Pax Romana

Öğrenme hedefleri

• Pax Romana'nın hangi dönemi kapsadığını ve imparatorluğun iç bölgelerinde deniz yolculuğu, ticaret ve şehir hayatı için neyi değiştirdiğini açıklayabileceksin.
• Roma barışının bedelini, yani sınır bölgelerindeki savaşları, isyanların bastırılmasını ve eyaletlerden toplanan vergileri, barışın kazançlarıyla birlikte değerlendirebileceksin.
• Roma'yı öven kaynaklar ile Roma'yı eleştiren kaynakları, yazarlarının konumunu ve amacını göz önüne alarak karşılaştırabileceksin; batıklar ve buz karotları gibi yazı dışı kanıtların bu tartışmaya ne kattığını yorumlayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — eski bir kölenin dersi

MS ikinci yüzyılın başlarında, Yunanistan'ın batı kıyısındaki Nikopolis kentinde, yaşlı ve topal bir filozof öğrencilerine ders veriyordu. Adı Epiktetos'tu. Anadolu'daki Hierapolis'te, bugün Pamukkale'nin travertenlerine bakan antik kentte doğmuş, gençliğini Roma'da, Neron'un sarayında görev yapmış bir azatlının kölesi olarak geçirmişti. Özgürlüğüne kavuştuktan sonra felsefe öğretmeye başlamış; İmparator Domitianus filozofları Roma'dan kovunca, Adriyatik'in karşı kıyısına yerleşmişti.

Öğrencilerinden biri, sonradan İskender'in seferlerini yazacak olan Arrianos'tu. Arrianos, hocasının derslerini not etti ve bu notlar Söylevler adıyla günümüze ulaştı. Bu notlardan birinde Epiktetos, yalnızlık üzerine konuşurken sözü birden yaşadıkları çağa getirir.

Bir filozofun bir tartışmanın başlangıç noktası olarak, herkesin bildiği bir şey gibi sunduğu bu cümle, bu bölümün konusudur. Bir zamanlar köle olan bir adam için bile Roma'nın barışı, üzerine düşünülmeye gerek duyulmayacak kadar açık bir gerçekti. Peki bu barış kimin barışıydı ve bedelini kim ödedi?

Bağlam — kapıları kapanan tapınak

«Pax Romana», yani «Roma barışı», Augustus'un iktidarından MS 180'de Marcus Aurelius'un ölümüne kadar süren yaklaşık iki yüz yılı anlatmak için kullanılan bir addır. Bu dönemde Akdeniz'in çevresindeki toprakların tamamı tek bir devletin elindeydi; imparatorluğun iç bölgeleri, bir yüzyıl önceki iç savaşlara ve Akdeniz'i dolduran korsanlara göre olağanüstü bir güvenlik içinde yaşadı.

Augustus, bu barışı kendi iktidarının en büyük kanıtı olarak sundu. Roma'da, Forum'un yakınında, savaş zamanında kapıları açık duran, barış zamanında kapanan küçük bir Ianus tapınağı vardı. Augustus, bu kapıların kendi döneminde üç kez kapandığını gururla anlattı. Senato, MÖ 13'te Roma'nın kuzeyindeki Mars Alanı'nda bir «Augustus Barışı Sunağı» yapılmasına karar verdi; mermer kabartmalarla süslü bu sunak, barışı bereket, düzenli bir aile ve dinî törenlerle birlikte gösteriyordu.

Gelişme — denizler, yollar, şehirler

Bu barışın en somut sonucu, Epiktetos'un da andığı gibi, deniz yolculuğunun güvenliğiydi. Pompeius'un MÖ 67'de korsanlara karşı yürüttüğü seferden ve Augustus'un iç savaşları bitirmesinden sonra, Akdeniz tek bir devletin iç denizine dönüştü. Mısır'ın buğdayı her yıl gemilerle Roma'ya taşındı; İspanya'nın zeytinyağı, Galya'nın şarabı, Anadolu'nun mermeri, uzak limanlara ulaştı.

