Sezar Rubicon'u neden geçti?

Öğrenme hedefleri

• Cumhuriyetin son on yılında Sezar, Pompeius ve senato arasındaki ilişkilerin nasıl bir iç savaşa dönüştüğünü açıklayabileceksin.
• Sezar'ın MÖ 49'da Rubicon ırmağını ordusuyla geçmesinin nedenlerini, onun kişisel konumu, Roma'nın siyasi kurumları ve ordunun rolüyle ilişkilendirerek değerlendirebileceksin.
• Rubicon geçişini anlatan farklı antik kaynakları karşılaştırarak, ünlü bir anın sonradan nasıl anlamlandırıldığını tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — küçük bir ırmağın kıyısında

MÖ 49 yılının Ocak ayında, bir gece, Kuzey İtalya'da, Ravenna yakınında, Gaius Iulius Caesar bir akşam yemeği verdi. Konuklarıyla oturdu, sohbet etti, bir gladyatör okulunun planını inceledi. Karanlık çökünce, konuklarından kısa süre için izin istedi ve kalktı. Birkaç yakın dostuna, aynı yoldan değil, farklı yollardan kendisini izlemelerini önceden söylemişti. Kiralık bir arabaya binip önce başka bir yöne gitti, sonra dönerek güneye, Ariminum şehrine doğru yola çıktı.

Gece yarısından sonra, küçük bir ırmağın kıyısına geldi. Irmağın adı Rubicon'du ve Sezar'ın yönettiği eyaletin, yani Alplerin berisindeki Galya'nın, İtalya'dan ayrıldığı sınırdı. Roma yasalarına göre, bir komutanın ordusuyla birlikte eyaletinin sınırını geçip İtalya'ya girmesi, devlete karşı savaş açmak demekti. Sezar, ırmağın kıyısında durdu. Dersin sorusu, o gece verilen kararın hem nedenini hem de bedelini kapsıyor: bir komutanı devletinin yasasını çiğnemeye götüren neydi, ve bu adım cumhuriyetin geleceğini nasıl belirledi?

Bağlam — üç adamın ittifakı

Önceki bölümlerde, Gracchus kardeşlerin ölümüyle Roma siyasetinde şiddetin başladığını ve Spartaküs'ü yenen Crassus ile Pompeius'un siyasetin zirvesine yükseldiğini gördük. MÖ 60'ta, bu iki adam üçüncü bir ortak buldu: hırslı ve borç içindeki bir soylu olan Iulius Caesar.

Bu ittifak sayesinde Sezar MÖ 59'da konsül oldu. Konsüllüğünden sonra, Galya'nın yönetimini ve orada birkaç lejyonun komutasını aldı. Sonraki dokuz yıl boyunca, bugünkü Fransa'yı, Belçika'yı ve İsviçre'nin bir bölümünü Roma'ya kattı. Galya seferleri, ona büyük bir servet, sadık bir ordu ve Roma halkı arasında büyük bir ün kazandırdı.

Ama bu yıllarda, ittifak çözülmeye başladı. MÖ 54'te, Pompeius'un karısı olan Sezar'ın kızı Iulia öldü; iki adam arasındaki aile bağı koptu. MÖ 53'te Crassus, Doğu'da Partlara karşı yaptığı bir seferde öldürüldü. Geriye iki güçlü adam kalmıştı: Galya'da ordusuyla Sezar ve Roma'da, senatonun gittikçe daha çok yanına geçtiği Pompeius.

Gelişme — sınırın iki yakası

Sezar'ın sorunu, bir hukuk sorunuydu. Galya'daki komutası sona erdiğinde, ordusunu dağıtıp başkente yetkisiz bir birey olarak dönmek zorundaydı. Ama konsüllüğü sırasında yasaları çiğnemekle suçlanıyordu; düşmanları, özellikle katı cumhuriyetçi Cato, ordusunu bırakır bırakmaz onu mahkemeye vermeye kararlıydı. Sezar, ordusunu bırakmadan, doğrudan yeniden konsül seçilmek istiyordu; bir konsül, görevdeyken yargılanamazdı.

