Moğol istilası ve kamikaze

Öğrenme hedefleri

• Kubilay'ın Japonya'ya gönderdiği mektuptan 1281 istilasının sonuna kadar olayları kronolojik olarak açıklayabileceksin.
• Kubilay'ın mektubunu ve Marco Polo'nun istila anlatısını karşılaştırarak, bir diplomatik belgenin ve bir söylentiye dayanan anlatının tarihçiye ne söylediğini değerlendirebileceksin.
• «İlahî rüzgâr» anlatısının nasıl doğduğunu ve istilaların Kamakura şogunluğu üzerindeki uzun vadeli etkilerini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — «Kral»a yazılan bir mektup

1268'in başında, Kore'den gelen bir heyet, Japonya'nın güneybatısındaki Kyushu adasında, Kamakura şogunluğunun temsilcisine bir mektup teslim etti. Mektup, iki yıl önce, Moğol hükümdarı Kubilay tarafından yazılmıştı ve «Büyük Moğolistan'ın imparatoru»ndan «Japonya kralı»na hitap ediyordu. Kubilay, mektubunda, Kore'yi savaştan kurtardığını, Kore ile arasındaki ilişkinin bir efendi ile bir tabi arasındaki ilişki olduğunu, ama baba ile oğul arasındaki ilişki kadar sıcak olduğunu anlatıyor ve Japonya'nın da dostluk ilişkileri kurmasını istiyordu. Mektup, şu cümleyle bitiyordu: birbiriyle ilişki kurmayı reddetmek, savaşa yol açar; kim böyle bir şey ister?

Mektup, Kyoto'daki imparatorluk sarayını büyük bir telaşa düşürdü. Ama Kamakura'daki genç naip Hōjō Tokimune, mektuba hiç cevap vermemeye karar verdi. Bu karar, altı yıl sonra, Japon tarihinin en büyük dış tehdidine yol açtı. Bu bölümün sorusu şu: Kubilay neden Japonya'yı fethetmek istedi, Japonlar bu istilalara nasıl karşılık verdi, ve bu olaylardan doğan «ilahî rüzgâr» anlatısı Japonya'nın tarihini nasıl etkiledi?

Bağlam — Kubilay'ın doğusu

Önceki derslerde gördüğümüz gibi, Kubilay 1260'ta Büyük Han oldu ve Güney Çin'deki Song hanedanını fethetmeye girişti. Kore'deki Koryŏ krallığı, yıllarca direndikten sonra, 1259'da Moğollara boyun eğdi; Koryŏ veliahtları Moğol prensesleriyle evlendirildi ve krallık, Moğol sarayının yakın bir tabisi hâline geldi. Kubilay'ın Japonya'ya yönelmesinin birkaç nedeni vardı. Japonya, Güney Song ile ticaret yapıyordu; Kubilay, Song'u kuşatmak ve onun müttefiklerini yalnız bırakmak istiyordu. Ayrıca, Moğol hükümdarları, göğün kendilerine bütün dünyayı yönetme yetkisi verdiğine inanıyordu; boyun eğmeyi reddeden her ülke, bu düzene karşı gelmiş sayılırdı.

Japonya'da ise, Kamakura şogunluğu, Hōjō ailesinin naipliği altındaydı. 1268'de, on yedi yaşındaki Hōjō Tokimune naip oldu. Tokimune ve danışmanları, Moğol mektubunu bir tehdit olarak gördü. Kubilay, sonraki yıllarda yeni elçiler gönderdi; ama Japonlar hiçbirine olumlu bir cevap vermedi. Kamakura, Kyushu'daki savaşçılara, kıyıları savunmaya hazırlanmalarını emretti.

