Yasın çeşitliliği ve beş aşama miti

Açılış sahnesi

Bir kadın annesini kaybetti. Cenazeden üç gün sonra bir arkadaşıyla konuşuyor.

"Rahatladım," diyor. Ve söyler söylemez utanıyor.

Annesi dört yıl yatalaktı. Dört yıl boyunca her gece iki kez kalktı, her hafta sonu hastane, her ay bir kriz. Kendi hayatı diye bir şey kalmamıştı.

Şimdi rahatlamış. Ve bu rahatlamayı bir suç gibi taşıyor.

Arkadaşı ne diyecek?

İki kolay cevap var. Biri: "Ne diyorsun sen, annen öldü." Öbürü: "Çok normal, herkes böyle hisseder."

İkisi de kadının söylediğini kapatıyor.

Bu ders yasın gerçekte neye benzediği üzerine. Ve içinde bir mit sökeceğiz — muhtemelen psikolojiden en çok bilinen ve en çok yanlış bilinen şey.

Bu akademi eğitim amaçlıdır; tanı, kişiye özel tedavi veya acil yardım sunmaz. Aktif intihar düşüncesi, gerçeklikle bağın ciddi biçimde bozulması, ağır dissosiyasyon, kontrolsüz madde etkisi ya da devam eden şiddet varsa kişisel çalışma yapmak yerine uygun profesyonel desteğe başvurun. Türkiye'de yakın ve ciddi tehlikede yüz on iki Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır; acil olmayan psikiyatri başvurusu için Merkezi Hekim Randevu Sistemi kullanılabilir.

Bu derste ne olacak

Önce yasın ne olduğunu genişleteceğiz — ölümle sınırlı değil. Sonra beş aşama mitini sökeceğiz ve yerine ne konduğuna bakacağız. Ardından yasın biçimini neyin belirlediğini göreceğiz. Sonra rahatlama meselesine döneceğiz. En sonda dizimin yasta ne yapabileceğini ve ne yapamayacağını konuşacağız.

Ders bittiğinde bir yas anlatısını yedi başlıkta çözümleyebiliyor ve bir kişiye kapanış dayatmanın neden bir ihlal olduğunu söyleyebiliyor olacaksınız.

Bu ders sarı bölgededir. Kendi kayıplarınızla temas edebilir; durabilirsiniz.

Sıfır noktası

Bir kırık kemiği düşünün.

İyileşme süreci var: kaynama, kalsiyum birikimi, yeniden şekillenme. Bir sıra var ve o sıra fizyolojik.

Şimdi bir kaybı düşünün ve aynı şeyi arayın.

Bulamazsınız.

Çünkü kemik iyileşmesi bir onarım süreci; yas ise bir uyum süreci. İkisi farklı türden.

Onarımın bir bitiş noktası var: kemik kaynadı, tamam. Uyumun bitiş noktası yok — kişi kaybı olan bir hayata alışıyor ve o hayat kalıcı olarak farklı.

Ve daha önemlisi: kemik herkeste aynı sırayla kaynar. Yas herkeste aynı sırayla gitmez.

Bu benzetme bir yere kadar doğru. Kırık kemikte iyileşmenin ölçüsü var — röntgen çekersiniz. Yasta hiçbir ölçü yok ve "iyileşti mi" sorusunun cevabı kişiden kişiye değişiyor. Buna usta katmanında döneceğiz.

Mekanizma

Yas ölümle sınırlı değil

Tanım geniş ve bilinçli olarak geniş.

Bir iş kaybı yas üretir. Bir göç yas üretir. Bir boşanma, bir sağlık kaybı, bir hayalin bitmesi, bir bedenin değişmesi.

Ve tepkiler tek bir duyguya indirgenmez. Üzüntü, öfke, suçluluk, rahatlama, uyuşma, özlem ve anlam arayışı farklı zamanlarda görülebilir.

Bu listeye dikkat edin: "rahatlama" ve "uyuşma" da orada.

Uyuşma özellikle yanlış anlaşılır. Bir kişi cenazede hiç ağlamadıysa, "yasını tutmuyor" denir. Oysa uyuşma yasın tepkilerinden biri ve genellikle ilk haftalarda görülür.

Beş aşama miti

Şimdi mit.