Bu ticaretin en çarpıcı izlerinden biri, Roma'nın içinde, Tiber kıyısında duruyor. Monte Testaccio adı verilen ve yaklaşık otuz beş metre yüksekliğe ulaşan bu tepe, tamamen kırık amfora parçalarından oluşur. Bu amforaların büyük bölümü, İspanya'nın güneyinden Roma'ya zeytinyağı taşımış, boşaldıktan sonra kırılıp buraya yığılmıştı.

Bu düzenin bir de faturası vardı. Barışı sağlayan ordunun ve Roma kentini besleyen buğdayın bedelini eyaletler ödüyordu. Roma, eyaletlerde düzenli nüfus ve mülk sayımları yaptırdı; toprak vergisi ve kişi başı vergi, bu sayımlara göre belirlendi. Mısır'ın buğdayının önemli bir kısmı vergi olarak toplanıp Roma'ya gönderiliyordu. Vergiyi toplayan, çoğu zaman yerel şehir meclisleri ve onların zengin üyeleriydi; bu da Roma'nın eyaletleri az sayıda memurla yönetebilmesini sağlıyor, ama yükün kimin sırtına bineceğini yerel güç ilişkilerine bırakıyordu.

Denizin yanında kara yolları da imparatorluğu birbirine bağladı. Ordular için yapılan yollar, tüccarların, memurların ve mektupların da yoluydu. Eyaletlerde yeni şehirler kuruldu, eskileri büyüdü: tapınaklar, tiyatrolar, hamamlar ve su kemerleri, İspanya'dan Suriye'ye kadar benzer bir şehir hayatını yaydı. Yerel seçkinler Roma yurttaşlığı kazandı, ardından senatoya girdi; ikinci yüzyılın imparatorlarından Traianus ve Hadrianus, İspanya kökenli ailelerden geliyordu. MS 212'de İmparator Caracalla, imparatorluğun hemen bütün özgür sakinlerine Roma yurttaşlığı verdi.

Bu dönemin sonuna doğru, sonradan «beş iyi imparator» diye anılacak bir dizi hükümdar, Nerva'dan Marcus Aurelius'a kadar, yaklaşık bir yüzyıl boyunca imparatorluğu yönetti. Bu imparatorların çoğu, halefini kendi oğulları arasından değil, yetenekli gördüğü birini evlat edinerek seçti; bu da art arda gelen istikrarlı yönetimlerin bir nedeni olarak görüldü.

Dönüş noktası — «çöl yapıp adına barış diyorlar»

Ama bu barışın bir başka yüzü vardı. İmparatorluğun sınırlarında savaşlar hiç bitmedi. MS 43'te İmparator Claudius, Britanya'nın fethini başlattı. MS 60 ya da 61'de, İngiltere'nin doğusundaki Iceni halkının kraliçesi Boudica, Roma yönetimine karşı büyük bir isyan başlattı; isyancılar birkaç Roma şehrini yaktı, isyan kanlı bir savaşla bastırıldı. MS 66'da Yahudiye'de başlayan büyük isyan, MS 70'te Kudüs'ün kuşatılması ve Tapınak'ın yıkılmasıyla sona erdi; Roma'daki Titus Takı, bu zaferi bugün hâlâ gösterir. Aynı eyalette MS 132–135'te bir ayaklanma daha bastırıldı. Traianus, MS 101 ile 106 arasında Tuna'nın kuzeyindeki Dakya'yı iki savaşla fethetti.

