Platon ve Aristoteles dünyayı nasıl düşündü?

Öğrenme hedefleri

• Platon'un idealar kuramını ve ideal devlet tasarımını, mağara benzetmesi ve filozof-kral düşüncesi üzerinden açıklayabileceksin.
• Aristoteles'in gözleme, sınıflandırmaya ve mantığa dayanan bilgi anlayışını, Platon'unkiyle karşılaştırabileceksin.
• İki düşünürün hayatlarını ve eserlerini, Sokrates'in ölümü, Atina'nın siyasi bunalımları ve Makedonya'nın yükselişi gibi tarihsel bağlamlarla ilişkilendirerek değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — yukarıyı ve aşağıyı gösteren iki el

1509 ile 1511 yılları arasında İtalyan ressam Raffaello, Vatikan'daki papalık sarayının bir odasının duvarına büyük bir fresk yaptı. Resmin ortasında, geniş kemerlerin altında, iki yaşlı adam yan yana yürür. Soldaki, elindeki kitabı kalçasına dayamış, sağ elinin işaret parmağıyla yukarıyı, gökyüzünü gösterir. Sağdaki ise, avucu aşağıya dönük, elini yere doğru, önündeki dünyaya doğru uzatır. Soldaki adam Platon, sağdaki Aristoteles'tir.

Raffaello, iki bin yıl önce yaşamış bu iki filozofun farkını, iki el hareketiyle anlatmaya çalışmıştı. Platon'a göre gerçek bilgi, gözümüzle gördüğümüz değişken dünyanın ötesinde, değişmeyen düşünsel biçimlerdeydi. Aristoteles ise, bilginin tam da bu dünyanın, taşların, bitkilerin, hayvanların ve insanların dikkatle gözlemlenmesiyle kazanılabileceğini düşünüyordu. Bu resim, elbette bir basitleştirmedir; iki düşünür de hem yukarıya, hem aşağıya bakmıştı. Ama iki yaklaşım arasındaki gerilim, sonraki yüzyılların bütün düşünce tarihine yön verdi.

Bu iki elin arkasındaki iki hayatı ve iki çağı açmak, bu bölümün işi: yukarıyı gösteren el neyi arıyordu, aşağıyı gösteren el neyi buldu ve ikisi de yaşadıkları çağın hangi sorusuna cevap veriyordu?

Bağlam — hocanın ölümünden sonra

Platon, MÖ 427 civarında Atina'nın soylu bir ailesinde doğdu. Gençliğinde Sokrates'in çevresine katıldı. MÖ 399'da hocasının bir halk mahkemesinde ölüme mahkûm edilmesi, onu derinden sarstı. Platon, siyasete girmek yerine felsefeye yöneldi; hocasının sorularını, onu konuşturduğu diyaloglar aracılığıyla sürdürdü. Bu diyaloglarda Sokrates'in ağzından söylenenlerin ne kadarının gerçek Sokrates'e, ne kadarının Platon'un kendisine ait olduğu, bugün de tartışılıyor.

MÖ 387 civarında Platon, şehir surlarının kuzeybatısında, kahraman Akademos'a adanmış ağaçlık alanda öğrencilerini toplamaya başladı. Okulun girişinde geometri bilmeyenlerin içeri girmemesini isteyen bir yazı bulunduğu anlatılır; bu anlatı çok sonraki bir döneme aittir, ama Platon'un matematiğe verdiği önemi yansıtır.

Aristoteles, MÖ 384'te, Kuzey Yunanistan'daki küçük Stageira kasabasında doğdu. Babası, Makedonya kralının hekimiydi. On yedi yaşında Atina'ya gelip Platon'un Akademi'sine katıldı ve orada yirmi yıl kaldı. Platon'un ölümünden sonra, MÖ 347'de Atina'dan ayrıldı. Birkaç yıl Anadolu'nun kuzeybatısındaki Assos'ta, bölgenin yöneticisi Hermias'ın yanında yaşadı; ardından yakındaki Midilli adasına geçti. MÖ 343'te Makedonya kralı II. Filip, onu on üç yaşındaki oğlu İskender'in öğretmeni olarak çağırdı. Bu öğrenci, sonradan Büyük İskender adıyla anılacak ve Yunan dünyasını Nil'den İndus'a varan bir imparatorluğun parçası yapacaktı. Aristoteles'in İskender'e tam olarak ne öğrettiği bilinmiyor; antik anlatıların çoğu sonraki yüzyıllarda yazıldı. MÖ 335'te Atina'ya döndü ve kendi okulunu kurdu.

