Bert Hellinger ve öğretinin kaynakları

Açılış sahnesi

Lale, Trabzon'da bir psikolojik danışmanlık merkezinin toplantı odasında aile dizimi üzerine bir okuma grubu yürütüyor. Grubun ilk dönemi bitmiş; sistem, bağlanma ve yas üzerine birlikte okumuşlar, ikinci dönemde Hellinger'in kendi öğretisine geçecekler. Açılış akşamında Korhan çantasından fotokopi bir sayfa çıkarıyor. Bir eğitimde dağıtılmış, üstünde "Hellinger'e göre" diye başlayan beş cümle var ve hiçbirinin altında kitap adı ya da yıl yok.

Korhan sayfayı masaya bırakırken soruyor: "Bu adam kimdi aslında? Rahipmiş diyorlar, yıllarca Afrika'da yaşamış. Yöntemi Zululardan mı aldı, yoksa kendisi mi buldu?" Odada kimse cevap veremiyor. Herkes adı biliyor, bazıları cümleleri ezbere söyleyebiliyor, ama adamın hangi yıllarda ne yaşadığını, kimden ne öğrendiğini kimse bilmiyor.

Lale o akşam programı değiştiriyor. Duvara uzun bir kâğıt şerit asıyor, sol ucuna 1925, sağ ucuna 2019 yazıyor ve gruba bu dönemin ilk işinin bu şeridi doldurmak olduğunu söylüyor. Korhan'ın sorusunu da şeridin en üstüne, kırmızı kalemle yazıyor.

Bu derste ne olacak

Lale'nin şeridini birlikte dolduracağız. Hellinger'in hayatını dönemlerine ayırıp her dönemde neyle karşılaştığına bakacağız: savaş ve manastır, Güney Afrika'daki on altı yıl, rahipken başlayan ve rahiplikten çıkışın ardından süren terapi eğitimleri, 1980'lerin başında aile heykeliyle yapılan ilk denemeler, yöntemin bir kitapla Almanca konuşulan dünyaya yayılması ve hayatının son yirmi yılındaki dönüşüm. Her durakta öğretinin hangi parçasının nereden beslenmiş olabileceğini, bunu kimin söylediğini ve ne kadar emin olabileceğimizi ayıracağız; en sonda da bütün bu öncüllerden sonra geriye neyin Hellinger'e ait kaldığını adlandıracağız.

Böylece Korhan'ın sorusuna kaynaklı ve birkaç katmanlı bir cevap verebilecek durumda olacaksın. Bir katılımcı sana "Hellinger kimdi?" diye sorduğunda da hayatını sakin bir tonla, denetlenebilir olgularla anlatabileceksin.

Sıfır noktası

Bir öğretinin kaynaklarını aramak çoğu zaman kolaydır, çünkü yazarlar kimden ne aldıklarını dipnotta söyler. Hellinger'de durum farklı. Sosyolog Oliver König 1997'de Familiendynamik dergisinde yayımlanan bir yazısında, Hellinger'in sistematik bir kuram sunmadığını, bilerek tek tek vakaları anlatmayı seçtiğini ve kaynakça vermediğini not eder; bu yüzden kuramsal kökler metinden çıkarsanmak zorundadır. König'e göre Hellinger yalnız bazı söyleşilerinde kendisini etkileyen terapistleri adıyla anar ve bunların arasında Eric Berne ile Iván Böszörményi-Nagy vardır.

Korhan'ın fotokopi sayfasındaki sorun da buradan doğuyor. Kaynakçası olmayan bir öğreti, kendisinden önce hiçbir şey yokmuş gibi görünür ve cümleleri bir doğa yasası tonunda dolaşmaya başlar. Hellinger'in hayatına bakmak bu yüzden okuma işinin ilk adımıdır: kavramların hangi deneyimden, hangi okuldan, hangi kitaptan geldiğini gördüğümüzde, onların neyin devamı, neyin yenisi olduğunu da ayırabiliriz.