Bu isteğin bir yasal dayanağı da vardı. MÖ 52'de Roma'da çeteler arasındaki çatışmalar sokakları kana bulamış, senato düzeni sağlamak için Pompeius'u tek başına konsül yapmıştı. Aynı yıl on halk tribünü, Sezar'ın Roma'ya gelmeden, uzaktan konsüllüğe aday olabilmesine izin veren bir yasa çıkarmıştı. Ama sonraki yasalar ve senatodaki tartışmalar, bu ayrıcalığın geçerliliğini belirsizleştirdi. Sezar'ın düşmanları, onun komutasının süresini kısaltmaya ve onu ordusuz bırakmaya çalışırken, Sezar bu yasaya dayanarak kendi hakkını savunuyordu. Hukuk, iki tarafın da kendi yorumunu yaptığı bir alana dönüşmüştü.

MÖ 50 ve 49 yıllarında, Roma'da uzun bir pazarlık yaşandı. Sezar, kendisi ordusunu bırakırsa Pompeius'un da bırakması gerektiğini önerdi; bir ara lejyonlarının çoğundan vazgeçmeyi bile teklif etti. Senatodaki düşmanları, uzlaşmayı reddetti. MÖ 49 Ocak'ında senato, Sezar'ın ordusunu bırakmasını istedi ve devletin tehlikede olduğunu ilan eden olağanüstü kararı aldı. Sezar'ı destekleyen iki halk tribünü, aralarında Marcus Antonius'un da bulunduğu, veto kullanmak istedi; ama tehdit edildiler ve Roma'dan kaçıp Sezar'a sığındılar.

Sezar'ın elinde yalnızca bir lejyon vardı. Orduların çoğu Galya'nın öbür ucundaydı. Pompeius ise İtalya'da ve İspanya'da güçlü ordulara sahipti.

Dönüş noktası — «zar atıldı»

Romalı biyografi yazarı Suetonius, aynı anı daha farklı anlatır.

Sezar, ırmağı geçtikten sonra hızla güneye yürüdü ve şafaktan önce Ariminum'u ele geçirdi. Roma'da panik başladı. Pompeius, İtalya'yı savunamayacağını görerek senatörlerle birlikte Yunanistan'a çekildi. Birkaç hafta önce Roma'nın en güçlü adamı sayılan komutan, şimdi başkenti bir tek lejyonla gelen rakibine bırakıyordu.

Cevap — bir onur ve bir hesap

Peki kararın arkasında ne vardı? Bu dersin birincil kaynağında Suetonius, Sezar'ın nedenleri hakkında dönemin tartışmasını özetliyor. Bu nedenler birbirini dışlamıyor. Sezar, ordusunu bırakırsa mahkemeye verilip siyasi hayatının sona ereceğinden korkuyordu. Bir Roma soylusu olarak dignitasını, yani kazandığı onuru ve konumu korumak istiyordu. Uzun süredir beslediği büyük bir iktidar hırsı da olabilir. Senatodaki düşmanlarının uzlaşmayı reddetmesi ve tribünlerin kaçmak zorunda kalması, ona «tribünlerin haklarını savunma» gibi meşru görünen bir gerekçe de vermişti.

Rubicon, bu yüzden basit bir eyalet sınırı değildi; cumhuriyetin iki temel ilkesinin kesiştiği çizgiydi. Bir yanda, bir komutanın dış düşmanlara karşı sınırsız sayılabilecek yetkisi; öbür yanda, Roma'nın içinde hiçbir yurttaşın silahlı güce başvuramayacağı ilkesi. Sezar'ın ırmağı geçmesi, bu iki ilke arasındaki ayrımın çöktüğü an oldu.