Gelişme — Platon: gölgeler ve biçimler

Platon'un düşüncesinin merkezinde, iki dünya arasındaki bir ayrım vardı. Bir yanda, duyularımızla algıladığımız, sürekli değişen, doğan ve ölen şeylerin dünyası; öbür yanda, yalnızca akılla kavranabilen, değişmeyen ve kusursuz biçimlerin dünyası.

Platon, bu ayrımı Devlet adlı eserinde, ünlü bir benzetmeyle anlatır. Çocukluklarından beri bir mağarada zincirlenmiş, yalnızca karşılarındaki duvara bakabilen insanlar düşünür. Arkalarında yanan bir ateş, önünden taşınan nesnelerin gölgelerini duvara yansıtır. Mahkûmlar, bu gölgeleri gerçek sanır. Aralarından biri serbest kalıp mağaranın dışına çıksa, önce güneşin ışığından gözleri kamaşır; sonra yavaş yavaş gerçek nesneleri ve sonunda güneşin kendisini görür. Mağaraya geri dönüp gördüklerini anlatmaya çalıştığında ise, arkadaşları ona inanmaz, hatta onu öldürmek isteyebilir. Pek çok okur, bu son ayrıntıda Sokrates'in kaderinin bir yankısını görür.

Platon'un felsefesi, siyaset düşüncesiyle iç içeydi. Hocasını ölüme gönderen bir demokrasiye güvenmiyordu. Devlet'te, adil bir toplumun nasıl olacağını tasarladı. Bu toplumda insanlar, doğalarına uygun işleri yapacak üç sınıfa ayrılıyordu: üreticiler, koruyucular ve yöneticiler. Yöneticiler ise, gerçeği ve iyiyi en iyi kavrayanlar, yani filozoflar olmalıydı.

Dönüş noktası — Aristoteles: gözlem ve sınıflandırma

Aristoteles, yirmi yıl boyunca Platon'un öğrencisi oldu; ama sonunda hocasının en temel düşüncelerinden birine karşı çıktı. Ona göre biçimler, şeylerden ayrı, başka bir dünyada var olamazdı; bir atın biçimi, tek tek atların içindeydi. Bu yüzden bir şeyin ne olduğunu anlamak için, onu dikkatle gözlemlemek, parçalarını incelemek, benzerleri ve farklarıyla sınıflandırmak gerekiyordu.

Aristoteles, gözleme dayanan bilgi anlayışını en açık biçimde canlılar üzerindeki çalışmalarında uyguladı. Assos'ta ve Midilli'de geçirdiği yıllarda, özellikle Midilli'deki büyük lagünün kıyısında, balıkları, yumuşakçaları, kuşları ve öbür hayvanları inceledi. Balıkçılardan, avcılardan ve hayvan yetiştiricilerinden bilgi topladı. Eserlerinde beş yüzü aşkın hayvan türünden söz eder. Bazı gözlemleri yanlıştı; ama bazıları, yüzyıllar sonra doğrulandı.

Aristoteles, doğru akıl yürütmenin kurallarını da sistemli biçimde inceleyen ilk düşünür oldu.

Aristoteles'in çalışma alanı olağanüstü genişti: mantık, fizik, astronomi, biyoloji, psikoloji, ahlak, siyaset, şiir ve retorik. Lykeion'da öğrencileriyle birlikte yüz elli sekiz Yunan şehrinin anayasasını topladığı anlatılır; bunlardan yalnızca Atina'nınki, on dokuzuncu yüzyılın sonunda bulunan bir papirüs sayesinde bize ulaştı. Bir önceki bölümlerde Atina demokrasisini anlatırken bu eserden yararlanmıştık.

