Kolomb neden yanlış yere vardı?

Öğrenme hedefleri

• Kolomb'un batıya doğru Asya'ya ulaşma planının hangi coğrafi hesaplara dayandığını ve bu hesapların neden yanlış olduğunu açıklayabileceksin.
• Kolomb'un yolculuk günlüğünü ve iki mektubunu karşılaştırarak, onun vardığı yerleri nasıl yorumladığını ve bu yorumun yıllar içinde nasıl değiştiğini ya da değişmediğini değerlendirebileceksin.
• «Amerika'nın keşfi» kavramını, Karayipler'in yerli halklarının deneyimini de hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Jamaika'da mahsur bir amiral

1503 yazında, Kristof Kolomb, dördüncü ve son yolculuğunda, kurtlanmış gemilerini Jamaika kıyısında karaya oturtmak zorunda kaldı. Bir yıl boyunca adada mahsur kalacaktı. Orada, İspanya'nın hükümdarlarına uzun bir mektup yazdı. Mektupta, birkaç ay önce Orta Amerika kıyısında konuştuğu yerli halkların ona, batıda, dokuz günlük yolda, Ciguare adında zengin bir ülke olduğunu anlattığını yazdı. O ülkeden de on günlük yolda, Ganj nehri vardı. Kolomb, ilk yolculuğundan on bir yıl sonra, hâlâ Asya'nın kıyılarında dolaştığına, Hindistan'a yalnızca birkaç haftalık uzaklıkta olduğuna inanıyordu. Oysa o sırada, Avrupalı haritacıların bir kısmı, onun vardığı toprakların Asya değil, Avrupalıların o güne kadar bilmediği yeni bir kıta olduğunu düşünmeye başlamıştı. Bu ders, Kolomb'un neden Asya'ya vardığını sandığını, neden yanıldığını ve bu yanılgının neden onun ölümüne kadar sürdüğünü soruyor.

Bağlam — bir Cenovalının planı

Kolomb, 1451'de Cenova'da, bir dokumacının oğlu olarak doğdu. Gençliğinde Akdeniz'de ve Atlantik'te ticaret gemilerinde çalıştı; 1470'lerde Portekiz'e yerleşti, Madeira'da yaşadı ve Portekizlilerin Afrika kıyısına yaptığı yolculuklara katıldı. Bu yıllarda, Atlantik'i batıya doğru geçip Asya'ya varma fikrini geliştirdi. Portekiz'de bir soylu kadınla evlendi; bu evlilik, ona saray çevrelerine ve Portekiz denizcilerinin birikimine erişim sağladı.

Kolomb'un planı, döneminin bilgili Avrupalılarının bildiği bir gerçeğe dayanıyordu: Dünya yuvarlaktı; dolayısıyla batıya giden bir gemi, sonunda Asya'nın doğu kıyısına ulaşabilirdi. Asıl soru, bu yolun ne kadar uzun olduğuydu. Kolomb, Floransalı hekim ve bilgin Paolo Toscanelli'nin 1474'te Portekiz sarayına yazdığı bir mektuptan, eski coğrafyacıların eserlerinden ve Marco Polo'nun kitabından yararlanarak, bu uzaklığı hesapladı.

Gelişme — küçük bir dünya, geniş bir Asya

Kolomb'un hesabında iki büyük yanılgı vardı. Birincisi, Dünya'nın çevresi, yani gezegenin büyüklüğüydü. Kolomb, bir Arap coğrafyacının derece başına verdiği uzunluğu kullandı; ama bu uzunluğu, Arap mili yerine, daha kısa olan Roma mili cinsinden okudu. Sonuçta, Dünya'yı gerçekte olduğundan yaklaşık dörtte bir oranında küçük hesapladı. İkincisi, Asya'nın doğuya ne kadar uzandığıydı. Kolomb, Asya'yı olduğundan çok daha geniş gösteren eski bir hesabı benimsedi ve Marco Polo'nun anlattığı, Çin'in doğusunda binlerce mil açıkta bulunan zengin Cipango adasını, yani Japonya'yı da buna ekledi.

Bu iki yanılgının sonucunda Kolomb, Kanarya Adaları'ndan Japonya'ya birkaç bin kilometrelik bir uzaklık olduğunu hesapladı. Gerçek uzaklık, bunun dört katından fazlaydı. Kolomb'un planını inceleyen Portekizli ve İspanyol uzmanlar, bu hesabın yanlış olduğunu fark etti; onlara göre Asya, o dönemin gemileriyle, erzak tükenmeden ulaşılamayacak kadar uzaktı. Uzmanlar haklıydı.

