el-Ganiyy: Hiçbir Şeye Muhtaç Olmayan

Temel

Kelime. el-Ganiyy, g-n-y kökünden gelir. Gınâ, ihtiyaçsızlık, yeterlilik ve zenginliktir; ganî ise ihtiyacı olmayan, zengin kişidir. İstiğnâ, kendini ihtiyaçsız görmek ya da bir şeye tenezzül etmemektir; müstağni bu hâlde olan kişidir. Türkçede ağniya (zenginler), istiğna (tenezzül etmeme) ve müstağni (kimseye eğilmeyen, gönlü tok) kelimeleri bu köktendir. Arapçada zenginliğin asıl anlamı mal çokluğu değil, ihtiyaçsızlıktır. Bu yüzden Allah'ın zenginliği, başkalarınınkiyle karşılaştırılabilecek bir mal çokluğu değil, hiçbir şeye ihtiyaç duymamaktır.

İbadet kimin için? Kur'an, cihadı, yani Allah yolunda gösterilen her türlü çabayı anlatırken şöyle der:

Çaba gösteren, kendisi için çaba göstermiş olur. Allah, âlemlerin çabasına muhtaç değildir. Aynı ilke haccın farz kılındığı ayette de tekrarlanır:

Ayet, Kâbe'nin nitelikleriyle başlar ve hac yükümlülüğünü bildirir; ardından, kim inkâr ederse Allah'ın âlemlerden müstağni olduğunu söyler. Hac, yolculuğun, masrafın ve yorgunluğun en ağır olduğu ibadettir. Böyle bir ibadetin hemen yanında Allah'ın ihtiyaçsızlığının anılması, bu yükün Allah için değil, kul için olduğunu hatırlatır. Şükür için de aynısı söylenir; eş-Şekûr dersinde işlenen Lokmân 12, şükredenin kendisi için şükrettiğini bildirir. Namaz, oruç, hac ve şükür, Allah'ın bir eksiğini tamamlamaz; kulu tamamlar.

İnkâra razı olmamak. Ancak Allah'ın ihtiyaçsızlığı, kullarına karşı ilgisizlik demek değildir:

Ayet iki şeyi birlikte söyler: Allah inkâr edenlerden müstağnidir ve buna rağmen kullarının inkârından hoşnut olmaz. Muhtaç olmayan, yine de ilgilenir. İnsanlar arasında ihtiyaç duymadığımız kişilere ilgi göstermemiz zordur; Allah'ın ilgisi ise hiçbir ihtiyaçtan doğmaz. el-Mâcid dersinde işlenen kudsî hadisin başka bir bölümü de bunu söyler (Müslim, Birr): Bütün insanlar ve cinler en takvalı kalbe sahip bir kişi gibi olsa, bu Allah'ın mülküne bir şey katmaz; hepsi en günahkâr kalbe sahip bir kişi gibi olsa, mülkünden bir şey eksiltmez.

Gönül zenginliği. Hz. Peygamber, insan için gerçek zenginliğin ne olduğunu şöyle tarif etmiştir:

Hadis, kelimenin Arapçadaki asıl anlamına döner: Zenginlik ihtiyaçsızlıktır. Çok malı olup hâlâ daha fazlasına muhtaç hisseden fakirdir; azla yetinip kimseye el açmayan zengindir. Hadis Müslim'de de (Zekât) rivayet edilmiştir.

Gazâlî: Kulun payı. Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ'da el-Ganiyy'i, zâtında da sıfatlarında da hiçbir şeyle ilişkisine ihtiyaç duymayan diye tanımlar. Ona göre kul mutlak anlamda ganî olamaz, çünkü en azından Allah'a muhtaçtır. Ama Allah'tan başka her şeye ihtiyacı azaldıkça bu isimden pay alır. Kulun zenginliği, Allah'a muhtaç olup başkalarına muhtaç olmamaktır.