Ama Rubicon'u geçmeyi mümkün kılan, bir ordunun varlığıydı. Önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, Roma ordusu artık bir yurttaş milisi değil, komutanına bağlı askerlerden oluşuyordu. Sezar'ın askerleri, onunla birlikte ırmağı geçmeye hazırdı. Bir komutanın kendi ordusunu kendi devletinin üzerine yürütebilmesi, cumhuriyetin kurumlarının artık gücü denetleyemediğini gösteriyordu.

Bugünle bağ — bir deyimin doğuşu

«Rubicon'u geçmek», bugün pek çok dilde, geri dönüşü olmayan bir karar vermek anlamında kullanılıyor. «Zar atıldı» sözü de aynı biçimde yaygınlaştı. Ama Rubicon ırmağının tam olarak neresi olduğu, yüzyıllar boyunca tartışıldı; ırmağın yatağı zamanla değişmişti. Yirminci yüzyılda İtalya'da, bölgedeki küçük ırmaklardan biri resmî olarak Rubicon adını aldı; ama bunun gerçekten antik Rubicon olup olmadığı kesin değildir. Tarihin en ünlü sınırlarından birinin, bugün kesin yeri bilinmeyen küçük bir ırmak olması, büyük anların bile ne kadar küçük mekânlarda gerçekleşebildiğini hatırlatıyor.

Birincil kaynak

Suetonius, Sezar'ın iç savaşa girişme nedenleri hakkında dönemin görüşlerini şöyle aktarır:

This was indeed his pretext for the civil war; but it is supposed that there were other motives for his conduct. Cneius Pompey used frequently to say, that he sought to throw every thing into confusion […]. Others pretend that he was apprehensive of being called to account for what he had done in his first consulship, contrary to the auspices, laws, and the protests of the tribunes […]. This conjecture is rendered highly probable by Asinius Pollio, who informs us that Caesar, upon viewing the vanquished and slaughtered enemy in the field of Pharsalia, expressed himself in these very words: "This was their intention: I, Caius Caesar, after all the great achievements I had performed, must have been condemned, had I not summoned the army to my aid!"

Türkçesi: Bu, gerçekten de iç savaşın bahanesiydi; ama onun davranışının başka nedenleri olduğu düşünülür. Gnaeus Pompeius, onun her şeyi karışıklığa sürüklemek istediğini sık sık söylerdi […]. Ötekiler, onun ilk konsüllüğü sırasında kehanetlere, yasalara ve tribünlerin itirazlarına aykırı olarak yaptıkları yüzünden hesap vermekten korktuğunu ileri sürer […]. Bu tahmin, Asinius Pollio'nun aktardığıyla büyük ölçüde güçlenir: Pollio'ya göre Sezar, Pharsalos'ta yenilmiş ve kılıçtan geçirilmiş düşmanı görünce tam olarak şu sözleri söyledi: «Bunu onlar istedi: ben, Gaius Caesar, bütün büyük başarılarımdan sonra, ordunun yardımını çağırmasaydım mahkûm edilecektim!»

