Antikythera Mekanizması

Öğrenme hedefleri

• Antikythera batığının bulunuşunu ve Antikythera Mekanizması'nın ne olduğunu, hangi gök olaylarını gösterdiğini açıklayabileceksin.
• Mekanizmanın, Helenistik gökbilim ve matematik geleneğiyle, özellikle Hipparkhos'un ay kuramı ve Arkhimedes'e atfedilen gök küreleriyle ilişkisini değerlendirebileceksin.
• Bir arkeolojik nesnenin bir yüzyıl boyunca farklı tekniklerle nasıl yeniden okunduğunu izleyerek, bilimsel bulguların ve yorumların nasıl değiştiğini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — batıkta bir dişli

1900 yılının sonbaharında, Ege'nin güneyindeki Sömbeki (Symi) adasından yola çıkan bir sünger avcıları teknesi, Kuzey Afrika kıyılarına giderken bir fırtınaya yakalandı. Denizciler, Kythera adası ile Girit arasındaki küçük Antikythera adasının koyuna sığındı. Fırtına dinince, dalgıçlardan biri koyun dibine daldı. Anlatılana göre yüzeye çıktığında, deniz dibinde çürümüş cesetlerle ve atlarla dolu bir yer gördüğünü söyleyerek korku içindeydi. Gördükleri, bir antik gemi enkazının etrafına saçılmış bronz ve mermer heykellerdi.

Ertesi yıl, Yunan hükümetinin desteğiyle, sünger avcıları batıktan heykeller, cam kaplar, çanak çömlek ve daha pek çok nesne çıkardı. Bu nesneler Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'ne götürüldü. Aralarında, göze pek çarpmayan, paslanmış ve kireçlenmiş birkaç tahta ve bronz parçası da vardı. 1902'de arkeolog Valerios Stais, bu parçalardan birinin içinde küçük bir dişli çark fark etti. Antik dünyadan başka hiçbir nesnede böyle bir dişli düzeni bilinmiyordu. Dersin sorusu üç katmanlı: bu nesne ne işe yarıyordu, hangi bilgi birikiminden doğdu, ve sessiz bronz parçalardan bugün bu kadar ayrıntıyı nasıl okuyabiliyoruz?

Bağlam — gökyüzünü taklit eden makineler

Önceki bölümde, Helenistik bilginlerin gökyüzünü matematikle anlamaya çalıştığını gördük. Bu bilginlerin bir kısmı, gök cisimlerinin hareketlerini göstermek için modeller de yaptı. Antik yazarlar, bu tür «gök küreleri»nden söz eder. Bunların en ünlüsü, Arkhimedes'e atfedilen bir aletti; Siracusa'nın düşüşünden sonra Romalı komutan Marcellus'un Roma'ya getirdiği anlatılır. Bu dersin birincil kaynağı, Cicero'nun bu aleti anlatan bir diyalogudur; diyalogda aleti, gökbilime meraklı Romalı devlet adamı Gaius Sulpicius Gallus çalıştırıp açıklar.

Cicero, bir başka eserinde, kendi çağında yapılmış benzer bir aletten de söz eder.

Bu metinler, uzun süre yalnızca edebî bir abartı sanıldı. Hiçbir antik gök küresi bulunmamıştı; tarihçiler, antik dünyanın karmaşık dişli düzenleri yapabilecek bir teknolojiye sahip olup olmadığından kuşku duyuyordu. Antikythera'dan çıkan parçalar, bu kuşkuyu kökünden sarstı.

Gelişme — bir yüzyıllık okuma

Parçalar bulunduktan sonra, uzun yıllar boyunca ne olduklarını anlamak güç oldu. Bazı araştırmacılar onların bir gök aleti olduğunu düşündü; ötekiler, antik çağda böyle karmaşık bir düzen yapılamayacağını, parçaların batığa sonradan karışmış olabileceğini ileri sürdü. Ama batıktan çıkan öteki eşyalar, özellikle Bergama ve Efes'te basılmış sikkeler, geminin MÖ birinci yüzyılın ilk yarısında battığını gösteriyordu.