Tacitus, kayınpederi Agricola'nın hayatını anlattığı eserinde, bu barışın en sert eleştirisini, Roma'ya karşı savaşan bir düşmanın ağzından yazdı. MS 83'te, İskoçya'nın kuzeyinde, Calgacus adlı bir Kaledonyalı önder, savaş öncesi askerlerine Romalıların ne yaptığını anlatır: yağmalamak, öldürmek ve el koymak, onların dilinde imparatorluktur; bir yeri çöle çevirdiklerinde, ona barış derler. Bu konuşmayı, bir Romalı senatör olan Tacitus yazmıştır. Calgacus'un gerçekten böyle bir konuşma yapıp yapmadığını bilmiyoruz; ama Roma'nın kendi yazarlarından birinin, imparatorluğun barış iddiasına bu kadar güçlü bir itiraz yazabilmesi, başlı başına dikkat çekicidir.

Cevap — kimin barışı?

Pax Romana gerçekti: İspanyol zeytinyağının Roma'ya, Mısır buğdayının İtalya'ya düzenli olarak ulaşması, bir zamanlar köle olan bir adamın bile Hierapolis'ten Roma'ya, oradan Nikopolis'e yolculuk edebilmesi, bunu gösteriyor. Ama bu barış, imparatorluğun her köşesinde aynı anlama gelmiyordu. Roma'nın merkezindeki bir senatör ya da eyaletlerdeki bir tüccar için barış, güvenlik ve zenginlik demekti. Sınır bölgelerinde yaşayan halklar, ağır vergiler ödeyen köylüler ve imparatorluğun ekonomisinin dayandığı köleler için ise barışın bedeli, onun kazançlarından çok daha ağır olabilirdi.

MS 165 civarında, Doğu'daki bir seferden dönen askerlerle imparatorluğa yayılan bir salgın başladı. Tarihçilerin «Antoninus vebası» adını verdiği bu salgın, yıllarca sürdü ve imparatorluğun nüfusunda ağır kayıplara yol açtı. Aynı yıllarda Tuna sınırında büyük savaşlar başladı; Marcus Aurelius hükümdarlığının büyük bölümünü bu savaşlarda geçirdi. Onun 180'deki ölümü, Pax Romana'nın geleneksel sonu olarak kabul edilir.

Bugünle bağ — barışın adını kim koyar?

«Pax Romana» ifadesi, sonraki yüzyıllarda başka güçleri anlatmak için de ödünç alındı: on dokuzuncu yüzyılda Britanya İmparatorluğu'nun denizlerdeki üstünlüğü için «Pax Britannica», yirminci yüzyılda ABD'nin küresel etkisi için «Pax Americana» dendi. Bu adlar, büyük bir gücün sağladığı düzenin hem gerçek kazançlarını hem de o düzenin kimin koşullarına göre kurulduğunu aynı anda hatırlatır. Epiktetos ile Calgacus'u yan yana okumak, bugün de sorulabilecek bir soruyu öğretir: bir barışı kim ilan ediyor, ve o barışın dışında kalanlar onu nasıl adlandırıyor?

Birincil kaynak

Tacitus, Agricola'da, MS 83'te Roma ordusuna karşı savaşa hazırlanan Kaledonyalı önder Calgacus'a şu sözleri söyletir:

These plunderers of the world, after exhausting the land by their devastations, are rifling the ocean: stimulated by avarice, if their enemy be rich; by ambition, if poor; unsatiated by the East and by the West [...] To ravage, to slaughter, to usurp under false titles, they call empire; and where they make a desert, they call it peace. [...] Our estates and possessions are consumed in tributes; our grain in contributions.

Türkçesi: Dünyanın bu yağmacıları, karayı yakıp yıkarak tükettikten sonra, şimdi okyanusu soyuyorlar: düşmanları zenginse açgözlülükle, yoksulsa hırsla kışkırtılıyorlar; ne Doğu ne Batı onları doyurabildi […] Yağmalamaya, öldürmeye, sahte adlarla el koymaya imparatorluk diyorlar; bir yeri çöle çevirdiklerinde ona barış diyorlar. […] Mülklerimiz ve varlıklarımız vergilerde, tahılımız haraçlarda tükeniyor.

