Müdahale nedir, ne değildir

Açılış sahnesi

Ayla, Bursa'da bir cumartesi grubunda, kendi diziminin on ikinci dakikasında annesinin temsilcisine bakıyor. Odanın ortasında kendi eliyle yerleştirdiği üç kişi duruyor: annesinin yerinde Burcu, babasının yerinde Cengiz, kendi yerinde Ceren. Burcu başını pencereye çevirmiş, uzak bir noktaya bakıyor; Ceren ondan dört adım geride, kollarını göğsünde kavuşturmuş duruyor. Kolaylaştırıcı Defne temsilcilere ne hissettiklerini sormuş, cevapları dinlemiş ve iki dakikadır tek kelime söylemiyor; gruptan biri sandalyesinde kıpırdanıyor.

Sonra Defne Ayla'ya dönüp alçak sesle konuşuyor: "Ön görüşmede annenin on dokuz yaşında ölen ağabeyinden söz etmiştin. Onun için de bir temsilci koymak ister misin? İstemezsen koymayız." Ayla bir süre düşünüp evet diyor ve Doğan'ı seçiyor. Defne Doğan'a bu rolü almak isteyip istemediğini soruyor, Doğan kabul ediyor ve Ayla onu annesinin baktığı pencerenin önüne yerleştiriyor. Burcu'nun omuzları gevşiyor, Ceren kollarını indiriyor.

Yirmi dakika sonra, Ayla kendi temsilcisinin yerine geçtiğinde, Defne bir öneri daha yapıyor: "İstersen annene doğru hafifçe başını eğebilirsin. Doğru gelmezse yapma." Ayla kıpırdamadan "Hayır," diyor, "eğilmek istemiyorum." Odadaki birkaç kişi Defne'ye bakıyor; Defne bir süre Ayla'nın yüzüne bakıp cevap vermeden önce nefes alıyor.

Bu derste ne olacak

Ayla'nın oturumunu izleyip Defne'nin her hamlesini açacağız. Önce Bert Hellinger'in klasik çalışmasında ve onu izleyen uygulayıcıların yazılarında bir hamlenin neden bir deneme gibi kurulduğuna bakacağız. Sonra klasik repertuvarı beş başlıkta toplayacağız: konum değiştirmek, temsilci eklemek, cümle önermek, eğilme gibi klasik hareketler ve sahneyi bitirmek ya da durdurmak. Her biri için ekolün gerekçesini, hangi anda yapıldığını, hangi cümleyle önerildiğini ve hayır cevabının nasıl karşılandığını göreceğiz.

Hedef, bir hamleyi baştan sona yapabilmek, gerektiğinde geri alabilmek ve bir reddi tartışmadan kabul edebilmek.

Sıfır noktası

Önceki derslerde kolaylaştırıcının çoğunlukla geri çekildiğini gördük: sahneyi okumadı, temsilcinin bildirimini olgu ilan etmedi, soruyu yönlendirmeden sordu. Haklı bir soru doğuyor: kolaylaştırıcı sahnede hiçbir şey yapmıyorsa orada ne iş yapıyor? Klasik biçiminde kolaylaştırıcı sahneye sık sık dokunur, temsilcilerin yerini değiştirir, yeni kişiler ekler ve cümleler önerir.

Bu dokunuşların her biri öğrenilebilir bir beceridir ve bu akademinin ölçüsü üç parçalı: her hamle danışana bir öneri olarak sunulur, etkisi danışana sorulur ve danışanın hayır demesi oturumun olağan bir parçası sayılır.

Mekanizma

Klasik dizimde hamle bir denemedir

Barna Konkolÿ Thege ve arkadaşlarının 2021'de yayımladığı sistematik derleme, tipik bir oturumu şöyle özetliyor: danışan temsilcileri kendi iç resmine göre yerleştirir, temsilcilere ne hissettikleri sorulur, ardından yer değiştirmeler ve kısa, ritüelleşmiş konuşmalar gelir. Süreç, danışanın meselesine çözüm sunan bir dizilim bulunana kadar sürer; ilk resme sorun dizilimi, sonuncusuna çözüm dizilimi deniyor ve müdahaleler aradaki yolu oluşturuyor.

