Ak Hunlar (Eftalitler)

Öğrenme hedefleri

• Beşinci ve altıncı yüzyıllarda Orta Asya'da, İran'ın doğusunda ve Hindistan'ın kuzeyinde «Hun» adıyla anılan toplulukları ve bunların en güçlüsü olan Eftalitleri tanıyabileceksin.
• Eftalitlerin Sasani İran'ı ile ilişkisini, onu vergiye bağlamalarını ve Göktürklerle Sasanilerin ortak saldırısıyla yıkılışlarını kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Prokopios ile Song Yun'un Eftalitler hakkındaki birbiriyle çelişen tanıklıklarını karşılaştırarak, «Hun» adının neyi anlatıp neyi anlatmadığını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — büyük keçe çadır

519 yılının sonbaharında, Kuzey Wei hanedanının başkenti Luoyang'dan Hindistan'a Budist kutsal metinlerini getirmek için yola çıkan Çinli hacı Song Yun, Pamir dağlarını aştıktan sonra, Eftalitlerin ülkesine ulaştı. Song Yun, gördüklerini şöyle anlattı: bu ülkede surlu kentler yoktu, halk keçe çadırlarda yaşıyor, yazın serin yerlere, kışın ılık yerlere göçüyordu. Kralın büyük keçe çadırı kırk adım genişliğindeydi, duvarları yün halılarla kaplıydı; kral ipek giysiler içinde, ayakları altın anka kuşları biçiminde olan altın bir tahtta oturuyordu. Song Yun'a göre kırktan fazla ülke bu krala vergi getiriyordu: kuzeyde Tiele'den batıda İran'a, doğuda Hotan'dan güneyde, yeri tam bilinmeyen Dieluo ülkesine kadar. Bu ders, Bizans'ın «Ak Hunlar», kendilerinin ise Eftalitler dediği bu gücün kim olduğunu ve neden «Hun» adıyla anıldığını soruyor.

Bağlam — doğudaki Hunlar

Dördüncü yüzyılın ortasından itibaren, Avrupa'da Hunların ortaya çıktığı yıllarda, Orta Asya'da, İran'ın kuzeydoğusunda ve Hindistan'ın kuzeybatısında da yeni atlı topluluklar ortaya çıktı. İran kaynakları bunlara «Xyon», Hint kaynakları «Hūṇa», Bizans kaynakları «Hun» dedi. Bu toplulukların en eskilerinden biri, Kidaritlerdi; onları Alhon Hunları ve sonra Eftalitler izledi.

Bu toplulukların her biri kendi adını taşıyordu; ama yerleşik komşuları, özellikle Bizans ve Hint kaynakları, onları çoğu zaman genel olarak «Hun» diye andı. Soğd mektubu üzerinden tartıştığımız gibi, «Hun» adı bu çağda bozkırdan gelen atlı güçlere yakıştırılan yaygın ve saygın bir addı.

Gelişme — Sasani İran'ı ile ilişki

Eftalitlerin tarihi, büyük ölçüde Sasani İran'ı ile ilişkileri üzerinden bilinir. 459'da Sasani tahtı için iki kardeş arasında bir mücadele çıktığında, kardeşlerden Peroz, Eftalitlerin desteğiyle tahta geçti. Ama sonra Peroz, Eftalitlerle sınır sorunları yüzünden çatışmaya girdi. Sasani İran'ının kuzeydoğu sınırındaki büyük vaha kenti Merv, bu dönemde Eftalitlere karşı düzenlenen seferlerin ve iki güç arasındaki ticaretin en önemli kavşaklarından biriydi.

484'teki bu yenilgide Peroz öldü. Sasani İran'ı, ardından birkaç on yıl boyunca Eftalitlere vergi ödemek zorunda kaldı. Peroz'un oğlu I. Kavad, tahttan indirildiğinde Eftalitlere sığındı ve onların yardımıyla tahtını geri aldı. Böylece Eftalitler, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca Sasani siyasetinin belirleyici güçlerinden biri oldu.

Dönüş noktası — iki tanık, iki tablo

Song Yun'un tanıklığı ile Prokopios'un tanıklığı, ilk bakışta birbiriyle çelişir. Prokopios'a göre Eftalitler göçebe değildir, verimli bir toprağa yerleşmiş, kentleri olan bir halktır. Song Yun'a göre ise Eftalitlerin surlu kentleri yoktur, keçe çadırlarda yaşar ve mevsimlere göre göç ederler. Bu çelişki, Eftalit devletinin kendi yapısını yansıtıyor olabilir.