Kaynak: Tacitus, Agricola, 30–31; Oxford çevirisinin gözden geçirilmiş İngilizce metni, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Calgacus'a göre Romalıları savaşa iten nedenler nelerdir?
2. «Çöl» ve «barış» sözcüklerinin yan yana konması, Roma'nın barış iddiası hakkında ne söylüyor? Bu cümle, Augustus'un Ianus kapılarıyla ilgili anlatımıyla nasıl karşılaştırılabilir?
3. Bu konuşmayı bir Kaledonyalı değil, bir Romalı senatör olan Tacitus yazdı. Tacitus neden Roma'nın bir düşmanına bu kadar güçlü bir eleştiri söyletmiş olabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Edward Gibbon (1776) — Roma İmparatorluğu'nun Gerileyiş ve Çöküş Tarihi'nde, insanlığın en mutlu ve en müreffeh dönemini seçmesi istenen birinin, hiç tereddüt etmeden Domitianus'un ölümünden Commodus'un tahta çıkışına kadar geçen dönemi seçeceğini yazdı; Pax Romana'yı, Aydınlanma çağının gözüyle, akılcı ve ılımlı yönetimin bir örneği olarak gördü.
• Keith Hopkins (1980) — Roma'nın eyaletlerden topladığı vergilerin, ticareti canlandıran bir döngü yarattığını savundu: vergisini para olarak ödemek zorunda kalan eyaletler, bu parayı kazanmak için ürünlerini imparatorluğun merkezine ve ordunun bulunduğu bölgelere satmak zorundaydı.
• Peter Garnsey ve Richard Saller (1987) — İmparatorluğun, merkezde küçük bir yönetim kadrosuyla, eyaletlerde ise yerel seçkinlerin işbirliğiyle yönetildiğini gösterdiler; barışın kazançlarının büyük ölçüde bu seçkinlere gittiğini, köylülerin ve kölelerin ise bu düzenin yükünü taşıdığını vurguladılar.
• Greg Woolf (1993) — «Roma barışı» üzerine yazdığı makalede, Pax Romana'nın bir ideoloji olduğunu savundu: Roma'nın barış anlayışı, fethedilmiş halkların boyun eğmesine dayanıyordu ve şiddet, imparatorluğun içinde de yaygın olarak sürdü.

Bu tartışma, iki farklı soruyu birbirinden ayırmayı gerektiriyor. Birincisi, barışın gerçekten var olup olmadığıdır: Gibbon ve Hopkins, ticaretin, şehirlerin ve refahın büyüdüğünü gösteren kanıtlara bakıyor. İkincisi, bu barıştan kimin yararlandığıdır: Garnsey ve Saller ile Woolf, barışın kazançlarının eşit dağılmadığını ve «barış» kavramının kendisinin bir güç iddiası olduğunu hatırlatıyor. Bu iki soru birbirini dışlamaz: bir dönem, hem gerçekten müreffeh hem de derinden eşitsiz olabilir.

Derine İn

Pax Romana'nın refahını yalnızca yazılı kaynaklardan ölçmek zordur. Roma'yı öven yazarlar, çoğunlukla imparatorluğun seçkinlerindendi; onu eleştirenlerin sesi ise, Calgacus örneğinde olduğu gibi, çoğu zaman yine bir Romalının kaleminden gelir. Bu yüzden tarihçiler, son on yıllarda yazılı kaynaklardan bağımsız kanıtlara yöneldiler.

Bunlardan ilki, Akdeniz'in dibindeki batıklardır. Arkeolog A. J. Parker, 1992'de yayımladığı katalogda, Akdeniz'de bulunmuş binden fazla antik batığı tarihlerine göre sıraladı. Batıkların sayısı, MÖ birinci yüzyıl ile MS birinci yüzyıl arasında belirgin bir tepe noktasına ulaşıyor, sonra azalıyordu. Bu, deniz ticaretinin Pax Romana döneminde büyüdüğünün bir göstergesi olarak okundu. Ama bu kanıtın da sınırları vardır: amfora taşıyan gemiler, dipte kolayca fark edilen yığınlar bıraktığı için daha kolay bulunur; sonraki yüzyıllarda tahta fıçıların yaygınlaşması, batıkların daha az görünür olmasına yol açmış olabilir.