Mekanizma

Savaş ve manastır

Anton Hellinger Aralık 1925'te Heidelberg yakınlarındaki Leimen'de, Katolik bir ailede doğdu ve gençliğini Nasyonal Sosyalizm yıllarında Mariannhill misyonerlerinin bir okulunda geçirdi. Bu tarikat Güney Afrika'da kurulmuştu: Avusturyalı keşiş Franz Pfanner 1882'de Natal'da, bugünkü Pinetown yakınında bir Trapist manastırı açmış, topluluk 1909'da Trapistlerden ayrılarak bağımsız bir misyoner cemaatine dönüşmüştü. Hellinger'in hayatının on altı yılını geçireceği ülke, daha çocukken içinde bulunduğu kurumun doğduğu yerdi.

1942'de on yedi yaşında Wehrmacht'a alındı. Biyografisini aktaran metinlere göre savaşın son döneminde Belçika'da Amerikalılara esir düştü. Savaştan sonra yeniden Mariannhill misyonerlerine katıldı, Würzburg'daki ruhban okulunda felsefe, Katolik teolojisi ve pedagoji okudu ve 1952'de rahip olarak takdis edildi. Tarikatta Suitbert adını aldı; herkesin bildiği "Bert" bu adın kısaltmasıdır ve rahipliği bıraktıktan sonra da onu kullanmaya devam etti.

Güney Afrika'daki on altı yıl

Hellinger 1950'lerin başında Natal'a gönderildi. Hellinger'in yayınlarını sürdüren resmî sitenin kısa biyografisine göre orada on altı yıl Zulular arasında misyoner olarak çalıştı; bir yandan bölge rahipliği yaptı, bir yandan öğretmenlik ve bir misyon okulunun müdürlüğünü üstlendi ve Zuluca'yı akıcı biçimde konuşmayı öğrendi. Bir dili bu düzeyde konuşmak, bir topluluğun aile, yaşlılar ve ölüler hakkında nasıl konuştuğunu kendi kelimeleriyle duymayı da getirir.

Korhan'ın sorusunun ilk yarısı burada cevap buluyor. Yöntemi anlatan literatürde Zulu deneyimi düzenli olarak öncüllerden biri sayılır; örneğin Dan Booth Cohen'in 2006'da The Family Journal'da yayımlanan tanıtım yazısı, aile diziminin köklerini aile sistemleri terapisinde, varoluşçu fenomenolojide ve Zuluların atalara saygısında görür. Öğretideki aidiyet vurgusunu ve ölülere aile içinde verilen yeri bu deneyimden bağımsız düşünmek zor. Etkilenmek ile aktarmak ise ayrı işlerdir: Hellinger'in öğretisi, bir Avrupalı rahibin o gelenekte gördüklerini başka bir çerçeveye taşıyarak kurduğu bir şeydir ve Zulular adına konuşma yetkisi taşımaz.

Grup dinamiği: rahiplik içinde başlayan dönüşüm

Bazı tanıtım metinleri, Hellinger'in grup çalışmasıyla rahipliği bıraktıktan sonra Avrupa'da tanıştığını yazar. Bu sırayı erken tanıklarından biri düzeltiyor. Gunthard Weber, Hellinger'in ölümünün ertesi günü Carl-Auer'in sitesinde yayımlanan yazısında, onun ilk çalışmalarında altmışlı yıllarda Güney Afrika'nın Zululand bölgesinde tanıdığı grup dinamiğine, Berne'ün senaryo çözümlemesine ve Janov'un birincil terapisine yaslandığını yazar. Yani grup dinamiği rahiplik yıllarına aittir. Hellinger çevresinin tanıtım metinleri bir ayrıntı daha ekler: bu eğitimleri Anglikan din adamları yürütmüş, farklı ırklardan ve mezheplerden katılımcıları bir araya getirmişti ve Hellinger'in sonradan rahiplikten ayrılmasının zeminini bu deneyim hazırlamıştı; bu ayrıntı bağımsız bir belgeyle doğrulanmış değil.