Kaynak: Suetonius, Tanrılaştırılmış Iulius, 30; Alexander Thomson'ın T. Forester tarafından gözden geçirilen İngilizce çevirisi, Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Suetonius, Sezar'ın iç savaşa girişmesinin hangi nedenlerini aktarıyor? Bunlardan hangileri kişisel, hangileri siyasi?
2. Sezar'ın Pharsalos'taki sözü, onun kendi davranışını nasıl haklı gösterdiğini ortaya koyuyor?
3. Suetonius, farklı görüşleri «düşünülür», «ileri sürer» gibi ifadelerle aktarıyor ve birini, Asinius Pollio'nun tanıklığıyla «büyük ölçüde güçlü» buluyor. Bu yöntem, bir tarihçinin farklı açıklamalar arasında nasıl seçim yapabileceğini gösteriyor mu?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ronald Syme (1939) — Roma cumhuriyetinin sonunu, bir soylular grubunun yerini bir başkasının alması olarak anlattı; Sezar'ı ve ardından gelenleri, kendi yandaş ağlarıyla iktidarı ele geçiren soylu klik önderleri olarak gördü ve cumhuriyetin kurumlarının bu kişisel güç savaşında içinin boşaltıldığını savundu.
• Erich Gruen (1974) — Cumhuriyetin son kuşağını incelediği eserinde, cumhuriyetin kurumlarının iç savaşa kadar büyük ölçüde işlemeyi sürdürdüğünü, cumhuriyetin kaçınılmaz olarak çökmediğini ve iç savaşın, belirli kişilerin kararlarıyla patlak veren bir kaza olduğunu savundu.
• Kurt Raaflaub (1974) — Sezar'ın ve karşıtlarının söylemini inceledi; iç savaşın merkezinde, her iki tarafın da kendi dignitasını, yani onurunu ve konumunu savunma iddiası olduğunu, bu yüzden uzlaşmanın çok zorlaştığını gösterdi.
• Christian Meier (1982) — Sezar'ın biyografisini yazdı; cumhuriyetin, onu yönetenlerin artık çözemediği bir «alternatifsiz kriz» içinde olduğunu, Sezar'ın bu krizi derinleştirdiğini ama onu yaratmadığını ve Sezar'ın kendisinin de yeni bir düzen tasarlayamadığını savundu.

Bu tartışma, Rubicon'u iki farklı ölçekte açıklamaya çalışıyor. Syme ve Meier, cumhuriyetin daha geniş bir krizine bakıyor: Syme, soylular arasındaki kişisel güç mücadelesini, Meier ise çözümsüz bir yapısal krizi vurguluyor. Gruen, bu tür büyük açıklamalara karşı çıkıyor ve iç savaşın önlenebilir olduğunu savunuyor. Raaflaub, ikisinin arasında bir köprü kuruyor: ona göre, kişisel onur kavramı, Roma'nın siyasi kültürünün bir parçasıydı ve bu kültür, uzlaşmayı yapısal olarak zorlaştırıyordu.

Derine İn

Sezar'ın kendisi de iç savaşın tarihini yazdı. Onun İç Savaş Üzerine adlı eseri, olayları kendi bakış açısından, üçüncü tekil şahısla anlatır. Bu eserde, en ünlü an olan Rubicon'un geçilmesinden hiç söz edilmez. Sezar, askerlerine yaptığı bir konuşmayı aktarır: düşmanlarının tribünlerin haklarını çiğnediğini, kendisinin onurunu ve Roma halkının özgürlüğünü savunduğunu söyler; askerler de onun onurunu savunmaya hazır olduklarını bildirir. Sonra, hiçbir sınır geçişinden söz etmeden, ordusunun Ariminum'a yürüdüğünü anlatır. Sezar'ın, yasayı çiğnediği bu anı anlatmaması, onun kendi eylemlerini okurlarına nasıl sunmak istediğini gösteriyor. Bizim için tarihin en ünlü anlarından biri olan sahne, onu yaşayan kişinin anlatısında hiç yer almıyor; bu, bir tarihçinin «olmayan» bilgiye de dikkat etmesi gerektiğini hatırlatıyor.

«Zar atıldı» sözünün kaynağı da ilginçtir. Plutarkhos'un Pompeius biyografisine göre Sezar bu sözü Yunanca söylemişti ve bu, Atinalı komedi yazarı Menandros'un bir oyunundan alınmış bir dizeydi. Latince çevirisi olan «alea iacta est» sonradan ünlendi. Bir Romalı komutanın, tarihinin en önemli anında bir Yunan komedisinden bir dize söylemesi, Roma soylularının Yunan kültürüyle ne kadar iç içe yetiştiğini gösteriyor.

