Bilen alan: kavramın tarihi ve statüsü

Açılış sahnesi

Nesrin, İzmir'de bir hafta sonu atölyesinde ilk kez temsilci olarak seçiliyor. Kerem adında, hiç tanımadığı bir adam onu omzundan tutup odanın bir köşesine yerleştiriyor ve "sen babamsın" diyor. Kolaylaştırıcı birkaç dakika sonra nasıl hissettiğini sorduğunda Nesrin omuzlarında bir ağırlık olduğunu, başını kaldırmak istemediğini söylüyor. Kerem'in yüzü değişiyor: "Babam hep öyle dururdu, başı önünde."

Sonra daha tuhaf bir şey oluyor. Nesrin gözlerini yerden ayıramadığını, sanki ayaklarının dibinde biri yatıyormuş gibi hissettiğini söylüyor. Kerem bir süre susuyor, sonra geçen yıl halasından öğrendiği bir şeyi anlatıyor: babasının, kimsenin adını anmadığı, ölü doğmuş bir kardeşi varmış. Odadaki birkaç kişinin gözleri doluyor.

Molada Nesrin kolaylaştırıcıya yaklaşıp soruyor: "Ben bunu nereden bildim? Adamı hiç görmedim." Cevap kısa ve rahat bir tonla geliyor: "Bilen alan üzerinden. Alan bilgiyi taşır, sen de ona açıldın." Nesrin defterine iki kelime yazıyor, bilen alan, ve altını çiziyor. Eve dönerken sorusunun cevabını aldığını düşünüyor; ertesi sabah defteri açtığında elinde yalnız bir isim olduğunu fark ediyor.

Bu derste ne olacak

Nesrin'in sorusuna üç yönden yaklaşacağız. Önce ekolün kendisini dinleyeceğiz: Bert Hellinger bu tür anlara nasıl bakıyordu ve "bilen alan" ifadesi kimin kaleminden, hangi yazıda çıktı? Sonra bir ismin ne zaman bir açıklama, ne zaman yalnız bir etiket olduğunu ayırmak için bir ölçüt kuracağız ve bu ölçütü temsilci deneyimi üzerine yapılmış bildiğimiz en kapsamlı deneye uygulayacağız. En sonda Nesrin'in yaşadığı iki anı, kolay olanı ve zor olanı, ayrı ayrı inceleyip odada ne söylenmesi gerektiğine bakacağız.

Sonunda elinde üç şey olacak: kavramın kaynaklı tarihi, ekolün tutumunun adil bir özeti ve bir temsilci tarihsel bir "gerçek" bildirdiğinde odayı yanlış bir kesinliğe sürüklemeden konuşmanın yolu.

Sıfır noktası

Temsilci deneyimi aile diziminin en çarpıcı ve en tartışılan yüzü. Hiç tanımadığı birinin yerine konan insanlar, sık sık kendi kişiliklerine yabancı duygular, beden duruşları ve dürtüler bildiriyor; danışanlar da bu bildirimlerde ailelerini tanıdıklarını söylüyor. Bunu bir uydurma saymak için bir sebep yok: dizimde temsilci olan katılımcıların çoğu, kendi anlatımlarına göre, böyle bir şey yaşıyor ve deneyimin kendisi gerçek.

Soru deneyimin var olup olmadığı değil, nereden geldiği. Bir açıklama iki şey arasında seçim yapmak zorunda: temsilci odada bulunan bilgiyi mi okuyor (konumunu, danışanın sesini, anlatılanları, grubun beklentisini), yoksa odadaki kimsenin bilmediği bir bilgiye mi ulaşıyor? "Bilen alan" ifadesi ikinci seçeneği akla getiriyor. Bu derste ifadenin nereden geldiğine ve bu ikinci seçeneği gerçekten taşıyıp taşımadığına bakacağız.

Mekanizma

Ekolün kendi bakışı

Bert Hellinger kendi yöntemini "fenomenolojik" diye tanımladı. Bu kelimeyle anlatmak istediği bir tutumdu: kolaylaştırıcı anlamaya, yardım etmeye ya da bir şey kanıtlamaya uğraşmadan, odada ortaya çıkanı olduğu gibi görmeye çalışır. Gazeteci Gabriele ten Hövel'le yaptığı söyleşilerin 1996'da yayımlanan kitabının adı bu tutumu tek ifadede toplar: Anerkennen, was ist, yani "olanı kabul etmek". Bu bakışta önemli olan bir mekanizma kurmak değil, sahnede görüneni ciddiye almak.