Dizim eğitmeni Wilfried Nelles 2006'daki bir yazısında bu yolu ekolün içinden anlatıyor. Klasik, onun deyişiyle durağan dizimde kolaylaştırıcı iki temsilciyi karşı karşıya, yan yana ya da sırt sırta koyar ve her seferinde durumun öncekinden daha iyi mi, daha kötü mü olduğunu ve hangi duyguların belirdiğini sorar. Önerilen cümleler de, Nelles'e göre, bir deneydeki varsayımsal çözüm girişimleri gibi işler. Bu yaklaşımda hamle sınanacak bir sorudur ve ekolün müdahale anlayışının en güçlü yanı da budur.

Nelles 2007'deki ikinci bir yazısında, Hellinger'in 2000 yazında Berlin'deki bir kursta tanıttığı ve 2006 başına kadar ana yöntemi olarak kullandığı "ruhun hareketleri" (Bewegungen der Seele) biçimini anlatıyor: temsilciler iç dürtülerini izleyerek yavaşça hareket eder ve konuşma azalır. Nelles'e göre bu ince hareketleri algılamadan temsilcileri kendi hâline bırakan kolaylaştırıcı kötü dizim yapar. Hellinger'in 2006'dan sonraki, temsilcilerin neredeyse hiç konuşmadığı çalışmasında bile sık ve güçlü müdahale ettiğini de ekliyor: birinden yere uzanmasını istemek, birini sahneye koyup ne olacağını beklemekten çok farklı işleyen ağır bir hamledir.

Nelles'e göre eski ve yeni çalışma arasındaki temel yöntem farkı şu: Hellinger'in sonraki müdahaleleri temsilcilerin söylediklerine değil, giderek daha çok kendi iç resimlerine dayanıyordu ve dışarıdan izleyen için çoğu zaman izlenemez hâle geliyordu. Klasik dizimde hamlenin dayanağı odadaki herkesin duyabileceği bir cevaptı. "Bu hamle kimin için ve kimin algısına dayanıyor?" sorusunu böylece ekolün kendi tarihi de soruyor.

Her hamlenin iskeleti

Defne'nin her hamlesi aynı sırayı izliyor. Hamleden önce kendine sorar: bunu şimdi yapmazsam ne olur? Cevap "sahne durgun kalır ve ben rahatsız olurum" ise hamle büyük olasılıkla ona aittir ve beklemek daha doğru olabilir; cevap "Ayla bir yerde sıkışmış ve kendi başına çıkamıyor" ise hamle Ayla içindir. Ardından hamleyi yüksek sesle ve öneri olarak söyler, etkilenecek kişiden izin ister, tek bir değişiklik yapar ve susar. Bu akademinin pratik önerisi yaklaşık yirmi saniyedir; bir araştırma bulgusu değil, aceleyle doldurulan sessizliğe karşı bir alışkanlık.

Sessizlikten sonra Defne Nelles'in anlattığı klasik soruyu temsilcilere sorar: "Önceki yerine göre nasıl, daha iyi mi, daha kötü mü, yoksa yalnızca farklı mı?" Sonra danışana döner: "Buradan bakınca sana nasıl geliyor?" Temsilcilerin cevabı bir veri, Ayla'nın cevabı ise karar ölçüsüdür.

Küçük hamle tercih edilir, çünkü geri alınabilir ve etkisi okunabilir. Aynı anda iki temsilcinin yerini değiştiren kolaylaştırıcı, olanın hangi hamleden geldiğini ayırt edemez.