Yasın herkes için inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabul sırasıyla ilerlediği düşüncesi doğru değildir.

Bu beş aşama popüler kültürde neredeyse bir doğa yasası gibi dolaşıyor. Diziler, filmler, gündelik konuşma — hepsi bu sırayı varsayıyor.

Bu aşamalar evrensel bir reçete değildir.

İnsanlar dalgalı, tekrar eden ya da eşzamanlı tepkiler yaşayabilir. Bir kişi aynı gün hem kabul hem öfke yaşayabilir. Bir kişi hiç öfke yaşamayabilir. Bir kişi altı ay iyiyken yedinci ayda çok kötüleşebilir.

Mitin pratik zararı büyük ve iki yönlü.

Bir yönde: kişi kendini bir takvime göre ölçmeye başlıyor. "Altı ay oldu, hâlâ kabul aşamasına gelmedim, bende bir sorun var."

Öbür yönde: çevresi de aynı takvimi kullanıyor. "Artık kabullenmen lazım" cümlesi bu mitten geliyor.

Yasın biçimini ne belirler

Yasın biçimini altı şey etkiler: ilişki, ölüm koşulu, sosyal destek, kültür, önceki kayıplar ve maddi sonuçlar.

İlişki: yakınlığın niteliği. Çatışmalı bir ilişkideki kayıp, yakın ve iyi bir ilişkideki kayıptan farklı seyreder — ve genellikle daha karmaşıktır, çünkü çözülmemiş şeyler artık çözülemez.

Ölüm koşulu: ani mi, beklenen mi, şiddetli mi, intihar mı, uzun hastalık mı.

Sosyal destek: kim yanında, kim soruyor, kim üç ay sonra da soruyor.

Kültür: yas ritüelleri, ne kadar süre beklendiği, hangi ifadenin uygun sayıldığı.

Önceki kayıplar: yeni bir kayıp eski kayıpları uyandırabilir.

Maddi sonuçlar — ve bu en az konuşulanı. Bir kayıp bir geliri, bir evi, bir bakım düzenini de götürebilir. Bir kişi hem yas tutuyor hem kirayı nasıl ödeyeceğini düşünüyor olabilir.

Altıncı etkeni saymak bir kabalık değil, bir gerçeklik. Ve genellikle kişinin kendisi utandığı için söylemiyor.

Rahatlama meselesi

Şimdi açılış sahnesine dönelim.

Rahatlama hissetmek sevgisizlik anlamına gelmeyebilir. Uzun bir bakım yükünün sona ermesiyle birlikte görülebilir.

Ve cümlenin yapısına dikkat edin: "anlamına gelmeyebilir". Bir kesinlik iddiası değil, bir açma.

Çünkü rahatlama başka şeylerden de gelebilir: bir çatışmanın bitmesi, bir korkunun sona ermesi, bir belirsizliğin kapanması.

Hepsi meşru ve hiçbiri bir açıklama gerektirmiyor.

Açılış sahnesindeki kadına verilecek doğru cevap ne? İki kolay cevap da kapatıyordu.

Üçüncü bir cevap: "Dört yıl taşıdın. Rahatlamak da o yıllara ait bir şey."

Bu cümle rahatlamayı ne inkâr ediyor ne normalize edip geçiştiriyor. Bir yere koyuyor.

Dizimde yas

Aile dizimi yas için sembolik bir tanıma alanı sağlayabilir.

Bu gerçek bir katkı olabilir: konuşulmamış bir kayba bir yer açmak, ölen kişiyi bir sahnede temsil etmek, söylenmemiş bir cümleyi söylemek.

Ancak "ölüyü bırak", "artık kapanış yap" ya da belirli bir ritüeli söyleme baskısı yasın kişisel ritmini ihlal eder.

Ve buradaki kelime önemli: ritim.

Yasın bir hızı var ve o hız kişiye ait. Bir oturumda üretilen "kapanış" hissi, o hızı dışarıdan değiştirme girişimidir.

M11'de ritüel cümle için kurduğumuz üç koşul burada da geçerli: gönüllülük, anlamın açıklanması, reddetme hakkı.

Kaynaklardan okuma

Usta katmanı

Şimdi kırık kemik benzetmesinin kırıldığı yere gelelim.