Gelişme — iki istila

1274 sonbaharında, Kore limanlarından yola çıkan bir Moğol, Çinli ve Koreli filosu, önce Tsushima ve Iki adalarını ele geçirdi, ardından Kyushu'nun kuzeyindeki Hakata Körfezi'ne çıktı. Kaynakların verdiği sayılar farklıdır; tarihçilerin çoğu, filonun birkaç yüz gemiden ve yirmi ile otuz bin arasında askerden oluştuğunu tahmin eder. Japon savaşçılar, istilacıların toplu hâlde hareket eden birliklerine, kısa oklarına ve patlayan bombalarına karşı ağır kayıplar verdi. Ama istilacılar, bir günlük çatışmanın ardından gemilerine döndü ve kısa süre sonra geri çekildi. Bu geri çekilmenin nedeni tartışmalıdır: bazı kaynaklar dönüş yolunda bir fırtınadan söz eder; bazı tarihçiler ise seferin baştan beri sınırlı bir gözdağı seferi olarak planlandığını düşünür.

Birinci istiladan sonra Kamakura, savunmayı güçlendirdi. 1276'da, Hakata Körfezi'nin kıyısı boyunca, yaklaşık yirmi kilometre uzunluğunda taştan bir savunma duvarı yapılmaya başlandı; bu duvarın yapımı ve bakımı, Kyushu'daki savaşçılara ve toprak sahiplerine yüklendi. Kubilay'ın 1275'te ve 1279'da gönderdiği elçiler, Japonlar tarafından idam edildi. Bu arada, Kubilay 1279'da Song'un fethini tamamlamıştı; artık yenilen Song ordusunun on binlerce askeri ve Song'un gemi yapım kapasitesi elindeydi.

1281 yazında, ikinci istila başladı. Bu kez iki ayrı filo vardı: Kore'den yola çıkan, Moğol ve Koreli askerlerden oluşan bir filo ve güney Çin limanlarından yola çıkan, büyük ölçüde eski Song askerlerinden oluşan çok daha büyük bir filo. Kaynaklara göre güney filosu yüz bin kadar asker taşıyordu; bu sayı abartılı olabilir, ama ikinci istilanın birincisinden çok daha büyük olduğu kuşkusuzdur. Taş duvar, istilacıların Hakata'ya doğrudan çıkmasını önledi. Japon savaşçılar, küçük teknelerle gece baskınları düzenleyerek düşman gemilerine saldırdı. İstilacılar, haftalarca kıyıya kalıcı olarak yerleşemedi.

Dönüş noktası — ağustos fırtınası

Ağustos 1281'in ortasında, Kyushu'nun kuzeybatısında, istilacı filonun toplandığı Takashima çevresinde şiddetli bir fırtına patladı. Gemilerin büyük bölümü battı ya da birbirine çarparak parçalandı; binlerce asker boğuldu. Takashima'ya sığınan ve karada kalan istilacıların bir kısmı, Kyushu'daki savaşçıların önderlerinden Shōni Kagesuke'nin birlikleri tarafından öldürüldü ya da tutsak alındı. Filonun geri kalanı, Kore'ye ve Çin'e döndü.

Japonya'da tapınaklar ve türbeler, istilalar boyunca düşmanın yenilmesi için dualar ve törenler düzenlemişti. Fırtınanın gelmesi, bu duaların kabul edildiğinin, Japonya'nın tanrıların koruması altında olduğunun kanıtı olarak yorumlandı. «Kamikaze» anlatısı, bu yorumdan doğdu. Tapınaklar ve türbeler, dualarının karşılığı olarak şogunluktan ödül ve toprak istedi.

Cevap — rüzgâr, duvar ve savaşçılar

Kubilay, Japonya'yı Song'a karşı kuşatma siyasetinin, dünya egemenliği ideolojisinin ve Koryŏ'nun ve eski Song'un kaynaklarını kullanma olanağının bir parçası olarak fethetmek istedi. Japonlar, mektuplara cevap vermeyerek, elçileri idam ederek ve Kyushu kıyılarını güçlendirerek karşılık verdi. 1274 istilası, kısa bir çatışmanın ardından sona erdi; 1281 istilası ise, Japon savaşçıların direnişi ve taş duvar sayesinde kıyıda tutunamayan büyük bir filonun bir fırtınayla yok olmasıyla bitti. Bu fırtına, «ilahî rüzgâr» anlatısını doğurdu. Ama zaferin bedeli ağırdı: savunmanın yükü ve ödüllerin yetersizliği, Kamakura şogunluğunu zayıflattı.