Konum değiştirmek

Açılıştaki sessizlikten birkaç dakika önce Defne küçük bir hamle denemişti. Ekolde yer değişiklikleri çoğu zaman Hellinger'in Ordnungen der Liebe (1994) kitabına adını veren "sevginin düzenleri" öğretisine göre yönlendirilir: aileye ait herkesin bir yeri vardır, önce gelen sonra gelenden önce durur ve klasik çözüm resimlerinde temsilciler bu sıraya göre yerleşir. Nelles 2006'daki yazısında bu "zamana göre düzen" ilkesini somut sayıyor: bir grubun içinde önce gelen önceliklidir, yani anne baba çocuklardan, büyük kardeşler küçüklerden, ilk eş ikinci eşten önce gelir. Sıra kaynaktan gelir; odadaki yerleşim ise bu dersin kurgusal örneğidir. Defne'nin aklındaki aday resimde Burcu ile Cengiz yan yana durur, Ceren onlara dönük olarak karşılarında durur, Doğan da büyük kardeş olarak Burcu'nun hemen yanında, sırada ondan önce yer alır. Defne bu resmi bir hedef olarak değil, sınanacak bir aday olarak tuttu. Ceren'e "Seni annenin bir adım yakınına almak istiyorum, olur mu? Ben yeri göstereyim, sen kendin yürü." dedi; temsilcinin kendi adımıyla yürümesi, kolaylaştırıcının onun bedenine dokunmasını gereksiz kılıyor ve temsilciye son anda durma imkânı bırakıyor.

Ceren bir adım yürüdü, Defne bekledi ve sordu. Ceren "daha iyi, nefesim açıldı" dedi, Burcu da yakınlığın iyi geldiğini söyledi. Ayla ise bir süre baktıktan sonra "Bu yakınlık sahte geldi." dedi. Klasik dizimde temsilcilerin "daha iyi" cevabı hamleyi yerinde tutmaya yeterdi; bu akademide temsilcilerin cevabı kayda bir veri olarak geçer, kararı ise Ayla'nın cevabı verir.

Karar anında söylenmeyecek cümle, iki tarafı birbirine karşı tartan cümledir: "Temsilciler iyi hissediyor, belki sen henüz hazır değilsin." Defne bunun yerine şöyle konuştu: "Temsilciler bu yerde rahatladıklarını söylüyor, sana ise sahte geliyor. İkisi de burada kayda geçiyor. Ceren'i eski yerine alalım mı, yoksa bir süre böyle kalıp bakmak mı istersin?" Ayla "Geri alalım." dedi ve Ceren geri döndü. Kayda tek satır düştü: yaklaşma denendi, temsilciler daha iyi dedi, danışan sahte buldu, geri alındı.

Ayla "bilmiyorum" deseydi Defne soruyu daraltacaktı: "Bedeninde bir şey değişti mi, yoksa hiçbir şey olmadı mı?" Cevap yine belirsiz kalırsa seçimi Ayla'ya bırakır: "Böyle mi kalsın, eski hâline mi dönsün?" Ayla seçemiyorsa sahne, onun en son tanıdığını söylediği resme döner. Denemenin mantığı geri dönüşe zaten yer açtığı için hiçbir geri alma bir başarısızlık sayılmaz.

Bir temsilci eklemek

Hellinger'in aidiyet öğretisinde aileye ait olan hiç kimse dışarıda bırakılamaz; dışlanan bir kişi, ekolün diliyle, sonraki kuşaklarda birinin hayatında görünür hâle gelir. Sahnede olmayan birini eklemek bu yüzden klasik dizimin sık hamlelerinden biridir ve ailede konuşulmayan birine odada bir yer açar.

Bu akademide eklemenin kaynağı danışanın bildiğidir. Ayla'nın dayısı bir temsilcinin bakışından çıkarılmadı; Ayla onu ön görüşmede kendisi anlatmıştı. Nelles bu ayrımın neden önemli olduğunu Hellinger'e yönelttiği bir eleştiriyle gösteriyor: bir temsilci kısa bir an yere baktığında Hellinger'in oraya bir ölü için temsilci yatırdığını ve bir cinayet varsaydığını yazıyor ve bunun en çok, algı temsilcilere sorularak sınanmadığında sorun olduğunu ekliyor. Bir temsilcinin yere bakması yalnızca bir bildirimdir ve ondan bir aile olgusu türetilmez.