Portekiz kralı, 1480'lerin ortasında Kolomb'un önerisini reddetti; Portekiz, zaten Afrika'yı dolaşarak Hindistan'a giden yolu arıyordu. Kolomb, Kastilya'ya geçti. Yıllarca süren görüşmelerden sonra, 1492'nin başında İspanya'daki son Müslüman krallık Granada'nın alınmasının ardından, Kraliçe Isabel ve Kral Fernando, Kolomb'un yolculuğunu desteklemeyi kabul etti. Santa Fe anlaşmasıyla Kolomb'a, bulacağı topraklarda amiral ve vali unvanları ile oradan elde edilecek kazançtan bir pay vaat edildi. Ağustos 1492'de, üç gemiyle Palos limanından yola çıktı.

Dönüş noktası — dört yolculuk, tek bir inanç

Kolomb, 1492 ile 1504 arasında Atlantik'i dört kez geçti. Karayip adalarını, Güney Amerika'nın kuzey kıyısını ve Orta Amerika'nın kıyılarını dolaştı. Her yolculukta, Asya'nın zenginliklerini, Büyük Han'ın kentlerini, altın madenlerini ve baharatı aradı; ama bulduğu, Taínolar gibi yerli halkların yaşadığı adalar ve kıyılardı. 1498'deki üçüncü yolculuğunda, bugünkü Venezuela'da Orinoko nehrinin denize döküldüğü yerdeki büyük tatlı su kütlesini görünce, burasının Kutsal Kitap'ta anlatılan yeryüzü cennetine yakın olduğunu yazdı.

Kolomb, Hispaniola'da kurulan ilk İspanyol yerleşiminin valisi olarak da başarısız oldu. Yerleşimciler arasındaki anlaşmazlıklar, yerli halkların zorla çalıştırılması ve altın toplama baskısı, adada büyük acılara yol açtı. 1500'de, İspanya'dan gönderilen bir yetkili onu tutuklattı ve zincire vurarak İspanya'ya geri gönderdi. Hükümdarlar onu serbest bıraktı; ama valilik yetkilerini geri vermedi. Kolomb, sonraki yıllarını, Santa Fe'de kendisine vaat edilen hakları geri almak için verdiği dilekçelerle geçirdi.

Kolomb, 1506'da, İspanya'da, Asya'ya ulaştığına hâlâ inanarak öldü. Ama başkaları farklı düşünüyordu. Floransalı denizci Amerigo Vespucci'ye atfedilen ve 1503 dolaylarında yayımlanan bir mektup, bu toprakları açıkça «Yeni Dünya» olarak adlandırdı. 1507'de Alman haritacı Martin Waldseemüller, bu yeni kıtayı haritasında Vespucci'nin adından türetilen «America» adıyla gösterdi.

Cevap — bir hesap hatası ve bir inanç

Kolomb, yanlış yere vardı; çünkü Dünya'yı olduğundan küçük, Asya'yı ise olduğundan geniş hesaplamıştı. Onu kurtaran, yolun ortasında Avrupalıların bilmediği bir kıtanın bulunmasıydı. Ama onun yanılgısı, yalnızca bir hesap hatası değildi. Kolomb, gördüklerini önceden okuduğu Asya anlatılarına ve dinsel inançlarına göre yorumladı; Küba'yı Katay'ın bir eyaleti, Orinoko'nun ağzını yeryüzü cennetinin kapısı, Orta Amerika'yı Ganj'ın eşiği saydı. Başkaları yeni bir kıtadan söz ederken, o, ölene kadar kendi haritasına bağlı kaldı.

Bugünle bağ — bir kahramanın heykelleri

Kolomb, uzun süre Amerika'da, özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Latin Amerika'da, cesaretin ve keşfin simgesi olarak anıldı; adına kentler, bayramlar ve heykeller adandı. Son yıllarda ise, onun yerli halklara yönelik şiddetteki ve köleleştirmedeki rolü daha çok tartışılıyor. Bazı kentlerde, Kolomb adına kutlanan günün yerine yerli halkları anan günler konuldu ve bazı heykelleri kaldırıldı. Bir tarihsel kişinin nasıl anılacağı, bugün de canlı bir tartışma konusu.

Birincil kaynak

Kolomb'un ilk yolculuğunun günlüğü, özgün hâliyle korunmadı; bugün elimizde olan, Las Casas'ın hazırladığı bir özettir. Clements Markham'ın 1893 çevirisine göre, Kolomb 21 Ekim 1492'de, Bahama adalarından birinin kıyısında şunları yazdı:

I shall then shape a course for another much larger island, which I believe to be Cipango, judging from the signs made by the Indians I bring with me. They call it Cuba, and they say that there are ships and many skilful sailors there. [...] According as I obtain tidings of gold or spices I shall settle what should be done. I am still resolved to go to the mainland and the city of Guisay, and to deliver the letters of your Highnesses to the Gran Can, requesting a reply and returning with it.