İkinci kanıt, Grönland'ın buzudur. Kapı kursunda, iklim arşivlerini ele aldığımız bölümde, Roma döneminde havaya karışan kurşunun Grönland buzunda iz bıraktığını görmüştük. 2018'de Joseph McConnell ve ekibi, bu kaydı çok daha ayrıntılı, yıllık olarak incelediler.

Yazılı kaynaklara dönersek, Roma'yı en coşkulu biçimde öven metinlerden biri de Anadolu'dan gelir. Mysia'da, bugünkü Balıkesir yöresinde doğmuş hatip Aelius Aristeides, MS ikinci yüzyılın ortalarında Roma'da okuduğu bir övgü söylevinde, imparatorluğu bütün dünyanın tek bir şehir gibi yaşadığı, herkesin istediği yere korkusuzca gidebildiği bir düzen olarak anlattı. Aristeides, Roma yurttaşlığı kazanmış zengin bir eyalet seçkiniydi; onun sesi, Garnsey ve Saller'in sözünü ettiği, barıştan en çok yararlanan kesimin sesidir. Calgacus'un ve Aristeides'in anlattığı imparatorluklar, aynı imparatorluğun iki ayrı ucundan görünen yüzleridir.

Bu kanıtlar, Pax Romana'nın bir edebi hayal olmadığını, ekonomik faaliyetin gerçekten büyüdüğünü gösteriyor. Ama büyüyen şeyin ne olduğunu ve kime yaradığını söylemiyor. Madenlerde çalışanların önemli bir kısmı köleler ve mahkûmlardı; batıklardaki amforalar, büyük toprak sahiplerinin ürünlerini taşıyordu. Aynı kanıt, hem bir refah hikâyesinin hem de bir sömürü hikâyesinin parçası olabilir.

Son olarak, Pax Romana'nın ne zaman bittiği de bir tercih meselesidir. Gibbon'ın mutlu dönemi Commodus'la sona erer; buz karotları ise düşüşün Antoninus vebasıyla başladığını düşündürür. Pax Romana'yı Marcus Aurelius'un ölümüyle bitirmek, bir tarihçinin dönemleri adlandırırken yaptığı seçimlerden biridir; kesin bir sınır değil, bir anlatının parçasıdır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, cilt I (Londra: W. Strahan ve T. Cadell, 1776).
• Keith Hopkins, «Taxes and Trade in the Roman Empire (200 B.C.–A.D. 400)», Journal of Roman Studies 70 (1980), 101–125.
• Peter Garnsey ve Richard Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture (Londra: Duckworth, 1987).
• A. J. Parker, Ancient Shipwrecks of the Mediterranean and the Roman Provinces (Oxford: BAR International Series 580, 1992).
• Greg Woolf, «Roman Peace», John Rich ve Graham Shipley (ed.), War and Society in the Roman World (Londra: Routledge, 1993), 171–194.
• Joseph R. McConnell ve diğerleri, «Lead Pollution Recorded in Greenland Ice Indicates European Emissions Tracked Plagues, Wars, and Imperial Expansion during Antiquity», Proceedings of the National Academy of Sciences 115 (2018), 5726–5731.

Arşiv ve kaynak

Tacitus'un Agricola'sı, Oxford çevirisinin gözden geçirilmiş metniyle Project Gutenberg'de; Epiktetos'un Arrianos'un kaydettiği Söylevler'i, George Long'un 1877 tarihli çevirisiyle Wikisource'ta okunabiliyor (barış üzerine sözler III.13'te). Augustus'un Res Gestae'si, Ankara'daki tapınağın duvarlarında durur. Roma'daki Monte Testaccio ve Augustus Barışı Sunağı, bugün ziyaret edilebilen maddi kanıtlardır.