Eklemenin cümlesi açılışta duyuldu: "Onun için de bir temsilci koymak ister misin? İstemezsen koymayız." Yeni temsilciye de sorulur: "Genç yaşta ölmüş birinin yerinde duracaksın; istemezsen gerekçe söylemeden hayır diyebilirsin." Yeni temsilciyi danışan yerleştirir. Ayla hayır deseydi Defne "Peki, bu kişilerle devam ediyoruz." diyecekti.

Bir cümle önermek

Doğan pencerenin önüne yerleştikten sonra Burcu ilk kez başını odaya çevirdi. Defne Ceren'e döndü: "Bir cümle önereceğim, doğru gelmezse söyleme: Ben senin kızınım." Nelles ekolün çözüm cümlelerini (Lösungssätze) kısa, yoğun ve gerekçesiz cümleler olarak tarif ediyor; "Ben senin oğlunum" ya da "Sen büyüksün, ben küçüğüm" gibi. Ceren cümleyi söyledi, Defne bekledi ve önce Burcu'ya, sonra Ceren'e, en son Ayla'ya ne olduğunu sordu. Bu hamle temsilcinin ağzında kaldı; cümlenin danışanın kendi sesine geçtiği biçim sonraki dersin konusu.

Eğilme ve öteki klasik hareketler

Ekolün beden diliyle yapılan hamleleri de var: bir adım yaklaşmak, el uzatmak, başını eğmek ya da yere uzanmak. Nelles, en derin manevi hareketin aynı zamanda çok sıradan bir hareket olduğunu, insanın kendi anne babasının önünde eğilmesi olduğunu yazıyor. Ekolün öğretisinde eğilme, anne babanın önce geldiğini kabul etmenin bedensel ifadesi olarak anlatılır. Bakmak küçük, eğilmek büyük, yere uzanmak çok büyük bir hamledir ve küçük olan önce denenir.

Ayla hayır dediğinde Defne şöyle cevap verdi: "Peki. Eğilmen gerekmiyor, olduğun yerde kalabilirsin." Bir alternatif önerecekse bunu bir kez ve daha küçük bir hamleyle yapar: "Olduğun yerden ona bakmak ister misin?" Defne'nin söylemediği cümleler de öğretinin parçası: "Bir kez dene", "Eğilmeden annenle barışamazsın", "Bu hayır bize annenle ilgili bir şey söylüyor." Kayda geçen satır yalnızca şudur: eğilme önerildi, danışan istemedi, ona bakmayı seçti.

Alman Sistem Dizimleri Derneği'nin (DGfS) etik yönergesinin genel ilkesi bu tutuma yakın: danışanları kendi hayatlarından sorumlu kişiler olarak tanımlıyor ve üyelerinden kendi yorumlarını özeleştirel biçimde gözden geçirmelerini istiyor. Yönerge eğilmeden ya da retten ayrıca söz etmiyor; Defne'nin "Peki" demesi bu genel ilkenin oturumdaki karşılığı.

Şiddet ortaya çıktığında

Şu kural bu akademinin kuralıdır ve hiçbir kaynağa yüklenmiyor: bir şiddet ya da istismar yaşandığı konuşulduğunda, zarar veren kişiye eğilmek ya da ona yönelik bir uzlaşma hareketi hiçbir biçimde önerilmez. Bilgi oturumun ortasında ortaya çıkarsa dizim durur ve temsilciler rolden çıkarılır. Cümleler için aynı sınırı sonraki derste ayrıntısıyla kuracağız.

Durduktan sonra kolaylaştırıcı danışanla grubun dışında, baş başa konuşur ve önce bugünü sorar: "Bu şiddet şu an sürüyor mu? Bu gece güvende olacağın bir yer var mı?" Yakın bir tehlike varsa İçişleri Bakanlığı'na bağlı 112 Acil Çağrı Merkezi aranır. Kadına ya da aile içinde şiddete karşı danışmanlık ve yönlendirme için Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın ALO 183 hattı var; telefondan tek tuşla polise konum gönderen KADES uygulaması da danışanla birlikte gözden geçirilebilir.