Bu tutumun savunucusu, dersin geri kalanına karşı haklı bir itiraz yöneltebilir. Bir yöntemin işe yaraması için mekanizmasının bilinmesi gerekmez; tıpta da mekanizması sonradan anlaşılan tedaviler var. Uygulayıcıların büyük bölümü temsilci deneyimini bir kuramla değil, kendi bedenlerinde yaşadıklarıyla tanır ve bu deneyimin bir danışana iyi gelmesi, nereden geldiğinin bilinmesine bağlı olmayabilir. Bu itiraz ciddiye alınmalı ve ders onu çürütmeye çalışmıyor. Aşağıda sorulan şey daha dar: "bilen alan" ifadesi, temsilcinin odada olmayan bir bilgiye ulaştığını gösteren bir açıklama mı, yoksa bu deneyime verilmiş bir ad mı?

Terimin doğduğu yazı

"Bilen alan" (das wissende Feld) ifadesini aile dizimi diline sokan kişi Albrecht Mahr. Mahr 1943 doğumlu bir hekim ve psikanalist; 1980'lerin sonundan beri Hellinger'in çevresinde çalışmış ve 1990'dan bu yana dizim grupları yürütüyor. Terimi en açık kurduğu yazı, 1999'da Harald Wiesendanger'in derlediği Geistiges Heilen für eine neue Zeit (Yeni Bir Çağ İçin Ruhsal Şifa) adlı kitapta "Das wissende Feld: Familienaufstellungen als geistig-energetisches Heilen" başlığıyla yayımlandı.

Mahr yazıda aile dizimlerinde "ruhsal-enerjetik bir şifa alanı" bulduğunu ve buna "bilen alan" adını verdiğini anlatıyor. Terimin bir deney raporunda değil, ruhsal şifa üzerine bir derlemede doğması, onun nasıl okunması gerektiğine dair bir ipucu: yazar bir ölçüm sonucunu değil, kendi yaşadığı bir şeyi tarif ediyor. Burada savunucu bir kez daha haklı, çünkü Mahr'ın kendi kullanımında terim bir betimlemeydi. Sorun, bu betimlemenin zamanla eğitim odalarında Nesrin'in molada duyduğu türden bir cevaba, yani bir açıklamaya dönüşmesinde başlıyor.

Arkadaki fikir: Sheldrake'in morfik rezonansı

Bilen alan fikri aile dizimi çevresinde sık sık başka bir fikirle ilişkilendirildi. İngiliz biyolog Rupert Sheldrake 1981'de yayımladığı A New Science of Life kitabında "morfik rezonans" adını verdiği bir hipotez öne sürdü: doğadaki biçim ve davranışlar, aynı türden geçmiş biçim ve davranışların görünmez bir alan aracılığıyla bıraktığı bir tür hafızadan besleniyordu. Nature dergisinin editörü John Maddox aynı yılın Eylül ayında kitabı "A book for burning?" başlıklı bir başyazıyla karşıladı ve 1994'te bir BBC röportajında görüşünü daha da sertleştirerek Sheldrake'in bilim yerine büyü önerdiğini söyledi. Hipotez bugün de ana akım biyolojide kabul görmüyor.

Hellinger ve çevresi, dolanıklığın kuşaklar arasında nasıl aktarıldığını anlatırken zaman zaman bu hipoteze başvurdu. Bu ilişkilendirme bir tabloyu yaygınlaştırdı: ailenin acıları ve dışladıkları bir alanda saklanır, temsilci o alana girdiğinde saklananın bir kısmı onun bedeninde görünür olur. Bu tabloda iki iddia iç içe duruyor. Temsilcinin gerçekten bir şey yaşadığı bir gözlem; yaşadığının odadaki kimsenin bilmediği bir aile bilgisinden geldiği ise bir mekanizma önerisi. Fiziğin dilinden alınan "alan", "rezonans" ve "enerji" kelimeleri ikinci iddiaya bilimsel bir ağırlık katıyor gibi görünüyor, ama fizikte bu kelimelerle birlikte gelen ölçü birimleri, denklemler ve yanlış çıkabileceği koşullar buraya gelmiyor.