İngiliz bilim tarihçisi Derek de Solla Price, 1950'lerden itibaren mekanizmayı inceledi. 1970'lerin başında, Yunan fizikçi Charalambos Karakalos ile birlikte, parçaların içini ışınımla görüntüleyerek dişlilerin diş sayılarını saymaya çalıştı. Price, 1974'te yayımladığı çalışmada, mekanizmanın bir gök hesaplayıcısı olduğunu, dişli çarklarla ayın ve güneşin hareketlerini gösterdiğini savundu.

Price'ın ardından, Londra'daki Bilim Müzesi'nin küratörlerinden Michael Wright, yıllarca parçaları inceleyerek mekanizmanın ön yüzünün gezegenleri de gösterdiğini savunan bir yeniden yapım hazırladı. Asıl büyük adım ise 2005'te atıldı. Tony Freeth, Alexander Jones ve öteki araştırmacılardan oluşan uluslararası bir ekip, parçaları yüksek çözünürlüklü görüntüleme yöntemleriyle inceledi.

Görüntülemeler, mekanizmanın içinde, iç içe geçmiş dişlilerin ve yüzeylerde binlerce harfin bulunduğunu ortaya çıkardı. Ekip, 2006'da yayımladığı makalede, günümüze ulaşan seksen iki parçayı ve bunların içindeki otuz dişliyi tanımladı.

Dönüş noktası — bir takvim, bir tutulma öngörücüsü

Bu yeni okumalar, mekanizmanın ne yaptığını büyük ölçüde açığa çıkardı. Mekanizma, ayakkabı kutusu büyüklüğünde tahta bir kutunun içine yerleştirilmişti; yanındaki bir kol çevrilince, içindeki dişliler dönüyor ve dış yüzlerdeki göstergeleri hareket ettiriyordu.

Ön yüzde, burçlar kuşağını ve 365 günlük Mısır takvimini gösteren iki halka vardı. Bu halkaların üzerinde dönen göstergeler, güneşin ve ayın gökyüzündeki yerini gösteriyordu; ayın evreleri de yarısı açık, yarısı koyu renkli küçük bir topla gösteriliyordu. Yazıtlara göre ön yüzde gezegenlerin konumları da gösteriliyordu; ama bu bölümün dişlileri kaybolmuştur.

Mekanizmanın en ustalıklı yanı, ayın gökyüzündeki değişken hızını gösterebilmesiydi. Ay, yörüngesinin bazı bölümlerinde daha hızlı, bazı bölümlerinde daha yavaş görünür. Mekanizmanın yapımcıları, iki dişliyi birbirine bir pim ve bir oyukla bağlayarak, ayı gösteren ibrenin hızını düzenli olarak artırıp azaltan bir düzen kurmuştu. Bu düzen, Helenistik gökbilimci Hipparkhos'un ayın hareketi hakkındaki kuramıyla uyuşuyordu.

Arka yüzde ise iki büyük sarmal kadran vardı. Üstteki, on dokuz yıllık bir takvim döngüsünü gösteriyordu.

Alttaki sarmal ise, tutulmaları öngörmeye yarıyordu.

Cevap — bir geleneğin kalıntısı

Öyleyse Antikythera Mekanizması neydi? Bugünkü bilgimize göre, gökyüzünün hareketlerini dişlilerle gösteren, taşınabilir bir gök hesaplayıcısıydı. Kullanıcısı, bir kolu çevirerek belirli bir tarihte güneşin, ayın ve büyük olasılıkla gezegenlerin gökyüzündeki yerini, ayın evresini, takvim ayını, tutulmaların olasılığını ve Panhelen oyunlarının hangi yıl yapılacağını görebiliyordu.

