Düzenli fiillerin şimdiki zaman çekimi

Kanca

Dil kursunda öğretmen tahtaya tek bir fiil yazıyor: "wohnen". Sonra sınıfa soruyor: "Wo wohnst du?" Sen cevap veriyorsun: "Ich wohne in Köln." Yanındaki arkadaşını gösteriyor: "Und wo wohnt er?" Sınıfın geri kalanına dönüyor: "Und wo wohnt ihr?" Birkaç dakika içinde aynı fiilin üç ayrı biçimini duydun: wohnst, wohne, wohnt. Ama fiilin başı hiç değişmedi: "wohn-".

Bu durum sana Türkçeden tanıdık gelmeli. Türkçede de fiilin kökü sabit durur ve kişiyi sondaki ek söyler: "oturuyor-um", "oturuyor-sun", "oturuyor-uz". Almancadaki düzen de bundan farklı değil: sabit bir gövde, kişiye göre değişen bir son. Önceki derslerde bu fiilleri kalıp olarak kullandın; bu derste kalıbın içindeki kuralı açıyoruz. Ders bittiğinde sözlükte gördüğün düzenli bir fiili bütün kişilerle kendi başına çekebileceksin.

Anlatım

Mastar ve gövde

Almanca sözlükte fiiller mastar biçiminde yazılır ve mastarın büyük çoğunluğu "-en" ile biter: "wohnen" (oturmak), "lernen" (öğrenmek), "kommen" (gelmek), "spielen" (oynamak), "kaufen" (satın almak). Bu biçim Türkçedeki "-mek, -mak" ekli mastara karşılık gelir.

Fiili çekmek için önce gövdesini bulursun: mastardan "-en" ekini atarsın. "wohnen" → "wohn-", "lernen" → "lern-", "kaufen" → "kauf-". Bu gövde bütün kişilerde aynı kalır; değişen yalnızca arkasına eklenen sondur. Türkçede "otur-mak" fiilinden "otur-" kökünü bulman ne kadar kolaysa, Almancada da gövdeyi bulmak o kadar kolaydır.

Altı ek

Düzenli bir fiilin şimdiki zaman çekiminde her kişiye bir ek gelir. Bu ekleri bir kez öğrendiğinde yüzlerce fiili çekebilirsin, çünkü düzenli fiillerin hepsi aynı ekleri kullanır.

Tabloda işini kolaylaştıracak iki eşleşme var. Birincisi, "wir", "sie" ve "Sie" biçimleri mastarla aynıdır: "wir wohnen", "sie wohnen", "Sie wohnen". İkincisi, "er/sie/es" ile "ihr" aynı eki alır: "er wohnt", "ihr wohnt". Bu yüzden altı ek aslında dört farklı biçime iner: -e, -st, -t ve -en.

A1.3 ile A1.4'te öğrendiğin iki kuralı da burada hatırla. Almancada özne düşmez; Türkçede "oturuyorum" demek yeterken Almancada "ich wohne" dersin. Ayrıca "sein" düzensiz bir fiildi ve bu tabloya uymuyordu; bu dersteki fiiller ise tamamen kurala uyar.

Gövdesi -t ya da -d ile biten fiiller

Bazı fiillerin gövdesi "t" ya da "d" harfiyle biter: "arbeiten" (çalışmak) → "arbeit-", "finden" (bulmak) → "find-". Bu fiillere doğrudan "-st" ya da "-t" eklersen telaffuzu zor bir ünsüz yığını çıkar: "du arbeitst" diye söylemeye çalış, dilin takılır. Almanca bu yüzden araya bir "e" ekler: "du arbeitest", "er arbeitet", "ihr arbeitet". Aynı şey "finden" için de geçerlidir: "du findest", "er findet".

Bu ara "e", Türkçedeki kaynaştırma harflerine benzer bir iş görür. Türkçede "oda-y-a" derken araya bir "y" koyarak iki sesliyi birbirinden ayırırız; Almanca da iki ünsüzün çarpışmasını önlemek için araya bir "e" koyar. Kurala yalnız "du", "er/sie/es" ve "ihr" kişilerinde ihtiyaç vardır, çünkü öteki kişilerde ek zaten bir sesliyle başlar.