Grup dinamiğinde insanlar bir odada birbirine göre yer alır, nasıl durduklarını fark eder ve grubun içinde olan bitene tanıklık eder. Aile diziminin bir grubun içinde, grubun tanıklığıyla çalışma zemini bu gelenekten gelir ve Hellinger o geleneği apartheid yıllarının Güney Afrika'sında, kilisenin içinde tanıdı.

Terapi okulları: rahip cüppesiyle başlayan eğitimler

Hellinger 1968'de Almanya'ya döndü ve aynı yıl psikanaliz eğitimine başladı; 1971'de tarikattan ve rahiplikten ayrılıp Herta ile evlendiğinde bu eğitim hâlâ sürüyordu. Terapist kimliği, rahip kimliğini bıraktıktan sonra değil, onunla yan yana başladı. Psikanaliz eğitimi 1972'de bitti ve 1982'de Münih'teki bir psikanaliz çalışma birliği tarafından tanındı. Ardından Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1970'te yayımlanan The Primal Scream kitabıyla tanınan Arthur Janov'un yanında birincil terapi (primal therapy) çalıştı; Frank Farrelly'nin provokatif terapisini ve Milton Erickson çizgisindeki hipnoterapiyi de öğrendi.

Öğretiye en doğrudan iz bırakan okul Eric Berne'ün işlemsel çözümlemesi (transactional analysis) oldu ve Hellinger bir süre bu alanda eğitici terapist olarak çalıştı. Berne, ölümünden sonra 1972'de yayımlanan What Do You Say After You Say Hello? kitabında senaryo çözümlemesini (script analysis) geliştirmişti: insanın hayatını nasıl yaşayacağına dair erken çocuklukta, bilinçsizce verdiği kararlar. Hellinger'i tanıtan İngilizce kaynakların anlattığına göre onun sonraki adımı, bu senaryoların kişinin çocukluğuyla sınırlı kalmayıp önceki kuşakların yaşadıklarına uzanabileceği fikriydi. "Dolaşıklık" (Verstrickung), yani bir kişinin kendisine ait olmayan bir kaderi yaşaması, bu kuşaklar arası genişlemenin ürünü olarak okunabilir.

Kavramların içeriğine malzeme veren öteki kaynak aile terapisiydi. Iván Böszörményi-Nagy ile Geraldine Spark'ın 1973'te yayımlanan Invisible Loyalties (Görünmez Sadakatler) kitabı, aileyi kuşaklar boyunca tutulan bir hak ve borç defteri gibi düşünmüş, sadakat ve adalet kavramlarını aile terapisinin merkezine koymuştu. König, Hellinger'in "verme ve alma dengesi" fikrinin bu bağlamsal terapiye (contextual therapy) bağlandığını, ama Hellinger'in Ordnungen der Liebe'de ondan ayrıldığı noktaları da kendisinin işaret ettiğini yazar.

Heykelden dizime: 1980'lerin başı

Sahnenin biçimi ise başka bir yoldan geldi. Weber'in aynı yazısına göre Hellinger 1980'lerin başında, Thea Schönfelder'in çalışmasından esinlenerek aile heykelleriyle (Familienskulpturen) kendi aile dizimini denemeye başladı. Schönfelder, Almanya'da çocuk ve ergen psikiyatrisi kürsüsüne atanan ilk kadındı ve Hamburg-Eppendorf'ta aile terapisinin öncülerindendi. Aile heykelini aile terapisine sokan Virginia Satir'den biçim ve duruşla oyun gibi çalışmayı almıştı: danışan aile üyelerinin yerine konan kişileri, ona göre birbirlerine nasıl duruyorlarsa öyle yerleştirir, herkes bir süre bu duruşta sessizce kalır ve sonra o konumda nasıl hissettiği sorulur.

