Günler, aylar, mevsimler

Kanca

Bir doktor muayenehanesini arıyorsun ve telefondaki sekreter sana iki seçenek sunuyor: "Am Dienstag um zehn oder im Juni?" Salı saat onda mı, yoksa haziranda mı? Bir cümleye üç zaman bildirimi sığmış ve her biri kendi küçük kelimesiyle geliyor: "am", "um", "im". Türkçede aynı cümleyi kurarken üç yerde de aynı eki kullanırdın: "salı günü saat onda ya da haziranda".

Türkçe zamanı çoğunlukla "-de" ekiyle bağlar: "pazartesi günü", "saat üçte", "mayısta", "yazın". Almanca ise hangi zaman biriminden söz ettiğine göre farklı bir kelime seçer. A1.19'da saat için "um" kullanıldığını gördün; bu derste günler için "am", aylar ve mevsimler için "im" kullanıldığını göreceksin. Önce haftanın günlerini, yılın aylarını ve mevsimleri öğreneceğiz, sonra onları cümle içinde doğru küçük kelimeyle birleştireceğiz.

Anlatım

Haftanın günleri

Almanca gün adlarının hepsi erildir ve A1.9'da gördüğün gibi "der" alır. Birçoğu "-tag" (gün) kelimesiyle biter, bu da onları tanımayı kolaylaştırır. Pazartesi "der Montag" [MOON-taak], salı "der Dienstag" [DİİNS-taak], çarşamba "der Mittwoch" [MİT-vohh], perşembe "der Donnerstag" [DO-nas-taak], cuma "der Freitag" [FRAY-taak], cumartesi "der Samstag" [ZAMS-taak], pazar "der Sonntag" [ZON-taak].

Bazı adların anlamı kolay akılda kalır. "Montag" ay (Mond), "Sonntag" güneş (Sonne) ile ilişkilidir. "Mittwoch" kelime kelime "haftanın ortası" demektir; standart yedi gün adı arasında "-tag" ile bitmeyen tek gün odur. Kuzey Almanya'da cumartesi için "Samstag" yerine "Sonnabend" kelimesi de duyulur; ikisi aynı günü gösterir. Hafta sonuna ise "das Wochenende" denir.

Aylar

Almanca ay adları Latince kökenlidir ve İngilizce ya da Fransızca bilen biri onları hemen tanır; Türkçedeki ocak, şubat gibi adlarla ise bir ilişkileri yoktur: "der Januar", "der Februar", "der März", "der April", "der Mai", "der Juni", "der Juli", "der August", "der September", "der Oktober", "der November", "der Dezember". Aylar da erildir.

Okunuşta dikkat edilecek birkaç nokta var. "Juni" [YUU-ni] ve "Juli" [YUU-li] yalnız bir harfle ayrılır ve kulakta karışabilir; bu yüzden telefonda bazı konuşanlar bunları "Juno" ve "Julei" diye söyler. "März" [merts] kelimesindeki ä açık bir e, z ise [ts] okunur. "Mai" [may] tek hecedir. G.1'deki "Jänner" biçimini hatırla: Avusturya ocak ayını böyle adlandırır.

Mevsimler

Mevsimlerin dördü de "der" alır: ilkbahar "der Frühling", yaz "der Sommer", sonbahar "der Herbst", kış "der Winter". A1.9'daki "-ling" ekinin eril olduğu kuralını "Frühling" kelimesinde yeniden görüyorsun. "Herbst" [herpst] kelimesinin sonundaki b, A1.2'deki sertleşmeyle p gibi okunur.

am, im, um: üç küçük kelime

Şimdi kancadaki soruya dönelim. Almancada bir şeyin ne zaman olduğunu söylerken zaman biriminin türüne göre üç kelimeden birini seçersin. Saat için "um" (A1.19): "um zehn Uhr". Günler ve günün bölümleri için "am": "am Montag" (pazartesi günü), "am Morgen" (sabah), "am Abend" (akşam), "am Wochenende" (hafta sonunda). Aylar ve mevsimler için "im": "im Juni" (haziranda), "im Sommer" (yazın).