Türkçesi: Sonra, yanımda getirdiğim Hintlilerin işaretlerine bakarak Cipango olduğuna inandığım, çok daha büyük bir başka adaya doğru yol alacağım. Onlar ona Küba diyorlar ve orada gemiler ve pek çok usta denizci bulunduğunu söylüyorlar. [...] Altın ya da baharat haberleri aldıkça ne yapılacağına karar vereceğim. Anakaraya ve Guisay kentine gitmeye ve Hazretlerinizin mektuplarını Büyük Han'a vererek bir yanıt istemeye ve onunla geri dönmeye hâlâ kararlıyım.

Kaynak: Kristof Kolomb, ilk yolculuk günlüğü, 21 Ekim 1492 (Las Casas'ın özeti); Clements R. Markham (çev.), The Journal of Christopher Columbus (Londra: Hakluyt Society, 1893), s. 54–55; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Kolomb, yerlilerin «Küba» dediği adanın Cipango, yani Japonya olduğuna nasıl karar veriyor? Bu yorumda onun beklentilerinin payı ne?
2. Kolomb'un Büyük Han'a mektup götürme amacı, onun nereye vardığını sandığı hakkında ne söylüyor?
3. Bu günlüğün bize Kolomb'un kendi kaleminden değil, Las Casas'ın özetinden ulaşması, onun hangi cümlelerine ne kadar güvenebileceğimizi nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Samuel Eliot Morison (1942) — Admiral of the Ocean Sea adlı biyografisinde, Kolomb'un yolculuklarını, kendisi de aynı rotada yelken açarak ayrıntılı biçimde yeniden kurdu. Kolomb'u, hesaplarında yanılmış ama olağanüstü bir denizci ve cesur bir kâşif olarak anlattı.
• Kirkpatrick Sale (1990) — The Conquest of Paradise adlı kitabında, Kolomb'u ve onun yolculuklarını, Avrupa'nın Amerika'nın doğasını ve yerli halklarını tahrip eden sömürgeciliğinin başlangıcı olarak eleştirdi. Kolomb'un bir kahraman değil, bir yıkımın öncüsü olduğunu savundu.
• Valerie Flint (1992) — The Imaginative Landscape of Christopher Columbus adlı kitabında, Kolomb'un dünyayı nasıl gördüğünü, onun okuduğu ortaçağ coğrafya kitapları, harita ve efsaneler aracılığıyla inceledi. Kolomb'un gördüklerini, bu ortaçağ hayal dünyasının merceğinden yorumladığını gösterdi.
• William D. Phillips (1992) — Carla Rahn Phillips'le birlikte yazdığı The Worlds of Christopher Columbus adlı kitabında, Kolomb'u, onun yaşadığı Akdeniz ve Atlantik dünyasının ekonomik, dinsel ve siyasal bağlamında ele aldı; onu ne bir kahraman ne de bir kötü adam olarak, kendi döneminin bir insanı olarak anlamaya çalıştı.

Bu tartışmada araştırmacılar, Kolomb'u farklı açılardan değerlendirir. Morison, onun denizciliğini ve cesaretini öne çıkarır. Sale, onu sömürgeciliğin yıkıcı başlangıcıyla özdeşleştirir. Flint, onun yanılgılarını ortaçağ hayal dünyasının bir ürünü olarak açıklar. Phillips'ler ise, onu kendi döneminin koşulları içinde anlamaya çalışır. Tartışma, Kolomb'un bir kâşif kahraman mı, bir yıkımın öncüsü mü, yoksa kendi çağının bir insanı mı olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Kolomb'un ilk yolculuğunun günlüğü, onun zihnini anlamak için en önemli kaynaktır; ama bu günlük, bize doğrudan ulaşmadı. Kolomb'un hükümdarlara sunduğu özgün günlük ve onun bir kopyası kayboldu. Bugün elimizdeki metin, on altıncı yüzyılın ortasında, yerli halkların savunucusu olarak tanınan Dominiken keşiş Bartolomé de las Casas'ın bu kopyadan hazırladığı bir özettir. Las Casas, bazı bölümleri Kolomb'un kendi sözleriyle aktarırken, bazılarını kendi sözleriyle özetledi. Bu yüzden tarihçiler, günlükteki bir cümlenin Kolomb'a mı, yoksa Las Casas'a mı ait olduğunu her zaman kesin olarak bilemez. Bir tarihsel figürün en ünlü metni, başka birinin eleğinden geçmiş olabilir.