Onu kim ve neden yaptı? Bu soruların kesin bir cevabı yok. Mekanizma, Babil'in yüzyıllık gözlemlerini, Yunan geometrisini ve ustaca bir işçiliği bir araya getiriyor. Bu bileşim, onun Helenistik bilginlerin ve zanaatkârların ortak bir ürünü olduğunu gösteriyor. Bir öğretim aracı, zengin bir alıcının merakını ve prestijini gösteren bir eşya ya da bir tapınağa sunulmuş bir adak olabilirdi; belki de bunların birkaçıydı.

Bugünle bağ — hâlâ okunan bir nesne

Antikythera Mekanizması'nın parçaları bugün Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Ama araştırma bitmedi. 2021'de Freeth ve ekibi, mekanizmanın kayıp ön yüzünün gezegenleri nasıl göstermiş olabileceğine dair yeni bir yeniden yapım önerdi. Batığın kendisi de 2010'lardan itibaren yeniden kazılıyor; dalgıçlar, gelişmiş teknolojilerle, bir yüzyıl önce sünger avcılarının göremediği yeni parçalar arıyor. Bir antik nesnenin, her yeni teknikle yeniden okunması, arkeolojinin ve bilim tarihinin nasıl ilerlediğinin güzel bir örneğidir.

Birincil kaynak

Cicero, Devlet Üzerine adlı diyalogunda, bir konuşmacının ağzından, Arkhimedes'e atfedilen bir gök aletini şöyle anlatır:

[…] in this the invention of Archimedes was admirable, because he had calculated how a single revolution should maintain unequal and diversified progressions in dissimilar motions. In fact, when Gallus moved this globe, we observed that the moon succeeded the sun by as many turns of the wheel in the machine as days in the heavens. From whence it resulted that the progress of the sun was marked as in the heavens, and that the moon touched the point where she is obscured by the earth's shadow at the instant the sun appears opposite.

Türkçesi: […] Arkhimedes'in buluşunun bu konuda hayranlık uyandırıcı olduğunu, çünkü onun tek bir dönüşün, birbirine benzemeyen hareketlerde eşit olmayan ve çeşitli ilerlemeleri nasıl sürdüreceğini hesapladığını söyledi. Gerçekten de Gallus bu küreyi hareket ettirdiğinde, makinede ayın güneşi, gökyüzündeki gün sayısı kadar çark dönüşüyle izlediğini gördük. Bundan, güneşin ilerleyişi gökyüzündeki gibi gösteriliyor, ay da güneşin karşısında göründüğü anda Dünya'nın gölgesiyle karardığı noktaya varıyordu.

Kaynak: Cicero, Devlet Üzerine, I.14; C. D. Yonge (ed.), Cicero's Tusculan Disputations; also, Treatises on the Nature of the Gods, and on the Commonwealth (New York: Harper & Brothers, 1877), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Cicero'nun anlattığı alet, gökyüzündeki hareketleri gösterirken neyi başarıyor? Arkhimedes'in buluşunu «hayranlık uyandırıcı» kılan nedir?
2. Metnin son cümlesi, aletin bir ay tutulmasını gösterebildiğini anlatıyor. Bu betimleme, Antikythera Mekanizması'nın arka yüzündeki tutulma kadranıyla nasıl karşılaştırılabilir?
3. Cicero bu aleti bir diyalogun içinde, Arkhimedes'in ölümünden çok sonra ve bir başkasının anlatımıyla aktarıyor. Antikythera parçalarının bulunmasından önce tarihçilerin bu metne neden kuşkuyla yaklaştığını, parçaların bulunmasının ise bu kuşkuyu nasıl değiştirdiğini tartış.