Cevap — iki yol, bir soru

Öyleyse iki elin gösterdiği yönler neydi? Platon, değişen dünyanın ötesinde değişmeyen bir gerçeklik aradı ve bu gerçekliği kavrayanların toplumu yönetmesi gerektiğini düşündü. Onun felsefesi, hocasını ölüme gönderen bir şehre karşı, adaletin sağlam bir temelini arama çabasıydı. Aristoteles ise, dünyanın kendisine döndü; onu gözlemledi, sınıflandırdı ve açıklamaya çalıştı. Onun felsefesi, bir imparatorluğun doğuşuna tanık olan, pek çok farklı şehri ve toplumu tanıyan bir düşünürün, dünyanın çeşitliliğini düzene koyma çabasıydı.

İki düşünür de aynı soruyla uğraşıyordu: değişen ve karmaşık bir dünyada, kesin ve güvenilir bilgiye nasıl ulaşabiliriz? Bu soruya verdikleri farklı cevaplar, sonraki iki bin yılın felsefesini, bilimini ve siyaset düşüncesini biçimlendirdi.

Bugünle bağ — iki mirasın uzun yolculuğu

Platon'un ve Aristoteles'in eserleri, Roma'da, Bizans'ta ve İslam dünyasında okunmaya ve yorumlanmaya devam etti. Dokuzuncu yüzyıldan itibaren Bağdat'ta, Aristoteles'in eserleri Arapçaya çevrildi; İbn Sina ve İbn Rüşd gibi düşünürler onun üzerine büyük yorumlar yazdı. Avrupa, Aristoteles'in pek çok eserini, on ikinci ve on üçüncü yüzyıllarda bu Arapça çeviriler ve yorumlar aracılığıyla yeniden tanıdı. Bugün de bilimsel yöntem, mantık ve siyaset felsefesi tartışmalarında, bu iki düşünürün adları sıkça anılıyor.

Birincil kaynak

Platon, Devlet'in yedinci kitabında, Sokrates'in ağzından mağara benzetmesini şöyle başlatır:

And now, I said, let me show in a figure how far our nature is enlightened or unenlightened:—Behold! human beings living in a underground den, which has a mouth open towards the light and reaching all along the den; here they have been from their childhood, and have their legs and necks chained so that they cannot move, and can only see before them, being prevented by the chains from turning round their heads. Above and behind them a fire is blazing at a distance […]. Like ourselves, I replied; and they see only their own shadows, or the shadows of one another, which the fire throws on the opposite wall of the cave? […] And if they were able to converse with one another, would they not suppose that they were naming what was actually before them?

Türkçesi: Şimdi, dedim, doğamızın ne kadar aydınlanmış ya da aydınlanmamış olduğunu bir benzetmeyle göstereyim: Bak! Yeraltında, ağzı ışığa açık ve boydan boya uzanan bir mağarada yaşayan insanlar. Çocukluklarından beri buradalar; bacakları ve boyunları zincirli, kımıldayamıyorlar, yalnızca önlerini görebiliyorlar, çünkü zincirler başlarını çevirmelerine engel oluyor. Yukarıda ve arkalarında, uzakta bir ateş yanıyor […]. Bizim gibi, diye cevap verdim; yalnızca kendi gölgelerini ya da birbirlerinin gölgelerini, ateşin karşı duvara yansıttığı gölgeleri görüyorlar, değil mi? […] Ve birbirleriyle konuşabilselerdi, gördükleri şeylere ad verdiklerinde, gerçekten önlerinde olan şeylere ad verdiklerini sanmazlar mıydı?

Kaynak: Platon, Devlet, VII, 514a–515b; Jowett çevirisi (Project Gutenberg). Türkçesi bizim.

1. Mağaradaki mahkûmlar neden gölgeleri gerçek sanıyor? Platon, «bizim gibi» diyerek okura ne söylemek istiyor?
2. Mahkûmların gördükleri gölgelere ad vermesi, Platon'un bilgi ve dil hakkındaki düşünceleri hakkında ne anlatıyor?
3. Bu benzetmeyi, Platon'un hocası Sokrates'in kaderiyle ve Atina demokrasisine bakışıyla nasıl ilişkilendirebilirsin?