Bu iki tanıklık birlikte okunduğunda, Eftalit devletinin iki katmanlı bir yapı olduğu düşünülebilir: bir yanda bozkır yaşam biçimini sürdüren, keçe çadırlarda yaşayan ve geniş bir alandan vergi toplayan bir egemen kesim; öbür yanda, bu egemen kesimin yönettiği, Baktriya ve Soğd gibi yerleşik, kentli ve tarımcı bölgeler. Prokopios büyük olasılıkla yerleşik bölgeler hakkında, Song Yun ise egemen kesimin ordugâhı hakkında bilgi veriyordu.

Cevap — bir ad, birçok topluluk

Ak Hunlar ya da Eftalitler, yaklaşık 450'den 560'a dek Tokharistan merkezli, Orta Asya'nın büyük bölümüne egemen olan, Sasani İran'ını vergiye bağlayan güçlü bir devletti. «Hun» adıyla anılmaları, onların Avrupa'daki Hunlarla doğrudan akraba olduğunu değil, bu adın o dönemde Avrasya'nın büyük bölümünde bozkırdan gelen güçlü atlı topluluklar için kullanıldığını gösterir. Eftalit egemen kesiminin kökeni ve dili hâlâ tartışmalıdır; ama devletin yönetim belgeleri, yerleşik halkın dili olan Baktriya dilinde yazılıyordu. 550'lerin sonunda, yeni yükselen Göktürkler ile Sasani İran'ının ortak saldırısıyla Eftalit devleti yıkıldı; toprakları iki güç arasında paylaşıldı.

Bugünle bağ — bir ders kitabı satırı

Türkiye'de okul kitapları, Akhunları ya da Eftalitleri çoğu zaman İslam öncesi Türk devletleri arasında sayar. Ama Eftalit devletinin yönetim belgeleri Türkçe değil, Doğu İrani bir dil olan Baktriya dilinde yazılmıştı; egemen kesimin hangi dili konuştuğu ise hâlâ tartışmalıdır. Bazı araştırmacılar Eftalit egemen kesiminin bozkırdan gelen, Türk ya da Moğol kökenli bir topluluk olabileceğini, bazıları ise İrani bir kökeni olduğunu öne sürer. Eftalit devletini sonunda Göktürklerin yıktığını da hatırlamak gerekir. Bir devleti bir tarih kitabının hangi bölümüne koyduğumuz, onun hakkında ne bildiğimizden çok, kendi tarihimizi nasıl anlatmak istediğimizi yansıtabilir. Kanıtlar bu soruda net bir cevap vermiyorsa, ders kitapları da bu belirsizliği açıkça söylemelidir.

Birincil kaynak

Prokopios'un Savaşlar'ının ilk kitabından, Eftalitleri tanıtan parça:

Ἐφθαλῖται δὲ Οὐννικὸν μὲν ἔθνος εἰσί τε καὶ ὀνομάζονται, οὐ μέντοι ἀναμίγνυνται ἢ ἐπιχωριάζουσιν Οὔννων τισὶν ὧν ἡμεῖς ἴσμεν … οὐ γὰρ νομάδες εἰσὶν ὥσπερ τὰ ἄλλα Οὐννικὰ ἔθνη, ἀλλ᾽ ἐπὶ χώρας ἀγαθῆς τινος ἐκ παλαιοῦ ἵδρυνται. … μόνοι δὲ Οὔννων οὗτοι λευκοί τε τὰ σώματα καὶ οὐκ ἄμορφοι τὰς ὄψεις εἰσίν. οὐ μὴν οὔτε τὴν δίαιταν ὁμοιότροπον αὐτοῖς ἔχουσιν οὔτε θηρίου βίον τινὰ ἧπερ ἐκεῖνοι ζῶσιν, ἀλλὰ καὶ πρὸς βασιλέως ἑνὸς ἄρχονται καὶ πολιτείαν ἔννομον ἔχοντες ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς πέλας ἀεὶ ὀρθῶς καὶ δικαίως ξυμβάλλουσι, Ῥωμαίων τε καὶ Περσῶν οὐδέν τι ἧσσον.

Türkçesi: Eftalitler Hun soyundandır ve Hun adıyla anılırlar; ama bizim bildiğimiz Hunlardan hiçbiriyle karışmaz, onlarla bir arada yaşamazlar… Çünkü öbür Hun halkları gibi göçebe değildirler; eskiden beri verimli bir toprağa yerleşmişlerdir… Hunlar arasında yalnızca bunlar açık tenlidir ve yüzleri çirkin değildir. Ne yaşayışları onlarınkine benzer, ne de onlar gibi hayvanca bir hayat sürerler; tek bir kral tarafından yönetilirler, yasaya bağlı bir düzenleri vardır ve birbirlerine de komşularına da her zaman Romalılardan ve Perslerden hiç de aşağı kalmayacak biçimde doğru ve adil davranırlar.