Bugünle bağ — bir sözcüğün yolculuğu

«Kamikaze» sözcüğü, bugün dünyanın pek çok dilinde, İkinci Dünya Savaşı'nın son yıllarında Japon ordusunun düzenlediği intihar uçuşlarını anlatmak için kullanılır. Japon ordusu, bu uçuşların adını bilinçli olarak on üçüncü yüzyıldaki «ilahî rüzgâr»dan aldı; yeniden bir dış tehdit karşısında, ülkeyi kurtaracak bir mucizeye çağrıda bulunuyordu. Bugün Fukuoka'da, eski Hakata Körfezi'nin kıyısında, taş savunma duvarının kalıntıları hâlâ görülebilir ve tarihî anıt olarak korunur.

Birincil kaynak

Kubilay'ın 1266'da yazdığı ve 1268'de Japonya'ya ulaşan mektubun sonu şöyledir. James Murdoch'un 1910 tarihli İngilizce çevirisinden:

Since the commencement of Our reign not a single messenger of peace and friendship has appeared, and as We fear that your country is not fully acquainted with these facts, We have specially sent a messenger bearing a letter to inform you, O King, of Our sentiments. We beg that hereafter you, O King, will establish friendly relations with us so that the sages may make the four seas (the World) their home. Is it reasonable to refuse intercourse with each other? It will lead to war, and who is there who likes such a state of things! Think of this, O King!

Türkçesi: Hükümdarlığımızın başlangıcından beri tek bir barış ve dostluk elçisi gelmedi; ülkenizin bu olaylardan tam olarak haberdar olmadığından korktuğumuz için, duygularımızı sana bildirmek üzere, ey Kral, özel olarak mektup taşıyan bir elçi gönderdik. Bundan böyle, ey Kral, bilgelerin dört denizi, yani bütün dünyayı yurt edinebilmesi için bizimle dostluk ilişkileri kurmanı rica ederiz. Birbiriyle ilişki kurmayı reddetmek akla uygun mudur? Bu, savaşa yol açar; kim böyle bir durumu ister! Bunu düşün, ey Kral!

Kaynak: Kubilay'ın Japonya'ya mektubu (1266); James Murdoch, A History of Japan, cilt I (Kobe: Asiatic Society of Japan, 1910), s. 499–500; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Kubilay, Japon hükümdarına «imparator» yerine «kral» diye hitap ediyor. Bu seçim, mektubun Japonlarca nasıl okunmasına yol açmış olabilir?
2. Mektubun son cümleleri, bir dostluk çağrısı mı, yoksa örtülü bir tehdit mi? Cevabını mektubun diliyle gerekçelendir.
3. Bu mektubu bize aktaran, on dokuzuncu yüzyıl sonu Japonya'sında yaşamış bir İngiliz tarihçidir. Bu durum, çevirinin tonunu nasıl etkilemiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Kyotsu Hori (1974) — Moğol savaşlarının Japonya üzerindeki ekonomik ve siyasal etkilerini inceledi. Kamakura şogunluğunun, savaşa katılan savaşçılara yeterli toprak ödülü verememesinin ve Kyushu'da uzun süre savunma yükü taşımanın, savaşçıların bakufuya bağlılığını zayıflattığını ve şogunluğun 1333'teki çöküşüne zemin hazırladığını gösterdi.
• Morris Rossabi (1988) — Kubilay'ın biyografisini yazdı. Kubilay'ın Japonya seferlerini, onun Güney Song'u fethetme stratejisinin, Moğol dünya egemenliği ideolojisinin ve yeni fethettiği Çin'in kaynaklarını kullanma isteğinin bir parçası olarak değerlendirdi; seferlerin başarısızlığının Kubilay'ın son yıllarındaki siyasal ve mali sorunları artırdığını vurguladı.
• Stephen Turnbull (2010) — İstilaların askerî tarihini yazdı. Japon savaşçıların direnişini, taş duvarın ve küçük teknelerle yapılan gece baskınlarının etkisini öne çıkararak, istilaların sonucunun yalnızca fırtınayla açıklanamayacağını savundu.
• Randall Sasaki (2015) — 1281 filosunun kalıntılarını, Takashima çevresindeki su altı kazılarında bulunan gemi parçaları üzerinden inceledi. Filonun önemli bir bölümünün, okyanus yolculuğu için değil, ırmak ve kıyı taşımacılığı için yapılmış gemilerden oluştuğunu ve bunun, filonun fırtınaya karşı neden bu kadar savunmasız olduğunu açıklayabileceğini ileri sürdü.