Kolomb'un coğrafi yanılgıları, onun ortaçağ düşünce dünyasından da beslendi. O, eski coğrafyacıların, kilise babalarının ve ortaçağ yazarlarının eserlerini okudu ve kenarlarına notlar düştü. Kutsal Kitap'ın bazı baskılarında yer alan bir kitapta, Dünya'nın yedi bölümünden altısının kara olduğunu söyleyen bir ayete dayanarak, okyanusun dar olduğuna inandı. Yolculuklarını, dünyanın sonu yaklaşmadan önce İncil'in bütün halklara ulaştırılması gerektiği inancıyla ve Kudüs'ün yeniden ele geçirilmesi için gereken altını bulma umuduyla ilişkilendirdi. Onun «bilimsel» hesapları ile dinsel inançları, birbirinden ayrılmaz biçimde iç içeydi.

Kolomb'un yolculuklarının öteki yüzü, Karayipler'in yerli halkları için bir felaketti. Taínolar, Kolomb'u ilk karşıladıklarında, onunla ticaret yaptı ve ona yardım etti. Kolomb, ilk mektubunda onların barışçıl ve cömert olduğunu yazdı; ama aynı mektupta, onların kolayca yönetilebileceğini ve hizmetkâr yapılabileceğini de ekledi. Sonraki yıllarda, Hispaniola'da zorla çalıştırma, altın toplama baskısı, şiddet ve Avrupa'dan gelen hastalıklar, adanın yerli nüfusunu birkaç on yıl içinde büyük ölçüde yok etti. Bu konu, bir önceki kursta, 1492'deki Amerika nüfusunu tartışırken ayrıntılı olarak ele alınmıştı.

Kolomb'un yolculukları, İspanya ile Portekiz arasında da yeni bir rekabet başlattı. İki krallık, yeni bulunan toprakların kime ait olacağı konusunda anlaşamayınca, papaya başvurdu; 1494'te imzalanan Tordesillas Antlaşması ile, Atlantik'in ortasından geçen bir çizginin batısı İspanya'ya, doğusu Portekiz'e bırakıldı. Bu çizgi, sonradan Brezilya'nın Portekiz'e düşmesine yol açtı. Dünyayı iki Avrupa krallığı arasında paylaştıran bu antlaşma, o toprakların yerli halklarının hiçbir biçimde sorulmadığı bir dünya düzeninin ilk belgelerinden biriydi.

Son olarak, Kolomb'un yanılgısının ne kadar süre yaşadığı da ilginçtir. Avrupalı haritacılar, 1500'lerin başında bu toprakların yeni bir kıta olduğunu kabul etmeye başladı; ama Amerika'nın Asya'dan tamamen ayrı ve aralarında dev bir okyanus bulunan bir kıta olduğu, ancak 1513'te bir İspanyol kâşifin Panama kıstağını aşıp Büyük Okyanus'u görmesinden ve birkaç yıl sonra bir filonun bu okyanusu geçmesinden sonra açıkça anlaşıldı. Dünya'nın gerçek büyüklüğü, ancak o zaman ölçülebildi. Kolomb'un küçük dünyası, yerini, Avrupalıların hayal ettiğinden çok daha geniş bir gezegene bıraktı; bu gezegenin bir ucundan öbür ucuna uzanan ilk deniz yolları da, sonraki birkaç on yıl içinde çizilecekti.

Uzman Notu

Temel literatür

• Clements R. Markham (çev.), The Journal of Christopher Columbus (during His First Voyage, 1492–93) (Londra: Hakluyt Society, 1893).
• Richard Henry Major (çev. ve ed.), Select Letters of Christopher Columbus (Londra: Hakluyt Society, 1847).
• Samuel Eliot Morison, Admiral of the Ocean Sea: A Life of Christopher Columbus (Boston: Little, Brown, 1942).
• Kirkpatrick Sale, The Conquest of Paradise: Christopher Columbus and the Columbian Legacy (New York: Knopf, 1990).
• Valerie I. J. Flint, The Imaginative Landscape of Christopher Columbus (Princeton: Princeton University Press, 1992).
• William D. Phillips ve Carla Rahn Phillips, The Worlds of Christopher Columbus (Cambridge: Cambridge University Press, 1992).