Kâinattaki izi. "Görmek" basamağında bu isim, birbirine muhtaç bir kâinatta okunur. Bitki güneşe, hayvan bitkiye, insan hem bitkiye hem hayvana muhtaçtır. Yağmur buluta, bulut denize, deniz güneşe bağlıdır. Her şey bir başka şeye yaslanır; hiçbir halka kendi kendine yetmez. Bu uzun ihtiyaç zinciri, kendisi hiçbir şeye yaslanmayan bir Sahibe işaret eder.

Derin

Derin

Sahte zenginlik. Kur'an, insanın kendini müstağni görmesini bir tehlike olarak anlatır:

Aynı kökten gelen kelime, Allah için bir kemal sıfatı iken insan için bir azgınlık sebebidir. Allah gerçekten müstağnidir; insan ise kendini müstağni sanır. Ayet, azgınlığın sebebini tam olarak buraya bağlar: Kendini ihtiyaçsız görmek. Mal, makam ya da sağlık, insana bir süre kimseye muhtaç olmadığı duygusunu verir; ama bu duygu bir yanılsamadır. Bir hastalık, bir kayıp ya da bir yaşlılık, bu yanılsamayı dağıtır.

Cimrilik kendine karşıdır. Kur'an, Allah yolunda harcamaya çağırılanlara şöyle seslenir:

Cimrilik yapan, Allah'a karşı değil kendine karşı cimrilik etmiş olur; çünkü Allah zengindir ve insanlar fakirdir. Verilen sadaka Allah'ın hazinesine bir şey katmaz; verenin kendi ahiretine bir şey katar. Ayetin sonundaki uyarı da dikkat çeker: Yüz çevirenlerin yerine başka bir toplum getirilebilir. Müstağni olan, hiçbir topluluğa muhtaç değildir.

Kendini beğenen cimri. Hadîd sûresi, cimriliği kibirle yan yana anar:

Ayetler bir psikoloji çizer: Kaybettiğine aşırı üzülen ve kazandığıyla şımaran kişi, sahip olduklarını kendi eseri sanır. Bu kişi hem kendini beğenir hem cimrilik eder, hem de başkalarına cimriliği öğütler. Ayetin sonu yine el-Ganiyy ismine döner: Yüz çeviren, Allah'ı değil kendini yoksul bırakır.

İki istiğnâ. Aynı fiil, Kur'an'da bir kez de Allah için kullanılır:

Meal "Allah hiçbir şeye muhtaç olmadığını ortaya koymuştur" der; Arapçasında vestağnallâh, yani "Allah müstağni kaldı" ifadesi geçer. Alak 7'de insan için kullanılan fiil, burada Allah için kullanılır. Fark şudur: İnsanın istiğnâsı bir sanıdır ve azgınlık doğurur; Allah'ın istiğnâsı bir hakikattir ve peygamberleri reddedenlerin bu reddiyle O'na hiçbir zarar veremediğini gösterir.

Temizinden vermek. Muhtaç olmayan, verilen sadakanın niteliğine de bakar:

Kişi, kendisine verilse ancak gözünü yumarak alacağı şeyi başkasına vermemelidir. Ayet, Allah'ın müstağni olduğunu hatırlatarak biter: Sadakanın değeri Allah'ın ona ihtiyacından değil, verenin kalbinden gelir.

İlmî

İlmî

Çocuktan münezzeh. Kur'an, Allah'ın çocuk edindiği iddiasını reddederken el-Ganiyy ismini delil olarak kullanır:

Ayetin mantığı şudur: Çocuk bir ihtiyaçtan edinilir; soyun devamı, yardım, yalnızlığın giderilmesi ya da yaşlılıkta destek için. Hiçbir şeye muhtaç olmayanın çocuğa da ihtiyacı yoktur. Göklerde ve yerde olan her şey zaten O'nundur.