Bir isim ne zaman açıklama olur

Molière'in 1673'te sahnelenen son oyunu Hastalık Hastası'nın (Le Malade imaginaire) sonunda, hekimliğe kabul törenini taklit eden şarkılı bir gösteri var. Törende bir aday yarı Latince sorgulanıyor: afyon neden uyutur? Aday ciddiyetle cevap veriyor: afyonda "uyutucu güç" (virtus dormitiva) vardır ve bu gücün doğası duyuları uyuşturmaktır. Hekimler kurulu alkışlıyor, seyirci gülüyor, çünkü "uyutucu güç" yalnızca "uyutuyor" gözleminin Latinceye çevrilmiş hâli.

Bu sahne bilim felsefesinde bir ölçütün simgesi oldu: bir isim, gözlemin kendisinin söylemediği bir şey söylediğinde açıklamaya dönüşür. Başka bir gözlem öngörür, bir koşul koyar ya da yanlış çıkabileceği bir yeri gösterir. Nesrin'in defterindeki cümleye uygulayalım: "Temsilci, bilen alan üzerinden aileye dair bilgi alır" cümlesinden "bilen alan" ifadesini çıkarıp yerine bir X koyduğunda gözlem aynen duruyor; kaybolan tek şey, bir şeyin açıklandığı duygusu.

Alan fikri bu haliyle de bir açıklamaya dönüşebilirdi; bunun için öngörülere bağlanması yeterli. Temsilciler aileyi tanımıyor, danışan hiçbir şey anlatmamış ve konumları bir yabancı belirlemişse, bildirimler yine aileye özgü ve sonradan doğrulanabilen olgular içermeli. Birbirini hiç görmemiş iki temsilci grubu aynı aile için benzer şeyler söylemeli. Etki, alan gerçekten aileye bağlıysa, akrabalık derecesine ya da kuşak uzaklığına göre değişmeli. Bu deneylerin hiçbiri imkânsız değil, ama bildiğimiz yayımlanmış çalışmalarda kavram bu türden öngörülere bağlanıp bağımsız biçimde sınanmadı. Sınanmamış olmak da sınanamaz olmakla aynı şey sayılmamalı.

Bildiğimiz en kapsamlı deney: Schlötter

Temsilci deneyimini deneysel olarak ölçmeye çalışan bildiğimiz en kapsamlı çalışma, Peter Schlötter'in 2005'te Witten/Herdecke Üniversitesi'nde tamamladığı doktora tezi. Schlötter belgelenmiş gerçek dizimleri insan boyunda tahta figürlerle yeniden kurdu. Katılımcılar, üç büyük kuruluşun çalışanları arasından seçilmiş, vakaları hiç tanımayan iki yüz elli kişiydi; odada danışan yoktu, yalnız figürler vardı. Katılımcılar sırayla figürlerin konumlarına girdi ve her konumda bedenlerinde ne hissettiklerini, ötekilerle ilişkilerini nasıl yaşadıklarını anlattı. Çalışma toplam iki bin sekiz yüz tekil denemeden oluşuyor.

Aynı konuma giren farklı insanlar, kişiden bağımsız olarak birbirine benzeyen deneyimler bildirdi. Schlötter bunu, mekândaki konumun herkesin anladığı sözsüz bir dil gibi okunduğu biçiminde yorumladı: arkada duran figür dışlanmış, ortada duran ise önemli biri gibi yaşanıyordu. Kitabın alt başlığının da gösterdiği gibi ("dizimler rastlantı ürünü değildir, deneysel kanıt"), alan içinde bu çalışma çoğu zaman yöntemin lehine bir kanıt olarak okunuyor. Bir ayrıntı da dikkat çekici: dizilimden, temsil edilen kişilerin karakter özellikleri hakkında kesin bir sonuç çıkarılamadı.

Bu bulgu iki yönlü okunmalı. Temsilcilerin söylediklerinin rastgele olmadığını, aynı konumun farklı insanlarda benzer deneyimler uyandırdığını gösteriyor; bu, temsilci deneyimini ciddiye almak için sağlam bir gerekçe. Aynı zamanda bu benzerliğin önemli bir bölümü, aileye ait gizli bir bilgiye gerek kalmadan, yalnız konumun, yönün ve uzaklığın okunmasıyla açıklanabiliyor. Deney, konumun ötesinde bilgi taşınıp taşınmadığını sınamak için tasarlanmamıştı; bu yüzden alan fikrini ne doğruluyor ne çürütüyor. Çalışmanın tek bir araştırma programından çıktığını ve aynı ölçekte bağımsız tekrarlarının sınırlı olduğunu da akılda tutmak gerekiyor.