Kaynak: Prokopios, Savaşlar, I. kitap, 3. bölüm; Yunanca metin Jakob Haury (ed.), Procopii Caesariensis Opera Omnia, I. cilt (Leipzig: Teubner, 1905), Internet Archive. Türkçesi, Yunancasından bizim.

1. Prokopios, Eftalitleri tanıtırken onları sürekli öbür Hunlarla karşılaştırıyor. Bu karşılaştırma, Prokopios'un Avrupa'daki Hunlar hakkındaki görüşü hakkında ne söylüyor?
2. Prokopios'un Eftalitleri «açık tenli» ve «yasalara bağlı» olarak övmesi, Bizans yazarlarının görünüş ile uygarlık arasında nasıl bir bağ kurduğunu gösteriyor? Bu bağ neden sorunludur?
3. Prokopios Eftalitleri «göçebe değil» diye anlatırken, Song Yun keçe çadırlarda yaşadıklarını yazıyor. Bu iki tanıklık nasıl uzlaştırılabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Enoki Kazuo (1959) — Eftalitlerin kökeni üzerine yazdığı makalesinde, Çin ve öbür kaynakları karşılaştırarak, Eftalitlerin bozkırdan gelen bir halk değil, Tokharistan'ın yerel, İrani dil konuşan bir topluluğu olduğunu savundu.
• Étienne de la Vaissière (2003) — Eftalitlerin «ulusu» sorusunu yeniden ele alarak, adların ve kaynakların karmaşıklığını gösterdi; Eftalit egemen kesiminin bozkırdan gelmiş olabileceğini, ama devletin yerleşik Baktriya toplumunun dilini ve kurumlarını benimsediğini öne sürdü.
• Aydogdy Kurbanov (2010) — Eftalitler üzerine doktora tezinde, arkeolojik buluntuları, sikkeleri ve yazılı kaynakları bir araya getirerek Eftalit devletinin yapısını ve kültürünü kapsamlı biçimde inceledi.
• Khodadad Rezakhani (2017) — Geç Antik Çağ'da İran'ın doğusunu inceleyerek, Kidaritleri, Alhon Hunlarını ve Eftalitleri, Kuşanlardan beri süren bir Baktriya siyasi ve kültürel sürekliliği içinde değerlendirdi; bu toplulukları dışarıdan gelen istilacılar olarak değil, bölgenin kendi tarihinin parçaları olarak gördü.

Bu tartışma, Eftalitlerin kim olduğu sorusunun farklı biçimlerde yanıtlandığını gösteriyor. Enoki, Eftalitleri yerel bir topluluk olarak görür. De la Vaissière, bozkırdan gelen bir egemen kesimin yerleşik bir toplumu yönetmesi modelini önerir. Kurbanov, arkeolojik kanıtlarla devletin maddi kültürünü ortaya koyar. Rezakhani ise bu toplulukları İran'ın doğusunun uzun tarihi içine yerleştirir. Dört araştırmacının da üzerinde birleştiği bir nokta var: Eftalitler hakkında ne kadar az şey bildiğimizi kabul etmek. Bu görüşler, kökeni tek bir halka bağlamak yerine, egemen kesim ile yönetilen toplum arasındaki ilişkiye bakmanın önemini hatırlatır.

Derine İn

Eftalitler hakkındaki bilgilerimiz, son otuz yılda önemli ölçüde arttı. 1990'larda Afganistan'ın kuzeyinde, eski Baktriya'da, Baktriya dilinde yazılmış yüzlerce belge ortaya çıktı. Bu belgeler arasında sözleşmeler, mektuplar ve hesap kayıtları vardı; bir bölümü Eftalit dönemine tarihleniyordu. İngiliz dil bilimci Nicholas Sims-Williams'ın çözüp yayımladığı bu belgeler, Eftalit egemenliği altındaki yerel toplumun gündelik yaşamını, vergi düzenini ve hukukunu ilk kez içeriden görmeyi sağladı.