Tarihçiler Tartışıyor

• Derek de Solla Price (1974) — Mekanizmanın dişlilerini ışınımla görüntüleyerek ilk kapsamlı yorumu yaptı; onu, ayın ve güneşin hareketlerini gösteren bir takvim hesaplayıcısı olarak tanımladı ve antik teknolojinin sanılandan çok daha gelişmiş olduğunu savundu.
• Michael Wright (2007) — Price'ın yeniden yapımındaki bazı dişli dizilerini düzeltti; mekanizmanın ön yüzünde gezegenlerin de gösterildiğini savunan ve çalışan modellerle sınanan bir yeniden yapım önerdi.
• Tony Freeth ve arkadaşları (2006) — Bilgisayarlı tomografi ve yüzey görüntüleme yöntemleriyle mekanizmayı yeniden inceledi; tutulma öngörüsünü, ayın değişken hızını gösteren pim ve oyuk düzenini ve binlerce harflik yazıtları ortaya çıkararak mekanizmanın işlevlerini büyük ölçüde açıkladı.
• Alexander Jones (2017) — Mekanizmanın yazıtlarını ve gökbilimini ayrıntılı olarak inceledi; onu Helenistik gökbilimin ve Babil kökenli hesap yöntemlerinin bir ürünü olarak yorumladı ve mekanizmanın bir bilimsel araçtan çok bir gösteri ve öğretim nesnesi olabileceğini tartıştı.

Bu tartışma, bir nesnenin anlamının, onu inceleyen tekniklerle birlikte nasıl değiştiğini gösteriyor. Price, sınırlı görüntüleme olanaklarıyla mekanizmanın genel işlevini doğru biçimde tahmin etti, ama bazı ayrıntılarda yanıldı. Wright, dişli dizilerini düzelterek gezegen göstergelerini tartışmaya açtı. Freeth ve ekibi, yeni görüntüleme teknikleriyle, önceki araştırmacıların göremediği yazıtları ve dişli ayrıntılarını ortaya çıkardı. Jones ise dikkati mekanizmanın ne yaptığından, ne için yapıldığına çeviriyor. Her yeni katman, öncekileri tümüyle reddetmiyor, onları düzelterek ve genişleterek ilerliyor.

Derine İn

Mekanizmanın ne zaman yapıldığı, hâlâ tartışılan bir sorudur. Batık, MÖ birinci yüzyılın ilk yarısına tarihleniyor; ama mekanizma, gemiye yüklenmeden önce yıllarca, belki on yıllarca kullanılmış olabilir. Harflerin biçimine dayanan tarihlendirmeler, MÖ ikinci yüzyılın sonunu ya da birinci yüzyılın başını gösteriyor. Gökbilimci James Evans ve Christián Carman, 2014'te yayımladıkları bir çalışmada, tutulma kadranının başlangıç noktasının, kadrandaki tutulma kayıtlarını gerçek tutulmalarla karşılaştırarak, MÖ 205 yılına denk geldiğini savundu. Bu, mekanizmanın o yıl yapıldığı anlamına gelmiyor; ama tasarımının, daha eski bir hesaplama geleneğine dayandığını düşündürüyor.

Antikythera batığının kendisi de ilginç sorular soruyor. Batığın 1900–1901'deki ilk kurtarma çalışmaları, dalgıçlar için ağır bir bedelle yapıldı: anlatılanlara göre dalgıçlardan biri öldü, ikisi de kalıcı olarak sakat kaldı; o dönemde derin dalışlarda vurgun tehlikesi henüz iyi anlaşılmamıştı. Geminin yükü, bronz ve mermer heykeller, cam kaplar, zengin eşyalar ve sikkelerden oluşuyordu. Bu yük, büyük olasılıkla Doğu Akdeniz'deki Yunan şehirlerinden, zengin Romalı alıcılar için İtalya'ya taşınıyordu. MÖ birinci yüzyılda, Yunan dünyasının sanat eserleri, savaş ganimeti ya da ticaret yoluyla büyük ölçüde Roma'ya akıyordu. Mekanizma da, belki böyle bir alıcının koleksiyonuna gidiyordu. Yani bu Helenistik bilim harikası, tam da Helenistik dünyanın Roma'ya boyun eğdiği bir çağın ticaret yolunda kayboldu.