Nesrin'in iki anı

Nesrin'in ilk bildirimi, omuzlarındaki ağırlık, Schlötter'in bulgusuyla rahatça açıklanabilir. Kerem onu ailenin geri kalanından uzak bir köşeye, eğik biçimde yerleştirmişti, yerleştirirken omzuna dokunmuştu ve atölyenin başında babasından söz ederken sesi düşmüştü. Konumun ve odadaki işaretlerin okunması burada yeterli görünüyor.

İkinci an daha zor, ve ekolün savunucusu tam bu türden anları gösterir: Nesrin konumdan çıkarılamayacak bir şey söyledi, yerde yatan birini, ve bu aile tarihinde gerçek bir olguya denk geldi. Bu anı değerlendirirken üç sıradan mekanizmayı hesaba katmak gerekiyor. Belirsiz bir bildirim pek çok olguya uyabilir: "ayaklarımın dibinde biri var" cümlesi ölü doğan bir kardeşe de, erken ölen bir çocuğa da, düşük yapılmış bir gebeliğe de, unutulmuş bir akrabaya da bağlanabilir ve önceki kuşaklarda bu kayıplar hiç de seyrek değildi. Psikolog Bertram Forer 1949'da, herkese uyabilecek genel kişilik tariflerinin insanlara kendilerine özgü ve isabetli göründüğünü göstermişti; Forer buna kişisel onaylama yanılgısı (personal validation) adını verdi, etki bugün daha çok Barnum etkisi adıyla anılıyor. Buna isabetlerin hatırlanıp ıskaların unutulması eklenir: aynı atölyede hiçbir şeye denk gelmeyen bildirimler de oldu ama kimse onları molada konuşmadı. Son olarak eşleşmeyi çoğu zaman danışanın kendisi kurar; burada da Nesrin'in cümlesini kendi bildiği hikâyeyle birleştiren kişi Kerem oldu.

Bu mekanizmalar Nesrin'in yaşadığının "yalnızca tesadüf" olduğunu kanıtlamıyor. Söyledikleri daha mütevazı: bu an, tek başına, bilen alanı sıradan açıklamalardan ayırt edemiyor. Ayırt edebilmenin yolu basit ama nadiren uygulanıyor: temsilcilerin bütün bildirimleri, danışan hiçbir şeyi doğrulamadan önce yazıya geçirilir ve sonra hem isabetler hem ıskalar sayılır.

Odada ne söylenir

Bu ayrımın en çok önem kazandığı an, bir temsilcinin tarihsel bir olgu bildirdiği an. "Deden savaşta birini öldürmüş" ya da "annenin gizli bir çocuğu olmuş" gibi bir cümle, bilen alanın bir açıklama olduğu varsayımıyla duyulursa, odada bir anda aile tarihine dair bir "gerçek" kurulur. Bu gerçek danışanın eve götürdüğü bir anıya, aile içinde bir suçlamaya ya da "bu bizim kaderimiz" türünden bir kaderciliğe dönüşebilir. Doğrulanmamış bir tarihsel iddianın verebileceği zarar, temsilcinin yaşadığı deneyimin gerçek olmasından bağımsızdır.

Kolaylaştırıcının işi burada deneyimi küçümsemek değil, cümlenin kipini değiştirmek. "Deden birini öldürmüş" yerine "bu konumda ağır bir şey algılanıyor" demek, temsilcinin yaşadığını ciddiye alırken ondan bir tarih yazılmasını engelliyor. Kerem'in odasında bu şöyle duyulabilirdi: "Nesrin bu konumda yere bakmak istediğini, ayağının dibinde biri varmış gibi hissettiğini söylüyor. Bunun ailende bir karşılığı olup olmadığını bu oda bilemez; bildiğin bir şey varsa onu kendi kaynaklarından, kendi hızında araştırabilirsin."