Eftalitlerin sikkeleri de önemli bir kaynaktır. Eftalitler, Sasani sikkelerini taklit eden ya da onların üzerine kendi damgalarını vuran sikkeler bastı. Sasani İran'ının Eftalitlere ödediği vergi, büyük olasılıkla bu sikkeler biçiminde Orta Asya'ya aktı; bu yüzden Orta Asya'da, Eftalit damgası taşıyan çok sayıda Sasani sikkesi bulunur. Sikkeler, Eftalitlerin Sasani ekonomisiyle ne kadar iç içe olduğunu gösterir. Alhon Hunlarının sikkeleri ise üzerlerindeki Baktriya yazısıyla «Alkhon» adını taşır; bu sikkeler, bugün bu toplulukları birbirinden ayırt etmenin en güvenilir yollarından biridir, çünkü yazılı kaynaklar onları çoğu zaman tek bir «Hun» adı altında karıştırır.

Hindistan'ın kuzeyinde, Hūṇa adıyla anılan hükümdarlar, beşinci yüzyılın sonunda ve altıncı yüzyılın başında önemli bir güç oldu. Bu hükümdarlardan Toramana'nın adı, Orta Hindistan'daki Eran'da, büyük bir yaban domuzu heykelinin üzerindeki yazıtta geçer. Yazıt, Toramana'nın hükümdarlığının ilk yılında, yerel bir soylunun, Vişnu'nun yaban domuzu biçimindeki tanrısına bir tapınak yaptırdığını kaydeder ve Toramana'yı «krallar kralı» unvanıyla anar. Bu, Hūṇa hükümdarlarının Hindistan'da yerel dinî ve siyasi gelenekleri benimseyerek yönettiğini gösterir.

Eftalitlerin sonu, Orta Asya'nın siyasi haritasını değiştiren bir ittifakla geldi. 550'lerde Moğolistan'da yükselen Göktürkler, batıya doğru genişlerken Eftalitlerle karşılaştı. Göktürklerin batı kanadının önderi İstemi ile Sasani kralı I. Hüsrev, Eftalitlere karşı birlikte hareket etti. 560 dolaylarında Eftalit devleti yıkıldı; Amuderya'nın kuzeyindeki topraklar Göktürklere, güneyindeki topraklar Sasanilere kaldı.

Ama Eftalitler tamamen ortadan kalkmadı. Eftalit topluluklarının bir bölümü, Tokharistan'da ve Hindukuş dağlarında, küçük yerel krallıklar olarak varlığını sürdürdü. Yedinci ve sekizinci yüzyıllarda Arap kaynakları, bu bölgelerde Eftalit adını taşıyan yerel önderlerden söz eder. Bu, büyük bir devletin yıkılmasının, onu oluşturan toplulukların ortadan kalkması anlamına gelmediğini gösterir. Bazı tarihçiler, bugün Afganistan'da yaşayan bazı toplulukların adlarında ya da geleneklerinde Eftalit mirasının izlerini aramıştır; ama bu tür bağlantılar, yüzyıllar boyunca yaşanan göçler ve karışmalar nedeniyle kanıtlanması çok güç iddialardır.

Eftalitlerin ve öbür doğu Hunlarının Avrupa'daki Hunlarla ilişkisi, hâlâ açık bir sorudur. Bazı araştırmacılar, bu toplulukların hepsinin, dördüncü yüzyılda bozkırın doğusundan batıya ve güneye doğru başlayan geniş bir hareketin farklı kolları olduğunu öne sürer. Bazıları ise, bu toplulukların yalnızca aynı saygın adı paylaştığını, ama farklı kökenlere sahip olduğunu savunur. Avrupa Hunları tartışmasında ele aldığımız Soğd mektubundaki «Hun» sözcüğü ve Orta Asya'daki ad sürekliliği, bu tartışmanın önemli kanıtlarından biridir.

Uzman Notu

Temel literatür

• John Faithfull Fleet, Inscriptions of the Early Gupta Kings and Their Successors, Corpus Inscriptionum Indicarum III (Kalküta: Superintendent of Government Printing, 1888).
• Enoki Kazuo, «On the Nationality of the Ephthalites», Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko 18 (1959).
• Étienne de la Vaissière, «Is There a "Nationality of the Hephtalites"?», Bulletin of the Asia Institute 17 (2003).
• Nicholas Sims-Williams, Bactrian Documents from Northern Afghanistan II: Letters and Buddhist Texts (Londra: Nour Foundation, 2007).
• Aydogdy Kurbanov, The Hephthalites: Archaeological and Historical Analysis (doktora tezi, Freie Universität Berlin, 2010).
• Khodadad Rezakhani, ReOrienting the Sasanians: East Iran in Late Antiquity (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2017).

