Çoğul yapıları

Kanca

Bir pazar yerindesin ve meyve tezgâhının önünde duruyorsun. Tezgâhtaki kadına iki parmağını gösterip gülümsüyorsun: "Zwei Apfel, bitte!" Kadın elmaları poşete koyarken nazikçe tekrar ediyor: "Zwei Äpfel, gerne." Senin cümlende tekil kalan elma, satıcının ağzında hem çoğul bir biçim hem de değişmiş bir sesli harfle geri döndü: [EP-fel].

Türkçede çoğul tek bir ekle yapılır: "-ler" ya da "-lar". Hangisinin geleceğini ünlü uyumu söyler ve hiçbir Türkçe konuşan bunu düşünmez bile. Üstelik bir sayıdan sonra Türkçe ismi tekil bırakır: "iki elma", "üç kitap". Almanca bu iki konuda da farklı davranır. Sayıdan sonra isim çoğul olur ve çoğulun tek bir eki yoktur. Bu derste Almanca çoğulun beş temel kalıbını, onları tahmin etmene yardım eden ipuçlarını ve çoğulun neden kelime defterinde tekilin hemen yanında durması gerektiğini ele alacağız.

Anlatım

Sayıdan sonra çoğul

Önce Türkçe konuşanın en sık yaptığı hatanın kaynağını kapatalım. Türkçede "iki", "beş", "çok" gibi bir sayı ya da miktar sözcüğü ismin tekil kalmasına yeter; "iki elmalar" demeyiz. Almancada ise birden fazla şeyden söz ediyorsan isim her zaman çoğul biçimdedir: "ein Apfel" (bir elma), ama "zwei Äpfel" (iki elma), "fünf Bücher" (beş kitap).

Bu kural, ölçü birimleri dışında her yerde geçerlidir; "zwei Kilo" (iki kilo) ya da "drei Glas Wasser" (üç bardak su) gibi ölçülerde birim tekil kalır, bunlara alışveriş derslerinde döneceğiz. Kural kulağına oturana kadar bilinçli olarak dikkat etmen gerekir. Sayıyı söyledikten sonra kendine sor: bir mi, birden fazla mı? Birden fazlaysa, isim çoğul.

Beş kalıp

Almanca çoğul beş ana kalıpla yapılır. Bazı kalıplarda kelimenin sesli harfi de değişir: a → ä, o → ö, u → ü. G.2'de tanıdığın Umlaut burada bir dilbilgisi işaretine dönüşüyor.

Birinci kalıp "-e" eklemektir. Bu kalıp özellikle eril isimlerde sık görülür ve bazen Umlaut da eşlik eder: "der Tag → die Tage" (günler), "der Tisch → die Tische" (masalar), "der Stuhl → die Stühle" (sandalyeler). Tek heceli bazı dişil isimler de bu kalıba uyar: "die Stadt → die Städte" (şehirler), "die Hand → die Hände" (eller).

İkinci kalıp "-n" ya da "-en" eklemektir ve dişil isimlerin büyük çoğunluğu bu yolla çoğul olur: "die Lampe → die Lampen", "die Frau → die Frauen", "die Zeitung → die Zeitungen". Kadın bildiren "-in" ekiyle biten isimlerde n harfi çiftlenir: "die Lehrerin → die Lehrerinnen", "die Studentin → die Studentinnen". Bazı eril isimler de bu kalıptadır: "der Junge → die Jungen", "der Student → die Studenten".

Üçüncü kalıp "-er" eklemektir ve sesli harf değişebiliyorsa Umlaut hemen her zaman gelir. Bu kalıp daha çok tek heceli nötr isimlerde görülür: "das Kind → die Kinder", "das Buch → die Bücher", "das Haus → die Häuser". Bazı eril isimler de buraya girer: "der Mann → die Männer".

Dördüncü kalıpta ek yoktur; isim ya hiç değişmez ya da yalnızca Umlaut alır. "-er", "-el" ve "-en" ile biten eril ve nötr isimler çoğunlukla bu gruptadır: "der Lehrer → die Lehrer", "das Fenster → die Fenster", "der Löffel → die Löffel", "das Zimmer → die Zimmer" (odalar). A1.9'daki küçültme ekiyle kurulan isimler de değişmez: "das Mädchen → die Mädchen". Bazılarında yalnızca sesli harf değişir: "der Apfel → die Äpfel", "der Vater → die Väter", "die Mutter → die Mütter".

