Evet/hayır soruları

Kanca

Cuma akşamı. Arkadaşların bir konsere gidiyor ve biri sana dönüp soruyor: "Kommst du nicht mit?" Sen gitmek istiyorsun ve Türkçedeki gibi cevap veriyorsun: "Nein, ich komme!" Arkadaşın kafası karışmış görünüyor: "Nein? Oder doch?" Senin cümlende iki şey birbiriyle çelişiyordu. "Nein" ile olumsuz soruyu onaylamış, "ich komme" ile reddetmiştin.

Türkçede olumsuz bir soruya itiraz ederken "hayır" diyebiliriz: "Gelmiyor musun?" sorusuna "Hayır, geliyorum!" cevabı çok doğaldır. Almanca ise itiraz için kendine ayrılmış, küçük bir cevap kelimesi kullanır: "doch". Türkçe bu anlamı bir kelimeye değil, cümlenin tamamına ve ses tonuna yükler. Bu ders Modül 3'ü kapatırken evet/hayır sorularının nasıl kurulduğunu, onlara nasıl kısa ve doğal cevap verileceğini ve bu küçük ama çok sık kullanılan kelimeyi öğretiyor.

Anlatım

Fiil birinci kutuda

A1.16'da ana cümlede fiilin ikinci kutuda durduğunu, A1.17'de soru kelimeli sorularda da ikinci kutuda kaldığını gördün. Evet/hayır sorularında ise kural değişir: çekimli fiil birinci kutuya geçer, özne onun hemen arkasından gelir. "Du kommst heute" (Bugün geliyorsun) cümlesi soruya dönüşünce "Kommst du heute?" (Bugün geliyor musun?) olur.

Bu yapı "sein" ve "haben" ile de aynen çalışır: "Ist das dein Fahrrad?" (Bu senin bisikletin mi?), "Hast du einen Stift?" (Kalemin var mı?). Türkçede soruyu fiilin arkasına gelen "mi" eki taşır; Almancada soruyu fiilin öne çıkması ve G.5'te gördüğün yükselen melodi birlikte taşır.

İki soru tipi yan yana

Almancanın iki temel soru tipi, fiilin yeri ve melodisiyle birbirinden ayrılır. Hangi cevabı beklediğini düşün: bir bilgi mi istiyorsun, yoksa yalnız "evet" ya da "hayır" mı?

Bir soru kelimeli soruyu evet/hayır sorusuna çevirmek için soru kelimesini atar ve fiili başa alırsın. "Wo wohnst du?" (Nerede oturuyorsun?) sorusunun evet/hayır biçimi "Wohnst du in Köln?" (Köln'de mi oturuyorsun?) olur. Türkçede "mi" ekini sorunun odağının arkasına koyarsın ("Köln'de mi oturuyorsun?"); Almancada ise odak kelimesini ses vurgusuyla belirtirsin: "Wohnst du in KÖLN?"

Kısa cevaplar

Evet/hayır sorularına Almancada çoğu zaman kısa cevap verilir ve bu cevaplar kalıplaşmıştır. Olumlu cevap için "Ja" yeter; nazik bir teklifi kabul ederken "Ja, gern!" (Evet, memnuniyetle!) denir. Olumsuz cevap için "Nein" kullanılır; bir teklifi kibarca reddederken "Nein, danke" (Hayır, teşekkürler) dersin.

Cevabı biraz genişletmek istersen, sorudaki fiili tekrar edip A1.12'de öğrendiğin olumsuzluk kelimelerini kullanırsın. "Hast du Zeit?" sorusuna "Ja, ich habe Zeit" ya da "Nein, ich habe keine Zeit"; "Bist du müde?" sorusuna "Nein, ich bin nicht müde." İsim olumsuzlanıyorsa "kein", sıfat ya da fiil olumsuzlanıyorsa "nicht" kuralı cevaplarda da geçerlidir.

doch: olumsuz soruya itiraz

Asıl yeni kelime "doch"tur. Soru olumsuz kurulduğunda, yani içinde "nicht" ya da "kein" varsa, cevapta "Ja" kullanılmaz; ya "Nein" ya da "Doch" gelir. Olumsuzluğu onaylıyorsan "Nein" dersin: "Kommst du nicht mit?" – "Nein" (Hayır, gelmiyorum). Olumsuzluğa itiraz ediyorsan, yani aslında olumlu bir şey söylüyorsan, "Doch" dersin: "Kommst du nicht mit?" – "Doch!" (Geliyorum tabii!).