Mekanizmanın yazıtları, onun kullanım kılavuzu gibidir. Yüzeylerde ve kapak levhalarında, göstergelerin ne gösterdiğini açıklayan ve tutulmaların rengi, büyüklüğü ve rüzgârlarla ilgili notlar içeren yazılar vardır. Bu yazıtların bir kısmı, eski gök gözlemlerinden gelen, tutulmaları hava olaylarıyla ilişkilendiren bir geleneği yansıtıyor. Yazıtların okunması, mekanizmanın yalnızca bir hesap makinesi değil, gökyüzüne dair bilginin, inancın ve takvimin bir arada durduğu bir nesne olduğunu gösteriyor.

Mekanizmanın nerede yapıldığı konusunda da farklı görüşler var. Uzun süre, Rodos adası en güçlü aday sayıldı: Hipparkhos'un orada gözlem yaptığı, Poseidonios'un orada ders verdiği ve Cicero'nun onun gök küresinden söz ettiği biliniyordu. Korint ay adlarının okunması, dikkati Korint'in kolonilerine, Siracusa'ya ya da Yunanistan'ın kuzeybatısındaki Epeiros bölgesine çevirdi. Ama bir aletin takvimi, onu yapan atölyenin yerini değil, onu kullanacak kişinin yaşadığı yeri gösteriyor olabilir. Rodos'ta yapılmış bir alet, Korint takvimini kullanan bir müşteri için ayarlanmış olabilirdi. Bu yüzden mekanizmanın kökeni, bugün de açık bir soru olarak duruyor.

Son olarak, mekanizmanın işçiliği de dikkat çekicidir. Dişlilerin dişleri, elle, büyük olasılıkla eğelerle kesilmişti; dişlerin boyları ve aralıkları her zaman eşit değildir. Bu, mekanizmanın göstergelerinin bazı hatalar içerdiğini de gösteriyor. Araştırmacılar, bu hataların, ince bir kuram ile el işçiliğinin sınırları arasındaki gerilimin bir sonucu olduğunu düşünüyor. Mekanizma, bir bilginin kuramını bir zanaatkârın elleriyle birleştiren bir nesnedir. Onun kusurları da, tıpkı başarıları gibi, antik bilimin gerçek koşullarını anlamamıza yardım ediyor.

Uzman Notu

Temel literatür

• C. D. Yonge (ed.), Cicero's Tusculan Disputations; also, Treatises on the Nature of the Gods, and on the Commonwealth (New York: Harper & Brothers, 1877).
• Derek de Solla Price, «Gears from the Greeks: The Antikythera Mechanism, a Calendar Computer from ca. 80 B.C.», Transactions of the American Philosophical Society 64 (1974).
• M. T. Wright, «The Antikythera Mechanism Reconsidered», Interdisciplinary Science Reviews 32 (2007).
• T. Freeth ve diğerleri, «Decoding the ancient Greek astronomical calculator known as the Antikythera Mechanism», Nature 444 (2006), s. 587–591.
• T. Freeth, A. Jones, J. M. Steele ve Y. Bitsakis, «Calendars with Olympiad display and eclipse prediction on the Antikythera Mechanism», Nature 454 (2008), s. 614–617.
• Alexander Jones, A Portable Cosmos: Revealing the Antikythera Mechanism, Scientific Wonder of the Ancient World (New York: Oxford University Press, 2017).

Arşiv ve kaynak

Cicero'nun Devlet Üzerine ve Tanrıların Doğası Üzerine adlı eserlerinin Yonge çevirisi Project Gutenberg'de tek cilt hâlinde bulunuyor. Antikythera Mekanizması'nın parçaları Atina'daki Ulusal Arkeoloji Müzesi'nde sergileniyor. Mekanizmayı inceleyen araştırma projesinin görüntüleri ve yayınları çevrimiçi olarak erişilebiliyor; Nature dergisindeki makalelerin bir kısmı açık erişimdedir.