Rubicon'un geçilmesi, uzun bir iç savaşı başlattı. Sezar, İtalya'yı birkaç hafta içinde denetimine aldı, ardından İspanya'daki Pompeius yanlısı orduları yendi. MÖ 48'de, Yunanistan'ın kuzeyindeki Pharsalos'ta, Pompeius'un ordusunu kesin bir yenilgiye uğrattı. Pompeius Mısır'a kaçtı ve orada, Ptolemaios kralının adamları tarafından öldürüldü. Sezar'ın savaşları birkaç yıl daha sürdü; Afrika'da ve İspanya'da, Pompeius'un yandaşları ve oğulları yenildi. Cato, yenilgiden sonra Utica'da kendini öldürdü; Sezar'ın affını kabul etmeyi reddeden bir cumhuriyetçinin simgesi oldu.

Sezar'ın Galya seferlerini anlattığı eseri de, benzer bir amaçla okunmalıdır. Bu eser, Roma'daki okurlara Sezar'ın zaferlerini, düşmanlarının tehlikesini ve seferlerin haklılığını anlatan, dikkatle kurulmuş bir anlatıydı. Romalı yazar Plinius, Sezar'ın savaşlarında bir milyonu aşkın insanın öldürüldüğünü yazar; bu sayı büyük olasılıkla abartılıdır, ama Galya seferlerinin Kelt toplulukları için bir felaket olduğunu gösteriyor. Sezar'ın Rubicon'daki ordusu, bu seferlerde birlikte savaşmış, ganimeti paylaşmış ve komutanına bağlılığı sınanmış askerlerden oluşuyordu. Galya'da kazanılan zafer, farkında olunmadan, Roma'daki iç savaşın aracını da hazırlamıştı.

Sezar'ın iç savaştaki bir özelliği, düşmanlarına gösterdiği bağışlayıcılıktı. Önceki kuşakların iç savaşlarında, kazananlar düşmanlarının listelerini yayımlayıp onları öldürtmüştü. Sezar ise yenilen düşmanlarının pek çoğunu affetti; bunların arasında, sonradan onu öldürecek olanlar da vardı. Bu bağışlayıcılık, bazıları için bir erdemdi; ötekiler için ise, affetme yetkisini kendinde gören bir hükümdarın davranışıydı. Sezar'ın bu gücü nasıl kullandığını ve bunun onu nasıl bir sona götürdüğünü, sonraki bölümde göreceğiz. Rubicon'da başlayan yol, beş yıl kadar sonra bir senato toplantısında bitecekti; ama o yolun her adımı, bu ırmağın kıyısında verilen kararın gölgesinde atıldı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Plutarch, Plutarch's Lives, Dryden çevirisi, gözden geçiren Arthur Hugh Clough, Project Gutenberg.
• Suetonius, The Lives of the Twelve Caesars, çev. Alexander Thomson, düz. T. Forester, Project Gutenberg.
• Ronald Syme, The Roman Revolution (Oxford: Clarendon Press, 1939).
• Erich S. Gruen, The Last Generation of the Roman Republic (Berkeley: University of California Press, 1974).
• Kurt Raaflaub, Dignitatis contentio: Studien zur Motivation und politischen Taktik im Bürgerkrieg zwischen Caesar und Pompeius (Münih: Beck, 1974).
• Christian Meier, Caesar, çev. David McLintock (Londra: HarperCollins, 1995; Almanca aslı 1982).

Arşiv ve kaynak

Plutarkhos'un Caesar biyografisi ve Suetonius'un On İki Sezar'ın Hayatı adlı eseri, İngilizce çevirileriyle Project Gutenberg'de okunabiliyor. Sezar'ın İç Savaş Üzerine ve Galya Savaşı Üzerine eserleri de İngilizce çevirileriyle çevrimiçi kütüphanelerde bulunuyor. Cicero'nun bu dönemde yazdığı mektuplar, iç savaşın başlangıcını günü gününe izleyen çağdaş bir tanıklık sunar.