Şu an tehlikede olan bir çocuk varsa üç hüküm bilinmeli. Türk Ceza Kanunu'nun 278. maddesi herkesi kapsar: işlenmekte olan bir suçu ya da sonuçları hâlâ sınırlanabilecek bir suçu yetkili makamlara bildirmemek suçtur ve mağdur on beş yaşını bitirmemiş bir çocuksa ceza artar. Yetişkin bir danışanın çocukluğunda yaşanıp bitmiş bir istismar bu maddenin kapsamına girmez. Kolaylaştırıcı aynı zamanda hekim, hemşire ya da başka bir sağlık mesleği mensubuysa, 280. madde görevi sırasında karşılaştığı suç belirtisini bildirmemeyi ayrıca cezalandırır.

5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 6. maddesi ise adli ve idari mercileri, kolluğu, sağlık ve eğitim kuruluşlarını ve sivil toplum kuruluşlarını korunma ihtiyacı olan çocuğu bildirmekle yükümlü tutar. Kanunun andığı kurum 2011'de kapatılıp bakanlık olarak yeniden yapılandırıldı; bildirim bugün Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na yapılır. Bir kuruma bağlı olmadan çalışan kolaylaştırıcı bu sayılanlar arasında değildir, ama 278. madde onu da herkes gibi kapsar. Bu ders hukuki danışmanlık değildir.

Sahneyi bitirmek ya da durdurmak

Nelles'in tarifinde klasik bir dizim çoğu zaman danışanın kendi yerine geçmesiyle kapanır: danışan temsilcisinin yerine girer, isterse bir cümle söyler ve sahneyi içeriden yaşar. Ayla da öyle yaptı ve bir süre annesinin temsilcisine baktı. Defne sahneyi şöyle bitirdi: "Burada bitiriyoruz. Gördüğün resmi yanında götürmek de burada bırakmak da sana kalmış." Ardından her temsilciyi rolden çıkardı: rolün bittiğini söyledi, onları yerlerinden ayırdı, adlarını söyletti ve üzerlerinde ne kaldığını sordu.

Durdurmak bir çözüm resmine ulaşmadan bitirmektir ve bu da bir müdahaledir. Danışan durmak istediğinde, sahnede bir şiddet bilgisi ortaya çıktığında ya da danışan veya bir temsilci kendini kaybetmeye başladığında dizim durur. Bu son durumun belirtileri gözle görülür: kişi donar ve kıpırdamaz, bakışı bir noktaya takılır ya da hiçbir yere odaklanmaz, nefesi hızlanır ya da sığlaşır, basit bir soruya cevap veremez. Ağlamak tek başına bu belirtilerden sayılmaz.

Böyle bir anda bu akademinin önerdiği topraklama adımları basittir ve sırayla yapılır. Kişiye dokunmak gerekirse önce izin istenir: "Koluna dokunabilir miyim?" Bir sandalye getirilip oturması önerilir, gözlerini açık tutması ve odadaki bir nesneye bakması istenir, sonra kendi adını, bulunduğu şehri ve bugünün gününü söylemesi rica edilir; Ayla için bu şöyle duyulurdu: "Ayla, şu an buradasın, Bursa'dasın, bugün cumartesi. Ayaklarını yerde hissedebiliyor musun?" Aynı hak temsilciler için de geçerli: bir temsilci sahnenin ortasında rolden çıkmak isteyebilir, bunu söylemesi yeter ve yerine başka biri konup konmayacağına danışanla birlikte karar verilir.

Kişi birkaç dakika içinde toparlanmazsa o gün sahneye dönülmez; kişi gözetim altında dinlenir ve durumu ağırlaşırsa 112 aranır. Durdurmanın cümlesi kısadır: "Burada duruyoruz. Bitmemiş bir resimle ayrılmak bir başarısızlık değil." Bu hamle bir ekolün öğretisinden değil, her grup çalışmasının güvenlik pratiğinden gelir.