Bu çizgi içinde temsilci, danışanın iç resmini canlandıran, onun eliyle biçimlendirilmiş bir figürdür; söyledikleri danışanın aile algısı hakkında bilgi verir. Hellinger'in kırılma noktası burada. Hellinger'in klasik aile diziminde danışan temsilcileri çoğunlukla yalnız yer ve yön vererek yerleştirir, ayrıntılı bir duruş ya da jest kurmaz; temsilcilerin bildirdikleri de artık danışanın iç resmine değil, ailenin kendisine ait bir bilgi olarak okunur. Temsilcilerin hiç tanımadıkları ailenin üyelerini "algıladığı" iddiası, heykelden dizime geçişin asıl yeniliğidir ve ekolün kendi öğretisidir. Temsilcilerin bir başkasının yerine geçmesi fikrinin daha eski bir akrabası da Jacob Moreno'nun psikodramasıdır.

Hellinger'e ait olan

Bu kadar öncülü saydıktan sonra geriye neyin Hellinger'e ait kaldığını adlandırmak gerekiyor. İlki, sevginin düzenleri (Ordnungen der Liebe) dediği üç ilke: aileye ait olan herkesin, dışlanan ya da unutulan üye dahil, bir yere hakkı olduğu aidiyet ilkesi; verme ile alma arasında dengenin aranması; ve ailede önce gelenin sonra gelenden önce durduğu öncelik sırası. Böszörményi-Nagy'nin hak defterini önce gelenlerin önceliğine dayanan bir düzen fikrine bağlamak, Hellinger'in kendi adımı olarak okunabilir. İkincisi, temsilci algısını aileye dair bir bilgi kaynağı sayması. Üçüncüsü de çalışmanın sonundaki ritüeller: temsilciye ya da danışana söyletilen kısa çözüm cümleleri ve anne babanın ya da dışlanan bir üyenin önünde eğilme.

Bu parçaların her biri bir tartışmanın konusu oldu ve Katman 2 boyunca tek tek okunacak. Ama Korhan'ın fotokopisindeki cümlelerin büyük kısmı bunlardan birine dayanıyor; bir cümleyi okurken onun Hellinger'e ait bir parçayı mı, bir öncülden gelen bir fikri mi taşıdığını sormak, aktarımın ilk adımıdır.

Bir kitapla gelen yayılma

Weber, Hellinger'in Ainring'deki seminerlerine 1975 ve 1977'de katılmıştı; yöntemi geniş bir okura taşıyan kitap da onun elinden çıktı. Heidelberg'de sistemik aile terapisi geleneğinden gelen bu psikiyatr, Hellinger'in kurslarındaki konuşmaları, terapi dökümlerini ve vaka anlatılarını derleyip 1993'te Zweierlei Glück (İki Tür Mutluluk) adıyla, kurucuları arasında bulunduğu Carl-Auer yayınevinden yayımladı. Weber'in kendi değerlendirmesiyle yaklaşım bu yayınla şaşırtıcı derecede kısa bir sürede büyük bir yaygınlık kazandı; yayınevine göre kitap yirmi iki dile çevrildi.

Kitabın tonunu bir cümle iyi gösterir. Hellinger orada bir ilişkideki mutluluğun alma ile vermenin "devrine" bağlı olduğunu söyler: küçük devir küçük kazanç getirir, devir büyüdükçe mutluluk derinleşir, ama aynı devir insanı daha çok bağlar ve özgürlük isteyen pek az verip pek az almalıdır. Kısa, kesin ve bir vakanın içinden söylenmiş bu tür cümleler, sonradan Korhan'ın fotokopisindeki gibi kaynaksız dolaşacak cümlelerin ilk biçimidir.

Ardından Hellinger 1994'te kırk dizimi şemalarıyla anlatan Ordnungen der Liebe: Ein Kurs-Buch'u yayımladı, 1995'te onun adını taşıyan uluslararası bir çalışma birliği kuruldu ve ilk uluslararası kongre 1997'de Wiesloch'ta toplandı. König 1997'deki yazısında öğretinin artık kalabalık salonlarda, kitaplar, ses kasetleri ve videolarla yayıldığını not ediyordu.