Arşiv ve kaynak

Eftalitler ve öbür doğu Hunları hakkındaki kaynaklar arasında Prokopios ve öbür Bizans tarihçileri, Çin hanedan tarihleri ve Song Yun ile Xuanzang gibi Budist hacıların anlatıları, Sasani ve sonraki Arap ve Fars kaynakları, Hint yazıtları ve edebiyatı, Baktriya belgeleri ve Eftalit ve Alhon sikkeleri vardır. Prokopios'un Yunanca metni Haury baskısıyla Internet Archive'da, Yang Xuanzhi'nin eseri ise Çince olarak Vikikaynak'ta yer alır.

Açık sorular

• Eftalit egemen kesimi bozkırdan mı geldi, yoksa Tokharistan'ın yerel bir topluluğu muydu?
• Eftalitler ile Alhon Hunları arasındaki ilişki neydi?
• Tokharistan'daki Eftalitlerle Pannonya'daki Hunları ortak bir geçmiş birbirine bağlıyor muydu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bizans kaynaklarında «Ak Hunlar», Çin kaynaklarında «Yeda» olarak anılan güç hangisidir? A) Kidaritler B) Alhon Hunları C) Göktürkler D) Eftalitler
2. (Hedef 2) Sasani kralı Peroz, Eftalitlere karşı seferinde hangi yıl öldü? A) 459 B) 484 C) 519 D) 560
3. (Hedef 2) Eftalit devleti hangi iki gücün ortak saldırısıyla yıkıldı? A) Bizans ve Sasaniler B) Göktürkler ve Sasaniler C) Çin ve Göktürkler D) Araplar ve Bizans
4. (Hedef 3) Prokopios'a göre Eftalitler öbür Hunlardan nasıl ayrılıyordu? A) Göçebe olmamaları, tek bir kralla ve yasalarla yönetilmeleriyle B) Denizci olmalarıyla C) Hristiyan olmalarıyla D) Bizans'a bağlı olmalarıyla
5. (Hedef 3) Song Yun'a göre Eftalitlerin kralı nerede oturuyordu? A) Surlu bir kentteki taş bir sarayda B) Bir tapınakta C) Büyük bir keçe çadırda, altın bir tahtta D) Bir gemide

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Prokopios ile Song Yun'un Eftalitler hakkındaki tanıklıkları neden birbiriyle çelişiyor ve bu çelişki nasıl açıklanabilir? Cevabında iki tanıklığı karşılaştır; de la Vaissière ile Rezakhani'nin yaklaşımlarını kullan.

Cevaplar

1. D — Eftalitler.
2. B — 484.
3. B — Göktürkler ve Sasaniler.
4. A — Göçebe olmamaları, tek bir kralla ve yasalarla yönetilmeleriyle.
5. C — Büyük bir keçe çadırda, altın bir tahtta.

Kapsamlı bir cevap, Prokopios'un Eftalitleri göçebe olmayan, verimli bir toprağa yerleşmiş, yasalara bağlı bir halk olarak, Song Yun'un ise surlu kentleri olmayan, keçe çadırlarda yaşayan ve mevsimlere göre göç eden bir topluluk olarak anlattığını belirtir. Bu çelişkiyi, Eftalit devletinin iki katmanlı yapısıyla açıklar: bozkır yaşam biçimini sürdüren bir egemen kesim ile bu kesimin yönettiği Baktriya ve Soğd gibi yerleşik, kentli bölgeler. Prokopios'un bilgilerini Pers kaynaklarından ve elçilerden aldığını, büyük olasılıkla yerleşik bölgeler hakkında bilgi verdiğini; Song Yun'un ise yalnızca kral ordugâhını gördüğünü vurgular. De la Vaissière'in bozkırdan gelen bir egemen kesimin yerleşik bir toplumun dilini ve kurumlarını benimsediği modelini, Rezakhani'nin bu toplulukları Baktriya'nın uzun tarihi içinde değerlendiren yaklaşımıyla birlikte kullanır.

Sonraki bölüme köprü

Bu kursta Hunları, Moğolistan bozkırından Avrupa'nın içlerine ve Hindistan'ın kuzeyine kadar izledik. Ama Hunların tarihi, onların siyasi gücünün sona ermesiyle bitmedi. Avrupa'da Hunlar yüzyıllar boyunca korku ve yıkımın simgesi olarak hatırlandı; Macar kroniklerinde atalar zincirinin ilk halkası, Türk ders kitaplarında ise devlet geleneğinin başlangıcı oldu. Kursu kapatacak derste, Hunların Avrupa, Macaristan ve Türkiye hafızasındaki farklı yüzlerini, bu yüzlerin hangi çağlarda ve hangi ihtiyaçlarla biçimlendiğini ve tarih ile hafıza arasındaki gerilimi inceleyeceğiz.