Bu tartışmada tarihçiler, istilaları farklı açılardan değerlendirir. Rossabi, istilaların Moğol tarafındaki nedenlerini açıklar; Hori ise Japon tarafındaki sonuçlarını inceler. Turnbull ve Sasaki, 1281 istilasının sonucunu açıklar: biri Japon savunmasının etkisini, öteki filonun yapısal zayıflıklarını öne çıkarır. Bu yaklaşımlar birlikte, «ilahî rüzgâr» anlatısının, askerî, teknik ve siyasal etkenlerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Derine İn

İstilaları anlatan kaynaklar, farklı dillerde ve farklı bakış açılarıyla yazılmıştır. Çince Yuan tarihleri ve Kore kronikleri, seferlerin hazırlıklarını, filoların büyüklüğünü ve kayıpları kaydeder. Japon tarafında, dönemin belgeleri, savaşçıların ödül için verdiği dilekçeler, tapınakların kayıtları ve sonraki yüzyıllarda yazılan dinsel anlatılar vardır. Bu kaynakların en ünlülerinden biri, Kyushu'lu savaşçı Takezaki Suenaga'nın, savaştaki hizmetlerini belgelemek için yaptırdığı resimli tomardır. Takezaki, 1274'te gösterdiği yiğitliğin ödüllendirilmesi için Kamakura'ya kadar gitmiş ve sonunda bir toprak ödülü almıştı. Tomar, savaşçıların istilaları yalnızca ülke savunması olarak değil, aynı zamanda kişisel ödül ve şeref fırsatı olarak gördüğünü de gösterir.

Budist rahip Nichiren, istilalar öncesinde ve sırasında önemli bir rol oynadı. Nichiren, 1260'ta şogunluğa sunduğu bir yazıda, Japonya'nın yanlış Budist öğretilere bağlandığı için felaketlere uğradığını ve bir yabancı istilasının geleceğini ileri sürmüştü. Moğol mektubunun gelmesi, onun bu uyarısının doğrulandığı biçiminde yorumlandı. Nichiren'in sert eleştirileri, onun sürgüne gönderilmesine yol açtı; ama izleyicileri arasında, istilalar onun kehanetinin kanıtı olarak görüldü. Bu durum, istilaların Japonya'nın dinsel hayatını da derinden etkilediğini gösterir.

