Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
- Ayrılabilen fiil = önek + fiil: einkaufen, aufstehen, anrufen; sözlükte bitişik yazılır.
- Şimdiki zamanda çekimli parça ikinci kutuda, önek cümlenin en sonunda: Ich kaufe heute ein.
- Sık önekler: an-, auf-, aus-, ein-, mit-, zu-, ab-, zurück-, fern-; çoğu yön taşır (aus = dışarı, ein = içeri).
- Ayrılmayan önekler: be-, ge-, er-, ver-, zer-, ent-, emp-; vurgusuzdur: verstehen, bekommen.
- Ayrılıp ayrılmadığını vurgu söyler: AUFstehen (ayrılır), verSTEhen (ayrılmaz).
- Soruda ve olumsuzda da önek sonda kalır: Stehst du früh auf? Er ruft nicht an.
Kanca
Ev arkadaşın sabah mutfaktan sesleniyor: "Ich kaufe heute ein. Brauchst du etwas?" Sen cümlenin ortasına kadar dinliyorsun: "Ich kaufe heute…" ve aklından "bugün satın alıyorum, ama neyi?" diye geçiriyorsun. Sonra cümlenin sonunda küçük bir "ein" geliyor ve anlam birden değişiyor. Arkadaşın bir şey satın almıyor; alışverişe çıkıyor.
A1.21'de "aufstehen" ve "fernsehen" fiillerinin cümlede ikiye bölündüğünü gördün. "einkaufen" de aynı gruptan: "kaufen" (satın almak) fiiline "ein-" öneki eklenmiş ve anlam "alışveriş yapmak" olmuş. Cümlede ise bu önek fiilden kopup en sona gidiyor. Almancada bu tür fiiller çok yaygındır ve anlamın bir parçasını cümlenin sonuna saklarlar. Bu modülü kapatırken hangi öneklerin ayrıldığını, nereye gittiğini ve hangi öneklerin hiç ayrılmadığını öğreneceğiz.
Anlatım
Önek sona gider
Ayrılabilen bir fiil iki parçadan oluşur: bir önek ve bir fiil. "einkaufen" = "ein" + "kaufen", "aufstehen" = "auf" + "stehen", "anrufen" (telefon etmek) = "an" + "rufen". Mastar biçiminde ve sözlükte bu parçalar bitişik yazılır.
Şimdiki zamanda bir cümle kurduğunda çekimli fiil parçası A1.16'daki kural gereği ikinci kutuya gider, önek ise cümlenin en sonuna: "Ich kaufe heute ein" (Bugün alışveriş yapıyorum). Cümlenin geri kalanı iki parçanın arasına girer. A1.16'da "çerçeve" dediğimiz yapı budur: ikinci kutudaki fiil ile sondaki önek, cümleyi iki taraftan sarar.
Bu yüzden Almanca bir cümleyi dinlerken fiilin anlamını kesinleştirmek için bazen sonuna kadar beklemek gerekir. "Ich rufe …" ile başlayan bir cümle "an" ile biterse "telefon ediyorum", "zurück" ile biterse "geri arıyorum" anlamına gelir. Türkçe konuşan için bu bekleyiş şaşırtıcı değildir; Türkçede de fiil sonda gelir ve cümlenin anlamı ancak sonunda tamamlanır.
Sık kullanılan önekler
Ayrılan öneklerin çoğu aynı zamanda bağımsız birer kelimedir ve anlamları fiile bir yön ya da bir nüans katar. En sık karşılaşacakların şunlardır. "an-": "anrufen" (telefon etmek), "anfangen" (başlamak). "auf-": "aufstehen" (kalkmak), "aufmachen" (açmak). "aus-": "ausgehen" (dışarı çıkmak, eğlenmeye gitmek), "aussteigen" (araçtan inmek). "ein-": "einkaufen" (alışveriş yapmak), "einsteigen" (araca binmek). "mit-": "mitkommen" (birlikte gelmek), "mitbringen" (yanında getirmek). "zu-": "zumachen" (kapatmak). "ab-": "abfahren" (hareket etmek, kalkmak). "zurück-": "zurückkommen" (geri dönmek). "fern-": "fernsehen" (televizyon izlemek).
Öneklerin bir kısmı birbirinin karşıtıdır ve bu, kelimeleri akılda tutmayı kolaylaştırır: "einsteigen" (binmek) ve "aussteigen" (inmek), "aufmachen" (açmak) ve "zumachen" (kapatmak). Bir kelimenin anlamını bilmediğinde önek bir ipucu verir: "aus-" çoğu zaman "dışarı", "ein-" çoğu zaman "içeri" yönünü taşır.
| Önek | Fiil | Anlam | Cümlede |
|---|---|---|---|
| an- | anrufen | telefon etmek | Ich rufe dich an. |
| auf- | aufstehen | kalkmak | Ich stehe früh auf. |
| aus- | ausgehen | dışarı çıkmak | Wir gehen heute aus. |
| ein- | einkaufen | alışveriş yapmak | Ich kaufe heute ein. |
| mit- | mitkommen | birlikte gelmek | Kommst du mit? |
| ab- | abfahren | kalkmak (araç) | Der Zug fährt um neun ab. |
| zurück- | zurückkommen | geri dönmek | Wann kommst du zurück? |
Ayrılmayan önekler
Her önek ayrılmaz. G.5'te vurgusuz öneklerden söz etmiştik: "be-", "ge-", "er-", "ver-", "zer-", "ent-", "emp-". Bu önekler fiilden hiçbir zaman ayrılmaz: "Ich verstehe das" (Bunu anlıyorum), "Ich bekomme ein Paket" (Bir paket alıyorum), "Er erzählt eine Geschichte" (Bir hikâye anlatıyor). "verstehen" fiilinde "ver" sona gitmez.