Açık sorular

• Antikythera Mekanizması tam olarak ne zaman, nerede ve kim tarafından yapıldı?
• Mekanizmanın ön yüzü gezegenleri gerçekten gösteriyor muydu, ve gösteriyorsa bunu nasıl yapıyordu?
• Böyle bir teknoloji neden daha yaygın bir kullanım alanı bulmadı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Antikythera batığını 1900'de ilk kez kimler buldu? A) Alman arkeologlar B) Sömbeki adasından sünger avcıları C) İngiliz denizciler D) Romalı tüccarlar
2. (Hedef 1) Mekanizmanın arka yüzündeki alt sarmal kadran neyi öngörmeye yarıyordu? A) Tutulmaları B) Depremleri C) Hasadı D) Fırtınaları
3. (Hedef 2) Mekanizmada ayın değişken hızını gösteren pim ve oyuk düzeni, hangi gökbilimcinin ay kuramıyla uyuşuyor? A) Eratosthenes'in B) Eukleides'in C) Hipparkhos'un D) Aristarkhos'un
4. (Hedef 3) 2008'de okunan ay adları, mekanizmanın takviminin hangi şehrin geleneğine ait olduğunu gösterdi? A) Atina B) Sparta C) İskenderiye D) Korint
5. (Hedef 2) Cicero'ya göre Siracusa'dan Roma'ya getirilen gök aletini kim yapmıştı? A) Poseidonios B) Arkhimedes C) Thales D) Eudoksos

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Antikythera Mekanizması'nın bir yüzyıl boyunca nasıl yeniden okunduğunu, Cicero'nun metinleri, Price'ın çalışması ve Freeth ile ekibinin bulgularından yararlanarak anlat. Her yeni tekniğin mekanizma hakkında neyi değiştirdiğini açıkla. Ardından, Jones'un mekanizmayı bir gösteri ve öğretim nesnesi olarak gören yorumunu değerlendirerek, bu nesnenin Helenistik dünya hakkında bize en çok neyi anlattığını kendi görüşünle savun.

Cevaplar

1. B — Batığı Sömbeki adasından sünger avcıları buldu.
2. A — Alt sarmal kadran tutulmaları öngörmeye yarıyordu.
3. C — Bu düzen, Hipparkhos'un ay kuramıyla uyuşuyor.
4. D — Ay adları, Korint kökenli bir takvime aitti.
5. B — Cicero'ya göre bu aleti Arkhimedes yapmıştı.

Kapsamlı bir cevap, Cicero'nun metinlerinin gök küreleri hakkında uzun süre abartı sanıldığını, Price'ın ışınımla dişlileri sayarak mekanizmayı bir takvim hesaplayıcısı olarak tanımladığını, Freeth ve ekibinin tomografiyle tutulma kadranını, ayın değişken hızını ve yazıtları ortaya çıkardığını belirtir. Jones'un yorumunu değerlendirirken, mekanizmanın Babil gözlemleri, Yunan geometrisi ve zanaatkâr işçiliğinin birleşimini gösterdiğini tartışarak kendi görüşünü gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Antikythera'daki alet, Helenistik bilginlerin bilgisini Akdeniz'in bir köşesinden ötekine taşıyordu; ama aynı bilgi dünyası, doğuda çok daha uzaklara, bugünkü Afganistan'a kadar uzanmıştı. Amuderya kıyısındaki bir Yunan şehrinde, bir kurucunun mezarına Delfi'den getirilmiş bilgelik özdeyişleri kazındı; Hindistan'ın ortasında bir Yunanlı elçi, bir Hindu tanrısına taş bir sütun adadı. Sonraki bölüm, bu uzak Yunan krallıklarını soruyor: Yunanlılar Afganistan'a nasıl geldi, ve oradaki halklarla nasıl bir dünya kurdular?