"am" aslında "an dem", "im" ise "in dem" kelimelerinin kaynaşmış biçimidir. Bu ayrıntının nedenini Dativ derslerinde göreceksin; şimdilik üçünü kalıp olarak öğren. Bir istisnayı da not et: gece için "am" değil "in der" denir: "in der Nacht" (gece).

Dün, bugün, yarın

Günleri söylerken çok sık kullanacağın birkaç zaman kelimesi daha var: "gestern" (dün), "heute" (bugün), "morgen" (yarın), "vorgestern" (evvelsi gün) ve "übermorgen" (öbür gün). Bunlar isim değil zarftır, bu yüzden küçük harfle yazılır ve önlerine "am" gelmez: "Morgen habe ich frei" (Yarın izinliyim).

Burada Türkçe konuşanı şaşırtan bir çakışma var. "morgen" küçük harfle "yarın" demektir, ama büyük harfle "der Morgen" "sabah" anlamına gelir. İkisi birlikte de kullanılır: "heute Morgen" (bu sabah), "morgen früh" (yarın sabah). "morgen Morgen" demek yerine Almanca konuşanlar "morgen früh" kalıbını seçer.

Her pazartesi: montags

Bir şeyin her hafta aynı gün tekrarlandığını söylemek için gün adının sonuna "-s" eklenir ve kelime küçük harfle yazılır: "montags" (pazartesileri, her pazartesi), "sonntags" (pazarları). Bu biçimle "am" kullanılmaz: "Sonntags schlafe ich lange" (Pazarları uzun uyurum). Aynı ek günün bölümlerinde de çalışır: "morgens" (sabahları), "abends" (akşamları). "Am Montag" belirli bir pazartesiyi, "montags" ise bütün pazartesileri anlatır.

Örnekler

Her örnekte zaman bildiriminin hangi küçük kelimeyle kurulduğunu bul ve gün adlarının büyük harfle yazıldığına dikkat et.

İkinci örnekte A1.16'daki altın kurala dikkat et: "Am Donnerstag" birinci kutuda olduğu için fiil "besuche" ikinci kutuda, özne "ich" üçüncüde. Dördüncü örnekteki "es schneit" (kar yağıyor) de A1.3'teki boş özne "es" ile kurulur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. am Freitag, im August, um acht Uhr, im Herbst, am Morgen.
2. "Mein Geburtstag ist im März." "Am Samstag arbeite ich nicht."
3. Montag, Dienstag, Mittwoch, Freitag.
4. Örnek: "Am Montag habe ich einen Termin." (Bu pazartesi bir randevum var.) "Montags spiele ich Fußball." (Her pazartesi futbol oynarım.)
5. "am Montag", "im Juni", "im Sommer".

Özet kartı

1. Günler: Montag, Dienstag, Mittwoch, Donnerstag, Freitag, Samstag, Sonntag; hepsi eril.
2. Aylar: Januar'dan Dezember'e, hepsi eril; Juni ve Juli'yi karıştırma.
3. Mevsimler: der Frühling, der Sommer, der Herbst, der Winter.
4. Zaman kelimeleri: um + saat, am + gün ve günün bölümü, im + ay ve mevsim; gece "in der Nacht".
5. Gün ve ay adları isimdir ve büyük harfle yazılır.
6. Her hafta tekrarlanan gün için -s ekli zarf: montags, sonntags; "am" ile kullanılmaz.

Sonraki derse köprü

Artık haftanın hangi günü, günün hangi saatinde ne yaptığını söyleyecek parçalara sahipsin. Bir sonraki derste bu parçaları sabahtan akşama bir gün boyunca dizeceğiz: uyanmak, kahvaltı etmek, işe gitmek, akşam eve dönmek. Bu fiillerin bazıları, örneğin "kalkmak" anlamındaki "aufstehen", cümlede ikiye bölünür; günlük rutini anlatırken bu tuhaf görünen fiillerle ilk kez gerçekten çalışmaya başlayacağız.