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Bilen alan ifadesinin bir eğitim odasında gördüğü işin büyük bölümü sosyal. Nesrin'in sorusu odaya bir belirsizlik soktu ve kolaylaştırıcı onu tek bir ifadeyle kapattı; oda rahatladı, atölye devam etti. "Bilmiyoruz" demek bir eğitmene otoritesini zayıflatıyormuş gibi gelir ve kavramın bu kadar yaygınlaşmasının bir sebebi büyük olasılıkla bu boşluğu kapatabilmesi.

Alanın kendi içinde daha temkinli bir dil de var. Matthias Varga von Kibéd ve Insa Sparrer'in yapısal dizim çalışmalarında kullanılan "temsil eden algı" (repräsentierende Wahrnehmung) ifadesi, temsilcilerin yaşadığını adlandırıyor ama nereden geldiğine dair bir iddia taşımıyor. Bir uygulayıcı bu iki ifade arasında seçim yaptığında, gözlemi tarif etmekle gözlemin üstüne bir açıklama koymak arasında seçim yapmış oluyor. Hellinger'in "olanı kabul etmek" tutumuna belki en çok yakışan da ilki.

Nesrin'e bugün verilebilecek en dürüst cevap şuna benziyor: "Nasıl olduğunu tam olarak bilmiyoruz. Temsilciler gerçekten bir şeyler yaşıyor ve aynı yere giren farklı insanlar benzer şeyler hissediyor; bunu gösteren bir araştırma var. Bunun önemli bir kısmı yerleştirildiğin yerden, nasıl yerleştirildiğinden ve odada duyduklarından gelebilir. Söylediğin ikinci şey daha şaşırtıcı, ama bu tür denk gelmeler sıradan yollarla da oluşabiliyor ve tek bir örnekten hangisi olduğunu ayıramayız. Ekolün kendi açıklaması bilen alan kavramı; bu kavram henüz sınanmış bir mekanizma sayılmıyor." Bu cevap kanıtın taşıdığı kadarını söylüyor ve neyi bilmediğini açıkça yazdığı için, yeni bir araştırma çıktığında güncellenebilir.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Temsilci deneyimi gerçek ve ciddiye alınmalı; tartışılan, deneyimin var olup olmadığı değil, nereden geldiği.
2. Hellinger yöntemini fenomenolojik diye tanımladı: bir mekanizma kurmadan, olanı kabul ederek görmek. "Bilen alan" ifadesi ise Albrecht Mahr'ın 1999'da ruhsal şifa üzerine bir derlemede yayımlanan yazısından geliyor.
3. Kavram aile dizimi çevresinde sık sık Rupert Sheldrake'in 1981'de ortaya attığı ve ana akım biyolojinin kabul etmediği morfik rezonans hipoteziyle ilişkilendirildi.
4. Bir isim, gözlemin söylemediği bir şeyi öngördüğünde açıklamaya dönüşür; bilen alan bugüne kadar böyle öngörülere bağlanıp bağımsız biçimde sınanmadı.
5. Peter Schlötter'in 2005 tarihli çalışması, aileyi tanımayan iki yüz elli kişinin aynı konumlarda benzer şeyler hissettiğini gösterdi; bu, deneyimin rastgele olmadığını ve önemli bir bölümünün konumun okunmasıyla açıklanabildiğini düşündürüyor.
6. Nesrin'in zor anındaki gibi denk gelmeler belirsiz ifadelerle, unutulan ıskalarla ve danışanın kurduğu eşleşmeyle de oluşabilir; ayırt etmenin yolu bildirimleri doğrulamadan önce yazmak.
7. Odada bir temsilci tarihsel bir olgu bildirdiğinde, cümle "bu konumda şu algı var" kipine çevrilir; doğrulanmamış bir tarih kurulmaz.

Sonraki derse köprü

Bu derste bir kavramın tarihine ve statüsüne baktık: bilen alan, temsilci deneyimine verilmiş, henüz sınanmamış bir isim olarak duruyor. Ama bu, yöntemin katılımcılara iyi gelip gelmediği sorusunu cevaplamıyor. Bir yöntemin önerdiği mekanizma yanlış ya da belirsiz olduğu hâlde katılımcılar üzerinde ölçülebilir bir etkisi olabilir.

Modülün son dersinde bu iki soruyu birbirinden ayıracağız: sonuç kanıtı ve mekanizma kanıtı. Aile diziminin etkisini ölçen randomize çalışmalara ve sistematik derlemelere bakacağız; olumlu sonuç bildirenleri de, fark bulamayanları da olduğu gibi okuyacağız.