Fiiller ve amaç. Kelâm âlimleri, Allah'ın ihtiyaçsızlığından hareketle O'nun fiillerinin bir amaca (garaz) bağlı olup olmadığını tartışmıştır. Eş'arîler, bir amaca bağlı fiilin o amaca bir ihtiyaç göstereceğini düşünerek Allah'ın fiillerinin bir amaçla sınırlandırılamayacağını savunmuştur. Mâtürîdîler, Allah'ın fiillerinin hikmetli olduğunu ama bu hikmetin O'nun bir ihtiyacından değil kulların yararından kaynaklandığını söylemiştir. Mu'tezile ise kullar için en uygun olanı gözetmeyi öne çıkarmıştır. Üç görüş de ortak bir noktada buluşur: Allah'ın yarattığı her şey O'nun bir eksiğini gidermek için değildir.

Fakr. Tasavvuf literatüründe fakr, kulun Allah'a muhtaçlığını bilmesi ve bunu bir kemal olarak kabul etmesidir. Kuşeyrî, er-Risâle'de fakra ayrı bir bölüm ayırır. Fâtır 15'teki "Siz Allah'a muhtaçsınız" (el-Hamîd dersinde işlenmişti) bu anlayışın dayanağıdır: Kulun fakrı ile Allah'ın gınâsı birbirinin aynasıdır.

Fakir mi, zengin mi? Âlimler, şükreden zengin ile sabreden fakirden hangisinin daha üstün olduğunu uzun uzun tartışmıştır. Gazâlî, İhyâ'nın fakr ve zühd bölümünde bu tartışmayı ele alır ve üstünlüğün mal durumuna değil, kalbin mala bağlanıp bağlanmamasına göre belirlendiğini vurgular. Bu yaklaşım, gönül zenginliği hadisiyle örtüşür: Önemli olan, elde ne olduğu değil, kalpte neye ihtiyaç duyulduğudur.

İlmî

Klasik şerhlerde el-Ganiyy

el-Ganiyy kalıbı Kur'an'da 24 ayette, 18 sûrede geçer; bu sayfanın Kur'an'da bölümü hepsini gösterir. Kalıp bazı ayetlerde Allah'ın ismidir, bazılarında ise insanlardan zengin olanları anlatır. Kök ve dil bölümünün gösterdiği gibi isim on ayette el-Hamîd ile yan yanadır; Hamîd dersinin şerh bölümü bu eşleşmeyi okumuştu. Bu dersin İlmî seviyesi çocuktan münezzeh oluşu, fiiller ve amaç tartışmasını, fakrı ve fakir ile zengin arasındaki tercihi anlattı. Bu bölüm, kalıbın dersin ve öbür derslerin işlemediği ayetlerine şârihlerin sorduğu soruları yan yana koyar.

Taberî: Allah fakir, biz zenginiz. Âl-i İmrân 181, Allah fakir, biz zenginiz diyenlerin sözünün işitildiğini ve yazılacağını bildirir. Taberî'nin aktardığı rivayetlere göre bu söz, Allah'a güzel bir borç vermeye çağıran Bakara 245 indiğinde söylenmiş bir alaydır: Borç isteyen fakirdir. Kâbız dersinde Bakara 245 okunmuştu. Taberî'nin aktardığı açıklama bu yanlış çıkarımı gösterir: Allah'ın borç istemesi bir ihtiyaçtan değil, kulun kendi hayrı için verdiği şeyi kat kat geri almasındandır. Ganiyy'in istemesi, bir muhtaçlığın değil, bir ikramın dilidir. Ayet ayrıca bu sözün peygamberleri öldürmekle aynı kayda yazıldığını söyler: Allah hakkında yanlış bir yargı, insanlar hakkında zulme dönüşebilir.

Râzî: İhtiyaçsız ve rahmet sahibi. En'âm 133 iki niteliği birlikte anar: Rabbin müstağni ve rahmet sahibidir. Dilerse sizi giderir, dilediğini yerinize getirir. Râzî'nin tefsirinde bu iki niteliğin birlikteliği üzerinde durulur: İhtiyaçsız olan, kullarını bir ihtiyaçtan ötürü yaratmamıştır; onları yaratması ve var tutması rahmetindendir. Bu yüzden onları giderebilir ve bundan bir şey kaybetmez; onları bırakması ise rahmetinin sonucudur. Dersin İlmî seviyesindeki fiiller ve amaç tartışması burada bir sonuca bağlanır: Ganiyy'in fiilinin bir amacı varsa, o amaç O'nun değil, kulların yararınadır.