Kırık kemikte iyileşmenin bir ölçüsü var. Röntgen çekersiniz ve kaynadığını görürsünüz.

Yasta hiçbir ölçü yok. Ve "iyileşti mi" sorusunun cevabı kişiden kişiye değişiyor — hatta soru bile yanlış olabilir.

Çünkü yas bir hastalık değil. İyileşilecek bir şey değil, içinde yaşanacak bir şey.

Bunun pratik sonucu şu: bir uygulayıcı "ilerleme" aramamalı. Bir kişi altı ay sonra hâlâ ağlıyorsa bu bir gecikme değil.

İkinci nüans: bağ kopmaz, biçim değiştirir.

Eski anlayış yasın bir "kopma" olduğunu varsayıyordu: kişi ölen kişiden bağını çözecek ve devam edecek.

Bugünkü anlayış farklı: bağ sürüyor ve biçim değiştiriyor. Kişi ölen kişiyle bir ilişki taşımaya devam edebilir — hatırlayarak, konuşarak, bazı kararları onun üzerinden düşünerek.

Ve bu bir patoloji değil.

Bu, "ölüyü bırak" talimatının neden bu kadar sorunlu olduğunu açıklıyor: bir kopma talep ediyor ve kopma zaten hedef değil.

Üçüncü ve en önemli nokta: bu ders bir uygulayıcıya sabır öğretiyor.

Bir oturumda bir kişi yasını anlatıyor ve odada bir şey yapılması gerekiyormuş gibi hissediliyor. Bir cümle, bir ritüel, bir kapanış.

Ve çoğu zaman yapılması gereken şey hiçbir şey yapmamak.

Bir kaybı taşıyan kişiye en çok yarayan şey genellikle bir müdahale değil, bir tanıklık: "bunu duyuyorum, buradayım, acele etmene gerek yok".

M11'de söylediğimiz cümle burada da geçerli — uygulayıcının işi rahatlatmak değil; rahatlatmanın bedelini kimin ödeyeceğini bilmek.

Yasta o bedel çok somut: erken kapatılmış bir yas, yıllar sonra başka bir kayıpta geri döner.

Yaygın hatalar

Uygulama

Kilit özet

1. Yas, sevilen kişinin ölümüyle sınırlı değildir; kayba verilen duygusal, bilişsel, bedensel, ilişkisel ve kültürel tepkiler bütünüdür.
2. Tepkiler arasında üzüntü, öfke, suçluluk, rahatlama, uyuşma, özlem ve anlam arayışı farklı zamanlarda görülebilir.
3. Yasın inkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabul sırasıyla ilerlediği düşüncesi doğru değildir. Bu aşamalar evrensel bir reçete değil.
4. İnsanlar dalgalı, tekrar eden ya da eşzamanlı tepkiler yaşayabilir.
5. Mitin zararı iki yönlü: kişi kendini bir takvime göre ölçer, çevresi de aynı takvimle "artık kabullenmen lazım" der.
6. Yasın biçimini altı şey etkiler: ilişki, ölüm koşulu, sosyal destek, kültür, önceki kayıplar ve maddi sonuçlar.
7. Maddi sonuçlar en az konuşulan etkendir ve kişi genellikle utandığı için söylemez.
8. Rahatlama hissetmek sevgisizlik anlamına gelmeyebilir; uzun bir bakım yükünün sona ermesiyle görülebilir.
9. Yas bir onarım değil bir uyum sürecidir; bir bitiş noktası ve bir ölçüsü yoktur. Bir uygulayıcı "ilerleme" aramamalıdır.
10. Bağ kopmaz, biçim değiştirir. "Ölüyü bırak" ve "artık kapanış yap" talimatları yasın kişisel ritmini ihlal eder.

Sonraki derse köprü

Bu derste yasın çeşitliliğini kurduk. Sıradaki derste yasın en zor iki biçimine geçeceğiz.

Belirsiz kayıpta kişinin fiziksel ya da psikolojik varlığı net değildir — kayıp bir kişi, demans, göç, bir kopma. Tanınmayan yasta ise toplum kaybı geçerli saymaz.

İkisinin ortak özelliği şu: kapanış yok. Ve o yokluk, kapanış dayatan bir yaklaşımı doğrudan geçersiz kılıyor.