Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Özne Nominativte (Wer?), fiilin doğrudan nesnesi Akkusativte (Wen? / Was?) durur.
- Türkçede "-i" yalnız belirli nesneye gelir; Almancada belirli de belirsiz de her doğrudan nesne Akkusativtedir.
- Akkusativ yalnız eril tekilde görünür: der → den, ein → einen, kein → keinen.
- Dişil, nötr ve çoğul isimlerde Akkusativ biçimi Nominativle aynıdır.
- "sein" nesne almaz; iki tarafı da Nominativtedir: Das ist der Bahnhof.
- Hâl işareti sayesinde nesne cümle başına gelebilir: Den Hund sieht die Katze.
Kanca
Bir çocuk kitabında iki cümle yan yana duruyor: "Der Hund sieht die Katze" ve "Den Hund sieht die Katze." İlk bakışta aynı kelimeler, aynı sıra. Ama resimlere bakınca iki farklı sahne görüyorsun. İlkinde köpek kediye bakıyor. İkincisinde kedi köpeğe bakıyor. İki cümle arasındaki tek fark, ilk kelimedeki bir harf: "der" ile "den".
Türkçe bu durumu çok iyi tanır. "Köpek kediyi görüyor" ile "Köpeği kedi görüyor" cümlelerinde de kelimelerin yeri kadar bir ek konuşur: "-i". Kimin gördüğünü ve kimin görüldüğünü bu ek söyler. Almancada aynı işi Akkusativ adı verilen hâl görür; farkı, işaretin ismin sonunda değil önündeki artikelde durmasıdır. Bu modülün ilk dersinde Akkusativin ne olduğunu, Türkçedeki "-i" hâline nerede benzediğini ve nerede ayrıldığını göreceğiz.
Anlatım
Özne ve nesne
Bir cümlede genellikle bir eylemi yapan biri ve o eylemden etkilenen bir şey vardır. "Ich kaufe einen Apfel" (Bir elma alıyorum) cümlesinde eylemi yapan "ich" öznedir, satın alınan "einen Apfel" nesnedir. Almanca dilbilgisi özne için "Nominativ" (yalın hâl), fiilin doğrudan etkilediği nesne için "Akkusativ" (belirtme hâli) terimini kullanır.
Bir ismin hangi hâlde olduğunu bulmak için ona soru sorabilirsin. Özneyi "Wer?" (Kim?) ya da "Was?" (Ne?) sorusu bulur: "Wer kauft? – Ich." Nesneyi "Wen?" (Kimi?) ya da "Was?" (Neyi?) sorusu bulur: "Was kaufe ich? – Einen Apfel." Buradaki "wen" kelimesi, A1.17'de öğrendiğin "wer" kelimesinin Akkusativ biçimidir, yani "kimi" demektir: "Wen besuchst du?" (Kimi ziyaret ediyorsun?).
Türkçenin "-i"si: yalnız belirli nesnede
G.6'da Almancadaki Akkusativin Türkçedeki "-i" hâline büyük ölçüde karşılık geldiğini söylemiştik. Şimdi bu "büyük ölçüde" ifadesini açalım. Türkçede "-i" eki her nesneye gelmez; yalnız belirli, yani dinleyenin bildiği nesneye gelir. "Kitabı okuyorum" dediğinde belli bir kitaptan söz edersin; "Kitap okuyorum" dediğinde ise herhangi bir kitaptan ya da genel olarak kitap okuma eyleminden. İkincisinde nesne var ama "-i" yok.
Almancada ise durum farklıdır. Fiilin doğrudan nesnesi, belirli de olsa belirsiz de olsa, her zaman Akkusativtedir. "Ich schreibe den Brief" (Mektubu yazıyorum) ve "Ich schreibe einen Brief" (Mektup yazıyorum / Bir mektup yazıyorum) cümlelerinin ikisinde de "Brief" Akkusativtedir ve eril olduğu için ikisinde de artikel değişmiştir: den, einen. Türkçe belirlilik bilgisini "-i" ekiyle verir; Almanca bu bilgiyi artikelin türüyle verir (belirli den / belirsiz einen) ve hâli ayrıca işaretler.
| Türkçe | Almanca | |
|---|---|---|
| Belirli nesne | Mektubu yazıyorum. (-i var) | Ich schreibe den Brief. (Akkusativ) |
| Belirsiz nesne | Mektup yazıyorum. (-i yok) | Ich schreibe einen Brief. (yine Akkusativ) |
| Belirliliği gösteren | "-i" eki | artikelin türü: den ya da einen |
Görünen yalnız erilde
İyi haber şu: Akkusativ Almancada her nesnede var ama çoğu zaman görünmez. Dişil, nötr ve çoğul isimlerde Akkusativ biçimi Nominativ biçimiyle aynıdır: "die Katze", "das Buch", "die Kinder" nesne olduklarında da değişmez. Değişikliği yalnız eril tekil isimlerde görürsün; belirli artikel "der" iken "den" olur, belirsiz "ein" iken "einen", olumsuz "kein" iken "keinen".
A1.14'te "Er hat einen Bruder" cümlesinde bu değişimle karşılaşmıştın. Kancadaki iki cümleyi de şimdi okuyabilirsin: "Der Hund" özne, "Den Hund" nesne. "die Katze" ise iki cümlede de aynı kalıyor, çünkü dişil isim Akkusativte değişmez. Artikellerin tam tablosunu bir sonraki derste çıkaracağız; şimdilik temel kuralı akılda tut: Akkusativi görmek için eril bir isme bak.
Hangi fiiller Akkusativ ister?