İstilaların en uzun vadeli etkisi, Kamakura şogunluğunun zayıflaması oldu. Murdoch'un da vurguladığı gibi, Japonya'daki önceki savaşlar iç savaşlardı ve yenilenlerin toprakları kazananlara dağıtılırdı; ama Moğolların püskürtülmesi, şogunluğa dağıtacak tek bir yeni toprak parçası kazandırmadı. Şogunluk, önce tapınakların ve türbelerin taleplerini karşıladı; savaşçılara ise çok az şey kaldı. Kyushu'daki toprak sahipleri, yıllarca kıyı savunmasını sürdürmek ve duvarı onarmak zorunda kaldı; bunun için borçlandılar. Şogunluk, 1297'de, savaşçıların borçlarını silen bir kararname çıkardı; ama bu karar, sorunu çözmek yerine alacaklıları da şogunluğa küstürdü. Yarım yüzyıl sonra Go-Daigo tahtı Kamakura'dan kurtarmak için harekete geçtiğinde, pek çok savaşçı onun yanında yer aldı.

İstilaların Kore üzerindeki etkisi de ağırdı. Koryŏ, her iki sefer için de gemi yapmak, asker ve erzak sağlamak zorunda kaldı; kaynaklara göre binlerce Koreli işçi ve marangoz, yüzlerce gemiyi kısa sürede yapmak için çalıştırıldı. Seferlerin başarısızlığı, bu yükün boşa gittiği anlamına geliyordu. Kore kronikleri, kıtlıkları ve halkın yoksullaşmasını, Moğol taleplerinin sonuçları olarak kaydeder. Bu durum, istilaların yalnızca Moğollar ile Japonlar arasında değil, aralarında kalan Kore halkı için de büyük bir felaket olduğunu gösterir.

Kubilay, 1281'den sonra da Japonya'ya yeni bir sefer hazırlamayı düşündü; ama Vietnam'daki savaşlar ve imparatorluğun iç sorunları, bu planları engelledi. 1294'te Kubilay'ın ölümüyle, Japonya'ya yönelik Moğol tehdidi de sona erdi. Japonya, bir daha yirminci yüzyıla kadar büyük bir dış istilayla karşılaşmadı. İstilaların anısı ise, Japonya'nın kendini tanrılarca korunan ve dışarıdan fethedilemeyen bir ülke olarak görmesinde önemli bir yer tuttu; bu düşünce, sonraki yüzyıllarda, özellikle on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda, milliyetçi söylemlerin bir parçası olarak yeniden canlandırıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• James Murdoch, A History of Japan, cilt I: From the Origins to the Arrival of the Portuguese in 1542 A.D. (Kobe: Asiatic Society of Japan, 1910).
• Henry Yule ve Henri Cordier (yay.), The Book of Ser Marco Polo, cilt II, 3. baskı (Londra: John Murray, 1903).
• Kyotsu Hori, «The Economic and Political Effects of the Mongol Wars», John W. Hall ve Jeffrey P. Mass (yay.), Medieval Japan: Essays in Institutional History (New Haven: Yale University Press, 1974) içinde.
• Morris Rossabi, Khubilai Khan: His Life and Times (Berkeley: University of California Press, 1988).
• Stephen Turnbull, The Mongol Invasions of Japan 1274 and 1281 (Oxford: Osprey, 2010).
• Randall J. Sasaki, The Origin of the Lost Fleet of the Mongol Empire (College Station: Texas A&M University Press, 2015).

Arşiv ve kaynak

İstilalar için başlıca kaynaklar, Çince Yuanshi, Kore'nin Koryŏsa kroniği, Kamakura şogunluğunun ve Kyushu'daki savaşçı ailelerin belgeleri, tapınak kayıtları ve Takezaki Suenaga'nın resimli tomarıdır. Takashima çevresinde yıllardır süren su altı kazıları, batık gemilerin kalıntılarını, silahları ve gündelik eşyaları gün yüzüne çıkarmıştır. Murdoch'un ve Yule'ün kitapları çevrimiçi arşivlerde okunabilir.