Kurtubî: Zenginler arasında dolaşmasın. Haşr 7, savaşmadan elde edilen malların kimlere ayrılacağını sayar ve gerekçesini söyler: Ta ki içinizdeki zenginler arasında elden ele dolaşan bir şey olmasın. Elden ele dolaşan diye çevrilen kelime dûle'dir. Kurtubî bir ahkâm müfessiri olarak bu ayetin hükmünü ve gerekçesini tartışır: Malın yalnız zenginler arasında dönüp durması, yoksulları ondan mahrum bırakır; ayet malın dağılımını bu yüzden yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara açar. Bu okumada Ganiyy ismi, insanlar arasındaki zenginliğe bir ölçü koyar: Zenginlik kendi içinde kapalı bir daire olmamalıdır.

Kuşeyrî: Zengin olan iffetli olsun. Nisâ 6, yetimlerin mallarını yöneten velilere seslenir: Zengin olan iffetli olmaya çalışsın, yoksul olan uygun bir şekilde yesin. el-Hasîb dersinde ayetin son cümlesi, er-Reşîd dersinde ise yetimin olgunluğu (rüşd) okunur; bu cümle ise velinin kendisine bakar. Kuşeyrî'nin işârî okumasında ayet zenginliği bir mal miktarıyla değil, bir tavırla tanımlar: Zengin, elinin altındaki başkasına ait maldan uzak durabilendir. Dersin Temel seviyesindeki gönül zenginliği hadisi buraya bağlanır: Gerçek zenginlik malın çokluğu değil, gönlün tokluğudur. Ganiyy'den kula düşen pay, ihtiyaç duymadığı şeye uzanmamaktır.

Karşılaştırma. Dört şârih zenginliğin dört yüzüne bakar. Taberî Allah'ın istemesinin bir muhtaçlık sanılmasını, Râzî ihtiyaçsızlıkla rahmetin birlikteliğini, Kurtubî zenginliğin yalnız zenginler arasında dönmemesini, Kuşeyrî ise zenginin iffetini öne çıkarır. Hepsinin buluştuğu nokta şudur: Ganiyy'in zenginliği kimseden bir şey almaz, herkese verir; kulun zenginliği de elindekini tutmakta değil, ihtiyaç duymadığından uzak durmakta ve muhtaç olana açılmaktadır.

Sıradaki isim. el-Ganiyy zengin olandır; sıradaki isim el-Muğnî ise zengin kılandır. O ders, Allah'ın kullarını neyle zengin kıldığına bakacaktır: malla mı, gönülle mi?

Durup düşün

Uygulama

Bir kâğıda, bir gün boyunca olmadan yapamayacağını düşündüğün beş şeyi yaz. Bu hafta bunlardan birinden bir gün uzak durmayı dene. Sadaka verirken, Bakara 267'yi hatırlayarak, kendin için seçeceğin kalitede bir şey ver. Akşam Tefekkür Defteri'ne, gün içinde kime ve neye muhtaç olduğunu, kime ise muhtaç olmadığını fark ettiğini yaz.

Kendini sına

1. Arapçada "gınâ" kelimesinin asıl anlamı nedir?
   Cevabı göster

   İhtiyaçsızlık ve yeterliliktir; mal çokluğu değildir.

2. Ankebût 6'ya göre Allah yolunda çaba gösteren kimin için çaba göstermiş olur?
   Cevabı göster

   Kendisi için; çünkü Allah âlemlerden müstağnidir.

3. Alak 6–7'ye göre insanın azgınlığının sebebi nedir?
   Cevabı göster

   Kendini müstağni, yani kimseye muhtaç olmayan biri olarak görmesidir.

4. Yûnus 68'de el-Ganiyy ismi hangi iddiayı reddetmek için kullanılır?
   Cevabı göster

   Allah'ın çocuk edindiği iddiasını; hiçbir şeye muhtaç olmayanın çocuğa da ihtiyacı yoktur.