Burada Türkçe sezgi seni yanıltabilir. Türkçede olumsuz soruya itiraz ederken "hayır" demek doğaldır ("Gelmiyor musun?" – "Hayır, geliyorum"). Almancada "Nein" olumsuzluğu onaylar; ardından olumlu bir cümle kurarsan dinleyen çelişki duyar. Olumsuz soruya olumlu cevap verecekken "Ja" da yanlış anlaşılır. İki kelimeyi de bırak, "Doch" de.

"doch" kelimesi tek başına kullanılabileceği gibi arkasından bir cümleyle de gelebilir: "Doch, ich komme mit" (Hayır hayır, geliyorum). "Hast du keine Zeit?" (Vaktin yok mu?) sorusuna "Doch, ich habe Zeit" (Var, vaktim var). Okunuşu kısa ve sert bir o ile [dohh]'dur; sondaki ch, o sesinden sonra geldiği için G.4'teki kalın ach sesidir.

Onay isteyen sorular: oder? nicht?

Bir şeyden emin olduğunda ve karşındakinden yalnız onay istediğinde düz bir cümle kurup sonuna küçük bir soru ekleyebilirsin. A1.13'te gördüğün "oder?" en yaygınıdır: "Das ist dein Handy, oder?" (Bu senin telefonun, değil mi?). Bazı bölgelerde "nicht?" ya da kısaca "ne?" da duyulur: "Du kommst morgen, nicht?" Bu sorular Türkçedeki "değil mi?" ile aynı işi görür ve fiil ikinci kutuda kalır, çünkü cümlenin kendisi bir bildirimdir.

Örnekler

Her soruda fiilin birinci kutuda olduğunu gör ve cevaplarda "ja", "nein" ve "doch" seçimine dikkat et.

Altıncı örnekteki "mitkommen" (birlikte gelmek) fiilinin "mit" parçası cümlenin sonuna gitti. Bu, bir sonraki modülde çalışacağın ayrılabilen fiillerin bir örneği; şimdilik "Kommst du mit?" sorusunu kalıp olarak al.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. "Wohnst du in Berlin?" "Sprechen Sie Türkisch?" "Hat er ein Auto?"
2. "Nein, ich habe keinen Hund." "Nein, ich bin nicht müde."
3. "Doch, ich komme." (olumsuz soruya itiraz) "Nein, ich bin nicht müde." (olumsuzluğu onaylıyor) "Ja, ich habe Zeit." (olumlu soru)
4. "Arbeitest du in Hamburg?"
5. "Das ist dein Buch, oder?"

Özet kartı

1. Evet/hayır sorularında çekimli fiil birinci konuma geçer, melodi sonda kalkar: Kommst du? ↗
2. Soru kelimeli sorularda fiil ikinci konumda, ses sonda iner: Wann kommst du? ↘
3. Kısa cevaplar: Ja, gern! Nein, danke. Genişletirken kein / nicht kuralı geçerlidir.
4. Olumsuz bir soruya itiraz etmek için "Doch" denir: Kommst du nicht? – Doch!
5. Olumsuz soruda "Nein" olumsuzluğu onaylar; Türkçedeki "Hayır, geliyorum" yapısı Almancada "Doch, ich komme" olur.
6. Onay istemek için cümlenin sonuna "oder?" eklenir: Das ist dein Handy, oder?

Sonraki derse köprü

Fiiller ve cümle yapısı modülü burada bitiyor: fiilleri çekebiliyor, cümleleri doğru sırayla kurabiliyor, soru sorabiliyor ve cevaplayabiliyorsun. Bir sonraki modül zamanla ve günlük hayatla ilgili. İlk derste saati soracak ve söyleyeceğiz; bu konuda Türkçe konuşanın en çok şaşırdığı şeyle de tanışacaksın: Almancada "halb acht" yedi buçuk demektir, sekiz buçuk değil.