Doğrudan bir nesne alan fiillerin büyük çoğunluğu Akkusativ ister ve bunların çoğunu zaten biliyorsun: "haben" (sahip olmak), "sehen" (görmek), "kaufen" (satın almak), "lesen" (okumak), "trinken" (içmek), "essen" (yemek), "brauchen" (ihtiyacı olmak), "suchen" (aramak), "finden" (bulmak), "besuchen" (ziyaret etmek). "Ich brauche einen Stift" (Bir kaleme ihtiyacım var), "Ich suche den Bahnhof" (İstasyonu arıyorum).
Bir fiil ise hiç Akkusativ almaz ve Türkçe konuşan için tuzak oluşturur: "sein". "sein" bir eylem değil bir eşitlik kurar; bu yüzden iki tarafı da Nominativtedir. "Das ist der Bahnhof" (Bu, istasyon), "Das ist ein Hund" (Bu bir köpek). Aynı köpek "haben" ile nesne olunca biçim değişir: "Ich habe einen Hund" (Köpeğim var).
Hâl işareti sırayı serbestleştirir
Kancadaki ikinci cümle, "Den Hund sieht die Katze", bir şey daha gösteriyor: Almancada nesne cümlenin başına gelebilir. A1.16'daki kutu modelinde birinci kutuya nesne de konabiliyordu; kimin kimi gördüğünü söz dizimi değil, artikelin hâli söyler. Bu cümle Türkçedeki "Köpeği kedi görüyor" cümlesinin tam karşılığıdır.
Türkçe bu özgürlüğü "-i" eki sayesinde kullanır: "Kediyi köpek gördü" ile "Köpek kediyi gördü" aynı olayı anlatır. Almanca da hâl işareti sayesinde aynı özgürlüğe sahiptir; yalnız işaret görünmediğinde, yani dişil ve nötr isimlerde, Almanca konuşanlar genellikle özneyi başa koyar. "Die Frau sieht das Kind" cümlesini herkes "Kadın çocuğu görüyor" diye anlar.
Örnekler
Her örnekte özneyi ve nesneyi bul, nesnenin eril olup olmadığına ve bu yüzden artikelin değişip değişmediğine bak.
Üçüncü ve sekizinci örnekleri karşılaştır. Aynı "Bahnhof" kelimesi "suchen" fiiliyle nesne olunca "den", "sein" fiiliyle ise "der" alıyor. Beşinci örnekte "eine Zeitung" dişil olduğu için hiç değişmedi, ama yine de Akkusativte.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışBelirsiz nesneyi Akkusativ saymamak: "Ich kaufe ein Apfel."
— Türkçede "Elma alıyorum" cümlesinde nesne belirsiz olduğu için "-i" eki gelmez; öğrenci Almancada da belirsiz nesnede hâlin değişmeyeceğini düşünür. Almancada her doğrudan nesne Akkusativtedir, belirsiz de olsa. Doğrusu: "Ich kaufe einen Apfel", çünkü "Apfel" eril ve nesne.
Yaygın yanlış"sein" fiilinden sonra Akkusativ kullanmak: "Das ist den Bahnhof", "Er ist einen Lehrer."
— "den" ve "einen" biçimlerini yeni öğrenen öğrenci onları fiilden sonra gelen her isme uygular. "sein" bir nesne almaz, iki tarafı eşitler. Doğrusu: "Das ist der Bahnhof." Meslekte ise artikel hiç kullanılmaz: "Er ist Lehrer."
Yaygın yanlışEril nesnede artikeli değiştirmemek: "Ich sehe der Mann."
— Türkçede hâl işareti ismin sonuna geldiği için öğrenci değişikliği ismin kendisinde arar; isim değişmeyince artikeli de olduğu gibi bırakır. Almancada Akkusativin işareti artikeldedir, isim çoğu zaman aynı kalır. Doğrusu: "Ich sehe den Mann."
Mini alıştırma
Cevaplar
- İlk cümlede özne "die Frau", nesne "einen Tisch". İkincide özne "ich", nesne "den Kaffee" (nesne birinci kutuda).
- "ein Tisch" Nominativ ("sein" nesne almaz); "einen Tisch" Akkusativ ("kaufen" nesne alır).
- "Wer ist das?" (Kim?) "Wen siehst du?" (Kimi?)
- Evet, ikisinde de. Türkçede "-i" yalnız belirli nesnede görünür; Almancada nesne her durumda Akkusativtedir: "Ich trinke Tee", "Ich trinke den Tee."
- "Ich brauche eine Tasche." (dişil, değişmez) "Ich brauche einen Schirm." (eril, ein → einen)
Özet kartı
- Özne Nominativte (Wer?), fiilin doğrudan nesnesi Akkusativte (Wen? / Was?) durur.
- Türkçede "-i" yalnız belirli nesneye gelir; Almancada belirli de belirsiz de her doğrudan nesne Akkusativtedir.
- Akkusativ yalnız eril tekilde görünür: der → den, ein → einen, kein → keinen.
- Dişil, nötr ve çoğul isimlerde Akkusativ biçimi Nominativle aynıdır.
- "sein" nesne almaz; iki tarafı da Nominativtedir: Das ist der Bahnhof.
- Hâl işareti sayesinde nesne cümle başına gelebilir: Den Hund sieht die Katze.
Sonraki derse köprü
Akkusativin eril isimlerde artikeli değiştirdiğini gördük ama tabloyu henüz çıkarmadık. Belirli, belirsiz ve olumsuz artikelin dört cinsiyet sütununda Akkusativte nasıl göründüğünü tek bir tabloda toplayacağız ve hangi hücrelerin değiştiğini, hangilerinin Nominativle aynı kaldığını göreceğiz. Bu tablo, Almanca dilbilgisinde ezberleyeceğin ilk hâl tablosu olacak.