İki grubu ayırmanın en güvenilir yolu vurguya kulak vermektir. Ayrılabilen önekler vurguludur: "AUFstehen", "EINkaufen", "ANrufen". Ayrılmayan önekler vurgusuzdur ve vurgu kökte durur: "verSTEhen", "beKOMmen". Bir fiili sözlükte ilk kez gördüğünde okunuşunu da kontrol et; vurgu önekteyse büyük ihtimalle ayrılır.
Soruda ve olumsuzda
Ayrılabilen fiillerde önek soru cümlelerinde de sonda kalır. Evet/hayır sorusunda çekimli parça birinci kutuya geçer, önek yine en sondadır: "Stehst du früh auf?" (Erken kalkar mısın?). Soru kelimeli soruda da aynı düzen: "Wann kommst du zurück?" (Ne zaman dönüyorsun?).
Olumsuzlukta "nicht" genellikle önekin hemen önüne gelir: "Ich stehe am Sonntag nicht früh auf" (Pazar günü erken kalkmam), "Er ruft nicht an" (Aramıyor). Önek cümlenin son kelimesi olmaya devam eder.
Mastar biçimi ne zaman bitişik?
Önek yalnız çekimli fiilden ayrılır. Fiil mastar biçiminde kaldığında, yani başka bir fiille birlikte kullanıldığında, iki parça yeniden bitişik yazılır ve birlikte cümlenin sonuna gider. Modal fiiller dersinde "Ich muss früh aufstehen" (Erken kalkmam gerek) gibi cümleler göreceksin; orada "aufstehen" bölünmez. Kısacası: çekimli fiilde önek tek başına sona gider, mastarda önek fiille bitişik olarak sona gider. Her iki durumda da anlam cümlenin sonunda tamamlanır.
Örnekler
Her örnekte ikinci kutudaki çekimli parçayı ve cümlenin sonundaki öneki bul. Ayrılmayan önekli fiillerde önekin yerinden kıpırdamadığına dikkat et.
Sekizinci örnekte iki kural birlikte çalışıyor: "sehen" A1.15'teki e → ie değişimiyle "sieht" olmuş, "fern" öneki ise sona gitmiş. Yedinci örnekteki "bekommen" ise ayrılmayan bir fiildir; "be-" öneki yerinde kalır.
Sık yapılan hatalar
Yaygın yanlışÖneki ayırmamak: "Ich einkaufe heute", "Er anruft morgen."
— Mastar biçimi "einkaufen" tek parça öğrenildiği için çekimli biçim de tek parça sanılır. Çekimli ayrılabilen fiilde önek sona gitmelidir. Doğrusu: "Ich kaufe heute ein", "Er ruft morgen an."
Yaygın yanlışÖneki çekimli fiilin hemen arkasına koymak: "Ich kaufe ein heute."
— Öğrenci öneki ayırmayı öğrenir ama onu nereye koyacağını bilmediği için fiilin yanında bırakır. Önek her zaman cümlenin en sonuna gider; zaman ve yer bilgileri arada kalır. Doğrusu: "Ich kaufe heute ein."
Yaygın yanlışAyrılmayan önekleri ayırmak: "Ich stehe das ver", "Ich komme ein Paket be."
— Ayrılabilen fiilleri öğrenen öğrenci her önekli fiili aynı yolla çeker. "ver-", "be-", "er-" gibi vurgusuz önekler hiç ayrılmaz. Doğrusu: "Ich verstehe das", "Ich bekomme ein Paket." Emin değilsen vurguya bak.
Mini alıştırma
Cevaplar
- "Ich stehe um sechs Uhr auf." "Er ruft heute an."
- Ayrılır: einkaufen, mitkommen, zurückkommen. Ayrılmaz: verstehen, bekommen (ver-, be- vurgusuz önekler).
- "Ich kaufe am Samstag ein." "Wir gehen heute Abend aus."
- "Stehst du früh auf?" "Kommt ihr mit?"
- "Der Zug fährt um acht Uhr ab." "Wann kommst du zurück?"
Özet kartı
- Ayrılabilen fiil = önek + fiil: einkaufen, aufstehen, anrufen; sözlükte bitişik yazılır.
- Şimdiki zamanda çekimli parça ikinci kutuda, önek cümlenin en sonunda: Ich kaufe heute ein.
- Sık önekler: an-, auf-, aus-, ein-, mit-, zu-, ab-, zurück-, fern-; çoğu yön taşır (aus = dışarı, ein = içeri).
- Ayrılmayan önekler: be-, ge-, er-, ver-, zer-, ent-, emp-; vurgusuzdur: verstehen, bekommen.
- Ayrılıp ayrılmadığını vurgu söyler: AUFstehen (ayrılır), verSTEhen (ayrılmaz).
- Soruda ve olumsuzda da önek sonda kalır: Stehst du früh auf? Er ruft nicht an.
Sonraki derse köprü
"Zaman ve günlük hayat" modülü burada kapanıyor. Birkaç derstir nesneli cümleler kuruyorsun: "Ich kaufe einen Apfel", "Ich rufe dich an". A1.14'te "haben" ile eril nesnenin "einen" olduğunu görmüş ve nedenini sonraya bırakmıştık. Bir sonraki modül tam bu konuya ayrılıyor. İlk derste Almancanın belirtme hâlini, Türkçedeki "-i" hâliyle karşılaştıracağız: ikisi de fiilin etkilediği nesneyi işaretler, ama biri ismin sonunda, öteki ismin önündeki artikelde duyulur.