Tarihçiler Tartışıyor

• Werner Jaeger (1923) — Aristoteles'in düşüncesinin zaman içinde geliştiğini savundu; genç Aristoteles'in Platoncu olduğunu, zamanla gözleme ve deneysel bilgiye yönelerek hocasından uzaklaştığını ileri sürdü; bu görüş sonradan pek çok araştırmacı tarafından eleştirildi.
• Karl Popper (1945) — İkinci Dünya Savaşı yıllarında yazdığı eserinde, Platon'un ideal devlet tasarımını, bireyin özgürlüğünü toplumun düzenine feda eden kapalı ve baskıcı bir toplum modeli olarak eleştirdi; Platon'u modern totaliter düşüncenin öncülerinden biri saydı.
• Julia Annas (1981) — Platon'un Devlet'ini ayrıntılı bir felsefi incelemeye tabi tuttu; eserin asıl sorusunun adaletin ne olduğu ve adil olmanın insana neden iyi geldiği olduğunu vurguladı ve onu yalnızca bir siyasi program olarak okumaya karşı çıktı.
• Armand Marie Leroi (2014) — Aristoteles'in biyoloji çalışmalarını, bir biyolog gözüyle yeniden inceledi; Midilli'deki gözlemlerinin, onu bilimsel yöntemin öncülerinden biri yaptığını ve biyolojik düşüncesinin felsefesinin merkezinde yer aldığını savundu.

Bu tartışma, iki düşünürün farklı yönlerini öne çıkarıyor. Jaeger, Aristoteles'in düşüncesini bir gelişim süreci olarak okudu; Leroi ise, onun biyolojisini felsefesinin merkezine yerleştirdi. Popper, Platon'un siyaset düşüncesinin tehlikelerine dikkat çekti; Annas ise, Devlet'i bir ahlak felsefesi eseri olarak okuyarak bu siyasi okumayı dengeledi. Bu yorumların her biri, yazıldığı dönemin sorularını da yansıtıyor; bir düşünürün nasıl okunacağı, okuyanın yaşadığı çağla da ilgilidir: Popper'ın eleştirisi, totaliter rejimlerin yükseldiği bir çağda yazıldı.

Derine İn

Platon'un yazma biçimi de düşüncesinin bir parçasıydı. O, düşüncelerini tek bir sesle anlatan incelemeler yerine, birden çok kişinin konuştuğu diyaloglar yazdı. Bu diyalogların çoğu, kesin bir sonuca ulaşmadan biter; okur, soruyu kendisi düşünmeye bırakılır. Aristoteles'ten bize ulaşan metinler ise, büyük olasılıkla ders notlarıdır; kuru, sistemli ve yoğundur. Aristoteles'in de diyaloglar yazdığı biliniyor; ama bunlar kayboldu. Platon'un siyaset düşüncesi, yalnızca kâğıt üzerinde kalmadı. Antik anlatılara göre Platon, Sicilya'daki Syrakusai'ye birkaç kez gitti ve oradaki tiranları, kendi ideallerine uygun bir yönetim kurmaya ikna etmeye çalıştı. Bu girişimler, düşünce ile iktidarın buluşmasının ne kadar zor olduğunu gösterdi ve başarısızlıkla sonuçlandı; bir anlatıya göre Platon, bir seferinde köle olarak satıldı ve bir dostu tarafından fidye ödenerek kurtarıldı. Bu anlatıların ayrıntıları tartışmalıdır; ama Platon'un filozof-kral düşüncesinin, gerçek bir siyasi deneme ile sınandığını gösterir.