Ruhun hareketleri ve son yıllar

1999–2000 yıllarından itibaren Hellinger çalışmasını değiştirdi. "Ruhun hareketleri" (Bewegungen der Seele) adını verdiği biçimde temsilciler daha az yönlendirilir; kolaylaştırıcı konumları kendisi kurmak yerine temsilcilerin içten gelen dürtülerle yavaş yavaş hareket etmesini bekler. Sonraki yıllarda bunu "ruhsal aile dizimi" (geistiges Familienstellen) diye anmaya başladı ve çalışmasını bir psikoterapiden çok bir "hayata yardım" yöntemi olarak tanımladı. 1999'da Maria-Sophie Erdödy ile bir okul kurdu, 2002'de onunla evlendi; Weber'in deyişiyle geç dönem eserini onunla birlikte geliştirdi.

Bu dönemde alan da ikiye ayrıldı. 2004'te Almanya'daki sistemik terapistlerin bir bölümü, Hellinger'in bazı tutum ve ifadelerinden kamuoyu önünde ayrıldı; bu tartışmayı katmanın sonundaki tartışmalı ifadeler dersinde kaynaklarıyla okuyacağız. Hellinger'in adını taşıyan birlik 2007'de adındaki "Bert Hellinger'e göre" ibaresini bıraktı. Hellinger 19 Eylül 2019'da, doksan üç yaşında, Berchtesgaden yakınlarındaki Bischofswiesen'de öldü.

Korhan'ın sorusuna dönmek

Lale'nin şeridi dolduğunda Korhan'ın kırmızı kalemle yazılmış sorusunun cevabı iki seçeneğin arasında bir yerde duruyor. Zulu deneyimi aidiyet ve atalar konusunda bir duyarlılık bırakmış görünüyor; Zululand'da tanınan grup dinamiği çalışmanın zeminini, Satir'den Schönfelder'e uzanan aile heykeli sahnenin biçimini verdi; Berne'ün senaryo çözümlemesi ve Böszörményi-Nagy'nin sadakat defteri kavramlara malzeme oldu. Hellinger bu malzemeyi sevginin düzenleri etrafında birleştirdi, temsilcinin algısına yeni bir statü verdi ve ona kendine özgü, kısa ve kesin bir dil kazandırdı.

Bu bileşim yaratıcı bir iştir ve onu saymak öğretinin hakkını vermenin bir yoludur. Kavramların ataları olduğunu bilmek onları başka bir yerden okumayı mümkün kılar: "sadakat" kelimesini gördüğünde Böszörményi-Nagy'nin bu kavramla ne demek istediğini sorabilir, Hellinger'in onu nerede değiştirdiğini fark edebilirsin.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Hellinger'in hayatını anlatan kaynakların bir kısmı onun kendi anlatımına ya da çevresinin tanıtım metinlerine dayanıyor; 2018'de Hanne-Lore Heilmann'la birlikte yayımladığı Mein Leben. Mein Werk. bunların en uzunu. Bir insanın kendi hayatına tanıklığı değerli bir kaynaktır ve aynı zamanda yazarın hayatına sonradan verdiği anlamı da taşır. Usta bir okur bu yüzden biyografide de "Hellinger'e göre", "Weber'e göre" ve "belgelere göre" diye üç ayrı sütun tutar.

König'in incelemesi bir şeyi daha gösteriyor. Hellinger Ordnungen der Liebe'de terapisti, dehşet verici olana da gözünü kaçırmadan bakan bir "savaşçı" olarak tarif eder ve kendini "gerçeklikleri gün ışığına çıkaran" biri olarak anlatır. König hem bu savaşçı imgesini hem de ekolün fenomenolojik tutumunun çekirdeğindeki amaçsız, "saf" algı (absichtslose Wahrnehmung) fikrini Carlos Castaneda'nın kitaplarına bağlar ve bu konumdan söylenenin sorgulanmasının zorlaştığını yazar: konuşan, kendi görüşünü değil, kendinden büyük bir düzeni dile getirdiğini düşünür. Ekolün savunucusu, fenomenolojik tutumun terapistten kendi kuramını bir kenara bırakmasını istediğini ve bunun bir alçakgönüllülük biçimi olduğunu söyleyecektir. König'in okuması bu alçakgönüllülüğün bir bedeli olduğunu hatırlatır: kendi kuramını bıraktığını söyleyen kişi, gördüğünü tartışmaya açmakta da zorlanır.