Beşinci kalıp "-s" eklemektir. Bu kalıp çoğunlukla başka dillerden gelen kelimelerde ve sesli harfle biten kısa kelimelerde görülür: "das Auto → die Autos", "das Handy → die Handys", "das Hotel → die Hotels", "das Café → die Cafés", "die Oma → die Omas" (büyükanneler).

Tahmin için ipuçları

Bu kalıpları bir tahmin aracı olarak kullanabilirsin, ama A1.9'daki artikel ipuçlarında olduğu gibi güvenilirlikleri farklıdır. En güvenilir olanları şunlardır: dişil bir isim çok büyük olasılıkla "-(e)n" alır; "-ung", "-heit", "-keit" ile biten isimler hep "-en" alır; "-in" ile biten isimler "-innen" olur; "-chen" ve "-lein" ile biten isimler hiç değişmez.

Daha zayıf ipuçları eril ve nötr isimlerdedir. Tek heceli eril isimlerde "-e", tek heceli nötr isimlerde "-er" tahmini çoğu zaman tutar, ama Umlaut'un gelip gelmeyeceğini tahmin etmek zordur. "Tisch" Umlaut almaz, "Stuhl" alır. Bu yüzden G.7'deki kelime defteri kuralını hatırla: her ismi artikel, tekil ve çoğul biçimiyle birlikte yaz. Çoğulu tahmin etmek bir yedek plandır; asıl plan, kelimeyi çoğuluyla birlikte öğrenmektir.

Örnekler

Her örnekte çoğulun hangi kalıpla yapıldığını bul ve sayılardan sonra ismin çoğul olduğuna dikkat et. Umlaut'lu biçimlerde sesin nasıl değiştiğini okunuştan izle.

"Hier sind drei Stühle" cümlesinde fiile de dikkat et. Özne çoğul olduğu için A1.4'te öğrendiğin "sein" fiili "ist" değil "sind" olur. Türkçede "Burada üç sandalye var" derken fiil tekil kalır; Almancada özne çoğulsa fiil de çoğuldur.

Sık yapılan hatalar

Mini alıştırma

Cevaplar

1. die Tage, die Lampen, die Kinder, die Lehrer, die Autos.
2. "zwei Bücher", "drei Lehrerinnen", "vier Kinder".
3. das Buch, die Frau, der Stuhl, das Mädchen. (Mädchen tekilde ve çoğulda aynıdır; artikel farkı gösterir: das Mädchen, die Mädchen.)
4. "der Stuhl – die Stühle – sandalye". Artikel, tekil, çoğul ve anlam birlikte.

Özet kartı

1. Almancada sayıdan sonra isim çoğuldur: zwei Äpfel, drei Bücher; Türkçedeki "iki elma" mantığı çalışmaz.
2. Beş kalıp: -e (Tage), -(e)n (Lampen), -er (Kinder), eksiz (Lehrer), -s (Autos).
3. Bazı kalıplara Umlaut eşlik eder: Stuhl → Stühle, Buch → Bücher, Apfel → Äpfel.
4. Güvenilir ipuçları: dişiller çoğunlukla -(e)n; -in → -innen; -chen değişmez; alıntı kelimeler -s.
5. Çoğulda belirli artikel her zaman die'dir; özne çoğulsa fiil de çoğul olur: Die Bücher sind neu.
6. Çoğulu tahmin etmek yedek plandır; her ismi çoğuluyla birlikte öğren.

Sonraki derse köprü

Pazarda iki elma istedin; peki tezgâhta hiç elma kalmamışsa satıcı ne der? Türkçede "elma yok" dersin. Almancada bir ismi olumsuzlamak için belirsiz artikelin başına k harfi eklenmiş bir kelime kullanılır: "kein", "keine". A1.10'da belirsiz artikelin çoğulu olmadığını görmüştün; olumsuz artikelin ise bir çoğulu vardır. Bir sonraki derste "kein" ile "nicht" arasındaki farka da ilk kez bakacağız.