Aristoteles'in siyaset düşüncesi ise, Platon'unkinden farklı bir yöntemle gelişti. Aristoteles, ideal bir devlet tasarlamaktan çok, var olan devletleri incelemeyi tercih etti. Lykeion'da toplanan şehir anayasaları, bu karşılaştırmalı yöntemin ürünüydü. Aristoteles, farklı yönetim biçimlerini, kaç kişinin yönettiğine ve yönetimin herkesin yararını mı, yoksa yalnızca yönetenlerin çıkarını mı gözettiğine göre sınıflandırdı. Aristoteles'in bu inceleme yöntemi, bir doğa bilimcinin canlı türlerini karşılaştırmasına benziyordu. Ona göre en iyi uygulanabilir yönetim, orta sınıfın güçlü olduğu, farklı yönetim biçimlerinin öğelerini karıştıran bir düzendi.

İki düşünürün de sınırları vardı. Platon, Devlet'te koruyucu sınıftaki kadınların erkeklerle aynı eğitimi alabileceğini ve aynı görevleri üstlenebileceğini savunarak, kendi döneminin çok ötesine geçti. Aristoteles ise, bazı insanların doğaları gereği köle olduğunu ve kadınların doğaları gereği erkeklerden daha az akıl yürütme yeteneğine sahip olduğunu savundu. Aynı düşünür, gözleme bu kadar önem verirken, bu konularda kendi toplumunun önyargılarını gözlem sanmıştı. Bu görüşler, onun yaşadığı toplumun, bir önceki bölümlerde gördüğümüz dışlayıcı yapısını yansıtıyordu.

Aristoteles'in son yılları, Makedonya ile Atina arasındaki gerginliklerle gölgelendi. MÖ 323'te öğrencisi İskender öldüğünde, Atina'da Makedonya karşıtı bir tepki yükseldi. Makedonya ile bağları bilinen Aristoteles, dinsizlikle suçlanma tehlikesiyle karşılaştı ve Atina'dan ayrıldı. Ertesi yıl, annesinin memleketi olan Eğriboz adasındaki Khalkis'te öldü. Sokrates'in ölümünden yaklaşık yetmiş beş yıl sonra, bir filozof yine Atina'dan kaçmak zorunda kalmıştı. İki düşünürün hayatı, felsefenin şehrin siyasetinden hiçbir zaman tam olarak ayrı olmadığını gösteriyor.

Aristoteles'in eserlerinin bize nasıl ulaştığı da başlı başına bir öyküdür. Coğrafyacı Strabon'un anlattığına göre, Aristoteles'in kitapları, öğrencisi Theophrastos'tan sonra, Anadolu'daki Skepsis kasabasına götürülmüş ve kralların kitap toplama hevesinden korunmak için bir mahzende saklanmış; nem ve güveler onlara zarar vermişti. Kitaplar, yaklaşık iki yüzyıl sonra bulunup Atina'ya, oradan da Roma'ya taşındı. Bu öykünün ayrıntıları tartışmalı; ama bugün okuduğumuz Aristoteles metinlerinin, pek çok elden ve düzenlemeden geçtiğini hatırlatır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Platon, The Republic, çev. Benjamin Jowett, Project Gutenberg.
• Aristoteles, The Nicomachean Ethics, çev. D. P. Chase, Project Gutenberg.
• Werner Jaeger, Aristoteles: Grundlegung einer Geschichte seiner Entwicklung (Berlin: Weidmann, 1923).
• Karl R. Popper, The Open Society and Its Enemies (Londra: Routledge, 1945).
• Julia Annas, An Introduction to Plato's Republic (Oxford: Clarendon Press, 1981).
• Armand Marie Leroi, The Lagoon: How Aristotle Invented Science (Londra: Bloomsbury, 2014).

Arşiv ve kaynak

Platon'un diyaloglarının Jowett çevirileri ve Aristoteles'in Nikomakhos'a Etik'inin Chase çevirisi Project Gutenberg'de okunabiliyor. Platon'un Akademi'sinin kalıntıları Atina'nın kuzeybatısında, Aristoteles'in Lykeion'u olduğu düşünülen yapının kalıntıları ise 1996'da Atina'nın merkezinde yapılan bir kazıda bulundu. Assos'taki antik kent kalıntıları, Çanakkale'nin Ayvacık ilçesinde ziyaret edilebiliyor.