Arşiv ve kaynak

Kolomb'a ilişkin kaynaklar arasında Las Casas'ın günlük özeti, Kolomb'un mektupları ve hükümdarlarla yaptığı anlaşmalar, onun kenarına not düştüğü kitaplar, oğlu Hernando'nun yazdığı biyografi ve Sevilla'daki Hint Adaları Arşivi'nde saklanan resmî belgeler vardır. Markham'ın günlük çevirisi ve Major'ın mektuplar derlemesi, Hakluyt Society yayınlarının taranmış kopyaları arasında bulunur.

Açık sorular

• Kolomb, gerçekten son günlerine kadar Asya'nın kıyısında olduğuna mı inandı, yoksa hükümdarlarının desteğini kaybetmemek için mi bu iddiayı sürdürdü?
• Kolomb'un yolculuklarında, bilimsel hesapların mı, yoksa dinsel ve apokaliptik inançların mı payı daha büyüktü?
• Kolomb'un yerli halklara yönelik şiddet ve köleleştirmedeki kişisel sorumluluğu, onun döneminin genel koşullarından nasıl ayrılmalı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Kolomb'un hesabındaki yanılgılardan biri neydi? A) Dünya'nın düz olduğunu sanması B) Dünya'yı olduğundan küçük hesaplaması C) Asya'yı olduğundan dar hesaplaması D) Pusula kullanmaması
2. (Hedef 1) Kolomb'un yolculuğunu 1492'de destekleyen hükümdarlar kimlerdi? A) Portekiz kralı II. João B) İngiltere kralı VII. Henry C) Fransa kralı VIII. Charles D) Kraliçe Isabel ve Kral Fernando
3. (Hedef 2) Kolomb, 1493 mektubunda Küba'yı ne sandığını yazar? A) Katay'ın anakarasının bir eyaleti B) Afrika'nın bir parçası C) Yeryüzü cenneti D) Yeni bir kıta
4. (Hedef 2) Kolomb'un 1503'te Jamaika'dan yazdığı mektuba göre, Ciguare'den on günlük yolda hangi nehir vardı? A) Orinoko B) Nil C) Ganj D) Amazon
5. (Hedef 3) Kolomb'un gördüklerini ortaçağ coğrafya kitapları ve efsanelerinin merceğinden yorumladığını gösteren tarihçi kimdir? A) Samuel Eliot Morison B) Valerie Flint C) Kirkpatrick Sale D) William D. Phillips

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Kolomb neden yanlış yere vardı ve bu yanılgıyı neden ölene kadar sürdürdü? Cevabında Kolomb'un günlüğünü, 1493 mektubunu ve 1503 Jamaika mektubunu kullan; Morison ile Flint'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Kolomb, Dünya'yı olduğundan küçük hesapladı.
2. D — Kolomb'u Kraliçe Isabel ve Kral Fernando destekledi.
3. A — Kolomb, Küba'yı Katay'ın anakarasının bir eyaleti sandı.
4. C — Ciguare'den on günlük yolda Ganj nehri vardı.
5. B — Bu tarihçi Valerie Flint'tir.

Kapsamlı bir cevap, Kolomb'un yanılgısının kökenini, Dünya'yı küçük ve Asya'yı geniş hesaplamasına bağlar. Günlüğü, Kolomb'un yerlilerin anlattıklarını Marco Polo'dan okuduğu Asya'ya göre yorumladığının kanıtı olarak kullanır, ama metnin Las Casas'ın özeti olduğunu da belirtir. 1493 mektubunu, Kolomb'un Küba'yı Katay'ın anakarası sandığını gösteren, 1503 mektubunu ise on bir yıl sonra bile Ganj'ın yakınında olduğuna inandığını gösteren tanıklıklar olarak değerlendirir. Güçlü bir yanıt, Morison'ın Kolomb'u yanılmış ama olağanüstü bir denizci olarak gören yorumunu, Flint'in onun yanılgısını ortaçağ hayal dünyasının bir ürünü olarak açıklayan yaklaşımının yanına koyar ve Kolomb'un yanılgısını hem bir hesap hatası hem de bir inanç meselesi olarak tanımlar.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste Kolomb'un, Asya'ya batıdan ulaşmaya çalışırken Amerika'ya vardığını ve Hindistan'a ulaşamadığını gördük. Aynı yıllarda, Portekiz, Afrika'nın çevresinden dolaşan yolu tamamlamak için bir filo hazırlıyordu. 1498'de bu filonun komutanı, Hindistan'ın batı kıyısındaki bir limana vardığında, Hint Okyanusu'nun zengin ve kalabalık ticaret dünyasıyla karşılaştı; ama Portekizlilerin sunabileceği mallar, bu dünyada pek ilgi görmedi. Sonraki bölüm onu soruyor: Vasco da Gama ve Hint Okyanusu.