Açık sorular

• Sezar, Rubicon'u geçmeye önceden mi karar vermişti, yoksa kararını son anda mı verdi?
• İç savaş, Sezar'ın ve düşmanlarının uzlaşmasıyla önlenebilir miydi?
• Cumhuriyet, Sezar olmasa da başka bir güçlü komutanın elinde yıkılacak mıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) MÖ 60'ta Sezar, Pompeius ve Crassus arasında kurulan gayriresmî ittifaka ne ad verilir? A) Korint Birliği B) Birinci Triumvirlik C) Latin Birliği D) Senato
2. (Hedef 2) Roma yasalarına göre bir komutanın ordusuyla eyaletinin sınırını geçip İtalya'ya girmesi ne anlama geliyordu? A) Bir zafer kutlaması B) Devlete karşı savaş açmak C) Yeni bir eyalet kurmak D) Konsül seçilmek
3. (Hedef 3) Suetonius'a göre Sezar'ı Rubicon'u geçmeye yönelten işaret neydi? A) Bir kartalın uçuşu B) Bir ay tutulması C) Kaval çalan bir adamın borazanla ırmağı geçmesi D) Bir kâhinin sözleri
4. (Hedef 2) Sezar, ordusunu bırakmadan doğrudan yeniden konsül seçilmeyi neden istiyordu? A) Görevdeki bir konsül yargılanamadığı için B) Galya'yı yeniden fethetmek için C) Pompeius'la evlenmek için D) Senatoyu kaldırmak için
5. (Hedef 3) Sezar'ın kendi yazdığı İç Savaş Üzerine adlı eserde Rubicon'un geçilmesi nasıl anlatılır? A) Ayrıntılı olarak B) Tanrısal bir işaretle C) Hiç söz edilmez D) Bir yenilgi olarak

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Sezar'ın Rubicon'u geçmesini, üç anlatının karşılaştırmasıyla değerlendir: Plutarkhos'un tereddüt eden Sezar'ı, Suetonius'un tanrısal işaretle harekete geçen Sezar'ı ve Sezar'ın kendi eserinde bu anı hiç anmaması. Ardından, Gruen'in iç savaşın önlenebilir bir kaza olduğunu savunan yorumunu ve Meier'in cumhuriyetin çözümsüz bir kriz içinde olduğunu savunan yorumunu karşılaştır; Rubicon'u bir kişinin kararı olarak mı, yoksa bir sistemin çöküşünün belirtisi olarak mı okuduğunu gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. B — Bu ittifak Birinci Triumvirlik olarak anılır.
2. B — Bu, devlete karşı savaş açmak anlamına geliyordu.
3. C — Suetonius'a göre işaret, kaval çalan bir adamın borazanla ırmağı geçmesiydi.
4. A — Görevdeki bir konsül yargılanamıyordu.
5. C — Sezar'ın eserinde Rubicon'un geçilmesinden hiç söz edilmez.

Olgun bir değerlendirme, Plutarkhos'un anlatısının sonuçlarını tartan bir insanın zor seçimini, Suetonius'un anlatısının tanrısal bir kaderi, Sezar'ın sessizliğinin ise yasayı çiğnediği anı görünmez kılma çabasını yansıttığını belirtir. Gruen ile Meier'in yorumlarını karşılaştırırken, Sezar'ın kişisel kararının önemini ve cumhuriyetin kurumlarının güçlü komutanları denetleyemez hâle gelmesini birlikte tartarak kendi sonucuna ulaşır.

Sonraki bölüme köprü

Rubicon'dan beş yıl sonra Sezar, ömür boyu diktatör, «Vatanın Babası» ve adı bir aya verilen bir adamdı; Lupercalia bayramında başına konmak istenen tacı geri itti, ama kral olmak istediği söylentisi durmadı. Kralları kovan Brutus'un heykelinin altına «Keşke şimdi yaşasaydın!» yazıldı ve onun soyundan geldiğini söyleyen bir başka Brutus, Sezar'ın affettiği adamlarla birlikte bir komplo kurdu. Sonraki bölüm o sabahı soruyor: Sezar neden öldürüldü, ve onu öldürenler cumhuriyeti kurtarabildi mi?