Bir katılımcı sana Korhan'ın sorusunu sorduğunda şöyle bir cevap işe yarar: "Hellinger 1925'te doğmuş bir Alman; on altı yıl Güney Afrika'da, Zulular arasında Katolik misyoner olarak çalıştı ve grup dinamiğini orada, rahipken tanıdı. Almanya'ya döndükten sonra, henüz rahipken psikanaliz eğitimine başladı, ardından işlemsel çözümleme ve aile terapisi gibi okullarda eğitim aldı. 1980'lerin başında aile heykellerinden yola çıkarak aile dizimini kurdu ve yöntem 1993'te bir meslektaşının derlediği bir kitapla yayıldı. Bazı ifadeleri ciddi biçimde eleştirildi; istersen hangileri olduğunu ve neden eleştirildiğini ayrıca konuşabiliriz." Bu cevap olguları veriyor, kişiyi yargılama işini dinleyene bırakıyor ve tartışmanın kapısını açık tutuyor.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Hellinger kaynakça vermediği için öğretisinin kökleri, Oliver König'in 1997'de belirttiği gibi, söyleşilerden ve metinlerin karşılaştırılmasından çıkarsanmak zorunda; Korhan'ın fotokopisindeki kaynaksız cümleler bu durumun bir sonucu.
2. Anton "Bert" Hellinger 1925'te Leimen'de doğdu, savaşta asker ve esir oldu, 1952'de Mariannhill misyonerlerinin rahibi olarak takdis edildi ve on altı yıl Güney Afrika'da Zulular arasında çalıştı.
3. Grup dinamiğini Gunthard Weber'in tanıklığına göre altmışlı yıllarda Zululand'da tanıdı; 1968'de döndüğünde psikanaliz eğitimine başladı ve 1971'de, eğitim sürerken rahipliği bıraktı.
4. Berne'ün senaryo çözümlemesi ve Böszörményi-Nagy'nin görünmez sadakatleri kavramlara malzeme verdi; sahnenin biçimi 1980'lerin başında Thea Schönfelder'in aile heykelinden esinlenen denemelerle doğdu.
5. Hellinger'e ait olanlar sevginin üç düzeni (aidiyet, verme ile alma dengesi, öncelik sırası), temsilcinin tanımadığı aileyi algıladığı iddiası, çözüm cümleleri ve eğilme ritüelleri.
6. Yöntem 1993'te Weber'in derlediği Zweierlei Glück ile kısa sürede yayıldı; 1999–2000'den sonra Hellinger ruhun hareketlerine ve ruhsal aile dizimine geçti ve 19 Eylül 2019'da Bischofswiesen'de öldü.
7. Lale'nin şeridinin gösterdiği gibi öğreti, bir insanın hayatı boyunca farklı yerlerden topladığı malzemeyi kendi düzen fikri ve kendi diliyle birleştirdiği bir bileşimdir.

Sonraki derse köprü

Lale'nin şeridi Hellinger'in nereden geldiğini gösterdi, ama ikinci dönemin asıl sorusunu cevaplamadı: bu öğretiyi, ona inanmadan nasıl doğru öğreneceksin? Bir öğretiyi öğretmenin iki kolay yolu var, onu savunarak anlatmak ya da çürütmek için anlatmak, ve ikisi de öğrenciyi yarım bırakıyor.

Sıradaki derste üçüncü bir yol kuracağız: kavramı ekolün kendi diliyle eksiksiz aktarıp ardından ne tür bir bilgi olduğunu söylemek. Bunun için bir öğretinin kendi içinde tutarlı olmasıyla dünyada karşılığının bulunmasını birbirinden ayıracak ve "ekole göre" diye başlayan aktarım dilinin bir uygulayıcının ağzında nasıl kurulduğuna bakacağız.