Gövdesi s, ß ya da z ile biten fiiller

Öteki özel durum, gövdesi bir "s" sesiyle biten fiillerdir: "heißen" (adı olmak) → "heiß-", "tanzen" (dans etmek) → "tanz-", "reisen" (seyahat etmek) → "reis-". Bu fiillerde "du" kişisinin eki "-st" yerine yalnızca "-t" olur: "du heißt", "du tanzt", "du reist". Sebebi basittir: gövdenin sonundaki s sesi zaten oradadır ve ikinci bir s eklemek bir şey değiştirmez. A1.2'de "Wie heißt du?" sorusunda bu biçimi kalıp olarak öğrenmiştin.

Mastarı yalnız -n ile biten fiiller

Az sayıda fiilin mastarı "-en" değil yalnızca "-n" ile biter: "wandern" (doğa yürüyüşü yapmak), "sammeln" (toplamak, biriktirmek). Bu fiillerde gövde "-n" atılarak bulunur: "wander-", "sammel-". "wir" ve "sie/Sie" biçimleri yine mastarla aynıdır: "wir wandern", "sie sammeln". "ich" biçiminde "-ern" fiilleri düzenli ek alır ("ich wandere"), "-eln" fiillerinde ise gövdedeki e düşer ("ich sammle"). Bu fiillerle A1'de az karşılaşacaksın; onları gördüğünde tanıman yeter.

Bir zaman, birkaç Türkçe anlam

Almancadaki şimdiki zaman, Türkçedeki birkaç zamanın işini birlikte görür. "Ich lerne Deutsch" cümlesi bağlama göre "Almanca öğreniyorum" (şu an ya da bu dönem), "Almanca öğrenirim" (genel olarak) anlamına gelebilir. Bir zaman kelimesi eklendiğinde yakın geleceği de anlatır: "Morgen besuche ich meine Oma" (Yarın büyükannemi ziyaret ediyorum).

Bu, Türkçe konuşan için bir kolaylıktır: Almancada "-iyor" ile "-ir" arasında seçim yapman gerekmez. İngilizceden gelenler için ise bir tuzak vardır: o dildeki "I am learning" yapısının Almancada karşılığı yoktur. "Ich bin lernen" diye bir cümle kurulmaz; basitçe "Ich lerne" denir.

Örnekler

Her örnekte fiilin gövdesini ve kişi ekini ayır. Okunuşlarda eklerin nasıl duyulduğuna, özellikle "-st" ve "-t" farkına dikkat et.

İlk örnekteki "oder?" kelimesi cümlenin sonuna eklendiğinde Türkçedeki "değil mi?" gibi çalışır; asıl anlamı "ya da"dır. Son örnekte ise fiilin cümlenin başına değil, "Morgen" kelimesinden sonra geldiğine dikkat et. Bu dizilişin kuralı modülün dördüncü dersinde açıklanacak.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. ich wohne, du lernst, er spielt, wir kaufen, ihr hört.
2. du arbeitest, er arbeitet, ihr arbeitet. Gövde "t" ile bittiği için araya "e" girer.
3. du reist, du tanzt. Gövde s sesiyle bittiği için "du" yalnız "-t" alır.
4. "Wir lernen Deutsch." "Kommst du morgen?"
5. "Ich lerne Deutsch und er lernt Englisch." "-ing" yapısı Almancada yoktur ve "er" "-t" ekini alır.

Özet kartı

1. Fiilin gövdesi mastardan "-en" atılarak bulunur: wohnen → wohn-.
2. Ekler: ich -e, du -st, er/sie/es -t, wir -en, ihr -t, sie/Sie -en.
3. wir, sie ve Sie biçimleri mastarla aynıdır; er ve ihr aynı eki (-t) alır.
4. Gövdesi -t/-d ile biten fiillerde araya "e" girer: du arbeitest, er findet.
5. Gövdesi s, ß ya da z ile biten fiillerde du yalnız -t alır: du heißt, du tanzt.
6. Almanca şimdiki zaman Türkçedeki "-iyor", "-ir" ve yakın gelecek anlamlarını birlikte taşır; "Ich bin lernen" diye bir yapı yoktur.

Sonraki derse köprü

Kişi eklerini öğrendin; şimdi bu kurala tam uymayan ama en sık kullanılan fiillerden birine geçiyoruz. Türkçede sahip olmayı bir fiille değil "var" kelimesiyle söyleriz: "Arabam var", "Vaktim yok". Almancada bunun için "haben" fiili kullanılır ve A1.12'de kalıp olarak gördüğün "Ich habe keine Zeit" cümlesi tam bu fiille kurulur. "haben" iki kişide gövdesini kısaltır: "du hast", "er hat". Bir sonraki ders bu fiile ayrılıyor.