Kanıt ne söylüyor

Heidelberg'de Jan Weinhold ve arkadaşlarının 2013'te yayımladığı randomize kontrollü çalışmada iki yüz sekiz yetişkin, üç günlük bir dizim seminerine ya da bekleme listesine ayrıldı. Seminer grubundaki yüz dört kişinin altmış dördü kendi dizimini yaptıran etkin katılımcıydı; kırkı ise yalnızca gözlemci olarak katıldı ve kendi dizimi yapılmadı. Seminer grubunun psikolojik işlevselliği iki hafta sonra d = 0,45, dört ay sonra d = 0,46 etki büyüklüğüyle anlamlı biçimde iyileşti ve yan etki bildirilmedi. Konkolÿ Thege ve arkadaşlarının derlemesindeki on iki çalışmanın dokuzu anlamlı iyileşme gösterdi; yazarlar yine de kanıtın miktarını ve niteliğini düşük buldu. Olası zararı inceleyen yedi çalışmanın dördü, katılımcıların yüzde beş ile sekizinde hafif ya da orta düzeyde olumsuz etkiler bildirdi.

Heidelberg'deki seminer grubunun yaklaşık beşte ikisinin kendi dizimi hiç kurulmadı; ölçülen şey bir hamlenin değil, seminer deneyiminin etkisi. Defne'nin bir hamleye dayanağı bu yüzden ekolün öğretisi ve Ayla'nın verdiği cevaptır; "bu hamle dolanıklığı çözdü" cümlesinin dayanağı yoktur.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Açılıştaki sessizlikte Defne'nin içinde de bir şey kıpırdamış olabilir. Kolaylaştırıcıyı hamleye iten ihtiyaçların çoğu danışana ait değildir: odadaki gerginliği bitirmek, grubun önünde işe yarar görünmek, gözyaşı gibi bir sonuç görmek. "Bunu şimdi yapmazsam ne olur?" sorusu bu yüzden hamleden önce sorulur.

Durgunluk bir veri de olabilir; bazen bir hamle yerine bir soru yeter: "Burada bir süredir hiçbir şey değişmiyor. Bu sana tanıdık geliyor mu?" Sıkışmış bir danışanı orada bırakmak ise görünmeyen bir hamledir. Kayda her hamleyi tek satır olarak yazmak, birkaç oturum sonra bunların kaçının "yapmazsam sahne durur" diye yapıldığını gösterir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Müdahale, sahneye yapılan kasıtlı değişikliktir: konum değiştirmek, temsilci eklemek, cümle önermek, eğilme gibi hareketler, bitirmek ya da durdurmak.
2. Wilfried Nelles'in tarifinde klasik hamle bir denemedir ve dayanağı temsilcilerin duyulabilir cevabıdır; Hellinger'in sonraki, iç resimlere dayanan müdahalelerinin ise dışarıdan izlenebilirliği azaldı.
3. Ceren'in yaklaşmasında temsilciler "daha iyi", Ayla "sahte" dedi; ikisi de kayda geçti ve kararı Ayla verdi.
4. Ayla'nın dayısı bir temsilcinin bakışından değil, Ayla'nın kendi anlattığından ve onayıyla sahneye girdi.
5. Ayla'nın eğilmeyi reddi "Peki" diye karşılandı, yorumlanmadı ve öneri tekrarlanmadı.
6. Donma, odaksız bakış, hızlanan nefes ya da cevap verememe görülürse ya da şiddet konuşulursa dizim durur; şiddette zarar verene hiçbir uzlaşma hareketi önerilmez.
7. Heidelberg çalışmasında seminer grubunun beşte ikisinin kendi dizimi kurulmadı; tek bir hamlenin ne yaptığını bilmiyoruz.

Sonraki derse köprü

Defne'nin önerdiği cümleyi Ayla değil, temsilcisi Ceren söyledi. Danışanın kendi sesiyle söylediği bir cümle ise sonradan onun kendi cümlesi gibi hatırlanabiliyor ve kimin önerdiği unutulabiliyor.

Sonraki ders cümle kurdurmanın bu ağırlığını ele alıyor: ekolün hazır cümleleri hangi işlevle önerilir, bir cümleyi söylemek onu benimsemek midir ve şiddetin konuşulduğu bir oturumda hangi cümleler hiç önerilmez?