Açık sorular

• Pax Romana döneminde imparatorluğun ekonomisi gerçekten büyüdü mü, yoksa yalnızca zenginlik birkaç merkezde mi toplandı?
• Roma'nın eyaletlerindeki sıradan insanlar, bu barışı nasıl yaşadı ve nasıl adlandırdı?
• Pax Romana'nın sonu nereye konmalı: Marcus Aurelius'un ölümüne mi, Antoninus vebasına mı, yoksa üçüncü yüzyılın krizine mi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Pax Romana'nın geleneksel olarak sona erdiği kabul edilen olay hangisidir? A) Augustus'un ölümü B) Kudüs'ün kuşatılması C) Marcus Aurelius'un MS 180'deki ölümü D) Caracalla'nın yurttaşlık fermanı
2. (Hedef 1) Roma'daki Monte Testaccio tepesi neyden oluşur? A) Kırık amfora parçalarından B) Mermer kırıntılarından C) Eski yapıların yıkıntısından D) Doğal kayalardan
3. (Hedef 2) MS 60 ya da 61'de Britanya'da Roma yönetimine karşı büyük bir isyan başlatan kraliçe kimdir? A) Kleopatra B) Zenobia C) Livia D) Boudica
4. (Hedef 3) «Bir yeri çöle çevirdiklerinde ona barış derler» sözlerini Tacitus kime söyletir? A) Epiktetos'a B) Calgacus'a C) Agricola'ya D) Augustus'a
5. (Hedef 3) Roma'nın eyaletlerden topladığı vergilerin ticareti canlandıran bir döngü yarattığını savunan tarihçi kimdir? A) Keith Hopkins B) Edward Gibbon C) Greg Woolf D) A. J. Parker

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Pax Romana'yı üç tanığın gözünden değerlendir: Ianus kapılarını üç kez kapattırdığını yazan Augustus, Sezar'ın sağladığı barışı herkesin bildiği bir gerçek gibi anan ama onu yetersiz bulan Epiktetos ve Tacitus'un ağzından konuşan Calgacus. Ardından batıklar ve buz karotları gibi yazı dışı kanıtların, bu tanıklardan hangisinin söylediklerini desteklediğini ve hangi soruları açık bıraktığını tartış.

Cevaplar

1. C — Pax Romana'nın geleneksel sonu, Marcus Aurelius'un MS 180'deki ölümüdür.
2. A — Monte Testaccio, kırık amfora parçalarından oluşur.
3. D — Bu isyanı Iceni kraliçesi Boudica başlattı.
4. B — Tacitus bu sözleri Kaledonyalı önder Calgacus'a söyletir.
5. A — Bu görüş Keith Hopkins'e aittir.

İyi bir cevap, Augustus'un barışı kendi zaferinin kanıtı olarak sunduğunu, Epiktetos'un bu barışı gerçek ama yüzeysel bulduğunu, Calgacus'un ise onu bir yıkım olarak gördüğünü belirtir; üçünün de farklı bir konumdan konuştuğunu gösterir. Batıkların ve buz karotlarının ekonomik faaliyetin büyüdüğünü desteklediğini, ama bu büyümenin kime yaradığı sorusunu açık bıraktığını tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Pax Romana'nın başındaki kişi, iki yüzyıl boyunca Roma dünyasının kaderini belirleyebiliyordu; ama bu kişiyi bize anlatan yazarlar, çoğu zaman onun düşmanlarıydı. Sonraki bölüm, Augustus'un ardından gelen iki ünlü imparatora, Caligula ile Neron'a bakıyor: atını konsül yapmak isteyen ve Roma yanarken şarkı söyleyen imparatorlar gerçekten deli miydi, yoksa onları anlatan senatörlerin kaleminde mi deliye döndüler?