Açık sorular

• Kamakura, Kubilay'ın mektubuna olumlu bir cevap verseydi, istilalar önlenebilir miydi?
• 1281 istilasının sonucunu belirleyen, fırtına mıydı, yoksa Japon savunması ve filonun yapısı mı?
• «İlahî rüzgâr» anlatısı, Japonya'nın kendisini nasıl gördüğünü sonraki yüzyıllarda nasıl etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Kubilay'ın mektubuna cevap vermemeye karar veren Kamakura naibi kimdir? A) Hōjō Masako B) Hōjō Yasutoki C) Hōjō Tokimune D) Go-Daigo
2. (Hedef 1) 1276'da Hakata Körfezi kıyısında yapılmaya başlanan savunma yapısı nedir? A) Bir kale B) Taştan bir savunma duvarı C) Bir deniz feneri D) Bir tapınak
3. (Hedef 2) Marco Polo'ya göre Japonya'daki hükümdar sarayının çatısı neyle kaplıydı? A) Saf altınla B) Kurşunla C) Kiremitle D) Bakırla
4. (Hedef 3) Moğol savaşlarından sonra savaşçılara yeterli ödül verilememesinin Kamakura'yı zayıflattığını gösteren tarihçi kimdir? A) Stephen Turnbull B) Randall Sasaki C) Morris Rossabi D) Kyotsu Hori
5. (Hedef 3) 1281 filosunun bir bölümünün ırmak ve kıyı gemilerinden oluştuğunu ileri süren tarihçi kimdir? A) Randall Sasaki B) Kyotsu Hori C) Morris Rossabi D) James Murdoch

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Japonya'yı Moğollardan kurtaran ilahî rüzgâr mıydı?» sorusunu tartış. Cevabında Kubilay'ın mektubunu, taş duvarı, 1281 fırtınasına ilişkin Kore kaynağını, Marco Polo'nun anlatısını ve 1274 istilasının sonu hakkındaki tartışmayı kullan; Turnbull ile Sasaki'nin yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. C — Mektuba cevap vermemeye Hōjō Tokimune karar verdi.
2. B — Taştan bir savunma duvarı yapıldı.
3. A — Polo'ya göre çatı saf altınla kaplıydı.
4. D — Bu tarihçi Kyotsu Hori'dir.
5. A — Bu görüş Randall Sasaki'ye aittir.

Kapsamlı bir cevap, 1281 fırtınasının istilacı filoya ağır bir darbe vurduğunu, Kore kaynaklarının kayıpları ve güney filosunun yok oluşunu anlattığını kabul eder. Ama taş duvarın ve Japon savaşçıların gece baskınlarının, filonun haftalarca kıyıya tutunamamasına yol açtığını gösterir. 1274 istilasının sonunun bir fırtınaya bağlanmasının tartışmalı olduğunu belirtir. Turnbull'un Japon savunmasını öne çıkaran yorumunu, Sasaki'nin filonun yapısal zayıflıklarını gösteren çalışmasıyla karşılaştırır. Güçlü bir yanıt, «ilahî rüzgâr» anlatısının, tapınakların ödül taleplerinden ve sonraki yüzyılların dinsel ve siyasal ihtiyaçlarından nasıl beslendiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Moğol filolarının Japonya'ya yola çıktığı limanlar Kore'deydi; seferler için gemileri yapan, askerlerin ve erzakın büyük bölümünü sağlayan da Kore'deki Koryŏ krallığıydı. Koryŏ, Moğol egemenliği altında bir yüzyıl boyunca Kubilay'ın ailesine bağlı kaldı; Moğollar çekildikten sonra ise, 1392'de bir general tarafından yıkıldı ve yerini Joseon hanedanına bıraktı. Joseon'un dördüncü kralı Sejong, on beşinci yüzyılın ortasında, halkının kolayca öğrenebileceği yeni bir alfabe hazırlattı. Sıradaki derste Kore'nin bu iki hanedanını inceleyeceğiz: Koryŏ nasıl bir toplumdu, Joseon Konfüçyüsçü bir devleti nasıl kurdu, ve Sejong yeni bir alfabeye neden ihtiyaç duydu?