Açık sorular

• Platon'un diyaloglarındaki Sokrates, tarihsel Sokrates'e ne kadar yakındır?
• Aristoteles'in düşüncesi zaman içinde nasıl değişti ve Platon'dan ne zaman ayrıldı?
• Aristoteles, İskender'in eğitiminde ve siyasetinde ne ölçüde etkili oldu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Gerçek bilginin nesnesi, Platon'un düşüncesinde nedir? A) Duyularla algılanan değişken şeylere B) Değişmeyen ve yalnızca akılla kavranabilen idealara C) Tanrıların sözlerine D) Çoğunluğun görüşüne
2. (Hedef 1) Platon'un Devlet'ine göre ideal toplumu kim yönetmelidir? A) Halk meclisi B) En zengin aileler C) Ordu komutanları D) Filozoflar
3. (Hedef 2) Aristoteles'e göre bir şeyin ne olduğunu anlamanın yolu nedir? A) Yalnızca kutsal metinleri okumak B) Onu dikkatle gözlemlemek, incelemek ve sınıflandırmak C) Kehanet merkezine danışmak D) Çoğunluğun görüşüne başvurmak
4. (Hedef 3) Aristoteles, Platon'un ölümünden sonra Anadolu'da hangi şehirde bir süre yaşadı? A) Efes B) Milet C) Assos D) Sardes
5. (Hedef 2) «Bütün insanlar ölümlüdür; Sokrates bir insandır; öyleyse Sokrates ölümlüdür» akıl yürütmesi hangi kavramın örneğidir? A) İdea B) Kıyas C) Filozof-kral D) Gözlem

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Platon ve Aristoteles'in düşünceleri, yaşadıkları dönemin olaylarından bağımsız değildi. Platon'un mağara benzetmesini ve filozof-kral düşüncesini, Sokrates'in ölümü ve Atina demokrasisine bakışıyla; Aristoteles'in gözleme ve karşılaştırmaya dayanan yöntemini ise, Assos ve Midilli'deki çalışmalarıyla ve Makedonya ile olan bağlarıyla ilişkilendirerek açıkla. Ardından, Popper'ın Platon eleştirisinin ve Annas'ın okumasının, Devlet'i anlamak için neler sunduğunu kendi değerlendirmenle birlikte tartış.

Cevaplar

1. B — Platon'a göre gerçek bilgi, değişmeyen idealara yöneliktir.
2. D — Platon'a göre ideal toplumu filozoflar yönetmelidir.
3. B — Aristoteles'e göre bir şeyi anlamak için onu gözlemlemek, incelemek ve sınıflandırmak gerekir.
4. C — Aristoteles, Assos'ta bir süre yaşadı.
5. B — Bu akıl yürütme bir kıyastır.

Güçlü bir cevap, mağara benzetmesinde gerçeği görüp geri dönen kişinin arkadaşlarınca öldürülmek istenmesinin Sokrates'in kaderini hatırlattığını, filozof-kral düşüncesinin ise hocasını ölüme gönderen bir demokrasiye güvensizlikten doğduğunu belirtir. Aristoteles'in Midilli'deki gözlemlerini ve şehir anayasalarını toplamasını, onun karşılaştırmalı yönteminin örnekleri olarak gösterir. Popper'ın siyasi eleştirisi ile Annas'ın ahlak felsefesine odaklanan okumasını karşılaştırarak kendi değerlendirmesini gerekçelendirir.

Sonraki bölüme köprü

Aristoteles, dünyayı sınıflandırırken şiiri de unutmadı: Poetika'sında trajediyi, acıma ve korku uyandırarak seyirciyi arındıran bir eylem taklidi olarak tanımladı. O tanımı yaptığında, Atina'nın büyük trajedi yazarları çoktan ölmüştü; ama oyunları her yıl, Dionysos'un bayramında on binlerce seyircinin önünde yeniden hayat buluyordu. Sonraki bölüm bu sahneyi soruyor: Atinalılar neden her yıl bir araya gelip trajedi ve komedi izliyordu?