder." "Thomas und seine Schwester."
2. "Ich besuche meinen Onkel." "Wir lieben unsere Kinder."
3. "Ist das dein Buch?"
4. "Wie ist Ihre Adresse?"
5. "Ihre Eltern wohnen in Ankara."

Özet kartı

1. Almancada sahiplik ek ile değil, ismin önündeki ayrı bir kelimeyle söylenir: meine Mutter = annem. Artikelin yerini alır.
2. Kökler: mein, dein, sein (er/es), ihr (sie), unser, euer, ihr (onlar), Ihr (resmî).
3. "sein" mi "ihr" mi sorusunu sahip olunan şey değil, sahip belirler: Elif und ihr Mann, Ahmet und seine Tochter.
4. Ekler "ein" ve "kein" gibidir: dişil ve çoğul -e, eril Akkusativ -en, eril ve nötr Nominativ eksiz.
5. Eril Akkusativte n kuralı: Ich suche meinen Schlüssel.
6. "euer" ek alınca e düşer: eure, euren.

Sonraki derse köprü

İyelik kelimeleriyle artık "mein Zimmer", "unsere Wohnung", "seine Küche" gibi ifadeler kurabiliyorsun; sıradaki ders bunlara malzeme verecek. Evin kendisini, odaları ve eşyaları öğreneceğiz: "das Wohnzimmer", "die Küche", "das Bad", ve bir odada bulunan masa, dolap, yatak gibi eşyaların artikelleri. Bir evi tarif etmek ve kendi evini anlatmak için gereken kelimeler orada toplanıyor.