el-Muğnî: Zengin Kılan

Temel

Kelime. el-Muğnî, g-n-y kökünden gelir; el-Ganiyy ile aynı köktür. Ağnâ fiili "zengin kıldı, ihtiyaçsız hâle getirdi" demektir; el-Muğnî bu fiilin ism-i fâilidir: zengin kılan. Ganiyy ile Muğnî arasındaki fark, bir sıfat ile bir fiil arasındaki farktır: Ganiyy, Allah'ın zâtıyla ilgili bir niteliği; Muğnî ise O'nun kullarına yönelik bir fiilini anlatır. el-Muğnî ismi Kur'an'da isim olarak geçmez; ama fiili birkaç yerde Allah'a nispet edilir. Bunların en özlüsü şudur:

Arapçasında ağnâ ve aknâ ifadesi geçer. Âlimler ağnâyı ihtiyacı karşılayacak kadar vermek, aknâyı ise kalıcı mal, birikim ve sermaye vermek diye açıklamıştır. Birincisi günlük ihtiyacı giderir, ikincisi geleceğe güven verir. İkisi de aynı kaynaktan gelir. Ayet, Necm sûresinde art arda gelen bir dizi cümlenin içindedir: Güldüren ve ağlatan, öldüren ve dirilten, erkeği ve dişiyi yaratan O'dur. Zenginlik de gülmek ve ağlamak, ölüm ve hayat gibi, insanın kendi elinde olmayan büyük değişimler arasında sayılır.

Fakir bulup zengin etmek. Duhâ sûresi, Hz. Peygamber'e verilen üç nimeti sayar; el-Cebbâr ve el-Vâcid derslerinde bu ayetler işlenmişti. Üçüncüsü bu ismin fiilini taşır: "Seni fakir bulup zenginleştirmedi mi?" (Duhâ 8). Müfessirler bu zenginleştirmenin hem Hz. Hatice ile evlilikten sonra gelen maddi rahatlık hem de kalbin kanaati anlamına geldiğini söylemiştir. Sûre bu nimeti hatırlattıktan sonra bir görev verir: İsteyeni azarlamamak. Zengin kılınan, başkasının ihtiyacına karşı duyarlı olmalıdır.

Evlilik ve yoksulluk korkusu. Kur'an, yoksulluk korkusunun insanı evlilikten alıkoymamasını ister:

Ayet, evlendirmeyi topluma bir görev olarak verir ve yoksulluk endişesine bir vaatle cevap verir: Allah onları lütfuyla zenginleştirir. Bu vaat, müfessirlere göre bir kural değil bir ümittir; sebeplere sarılmayı ortadan kaldırmaz, ama yoksulluk korkusunu hayırlı bir adımın önünde engel olmaktan çıkarır. Hemen ardından gelen ayet ise henüz evlenme imkânı bulamayanlara, Allah onları lütfuyla zenginleştirinceye kadar iffetli kalmalarını öğütler (Nûr 33; el-Mâlikü'l-Mülk dersinde bu ayetin bir başka bölümü işlenmişti). Aynı fiil, ayrılığın ardından da vaat olarak gelir: Eşler ayrılırsa Allah her birini kendi genişliğinden müstağni kılar (Nisâ 130; el-Vâsi' dersinde işlenmişti). Evlilikte de ayrılıkta da kulun korktuğu yoksulluğa verilen cevap aynıdır: Zengin kılan Allah'tır.

İstiğnâ dileyene. Hz. Peygamber, ensardan bir topluluğa şöyle buyurmuştur:

Hadis, el-Muğnî isminin gönüldeki işleyişini gösterir. Allah'ın zengin kılması, kulun istemesiyle başlar: İnsanlara el açmamaya karar veren kişiye Allah bu kararı kolaylaştırır. el-Muizz dersinde işlenen "ipini alıp odun taşımak" hadisi de aynı bölümdedir.

Gazâlî: Kulun payı. Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ'da el-Muğnî'yi, kullarının her birine ihtiyacı olanı veren diye açıklar. Kulun bu isimden payı, iki yönlüdür: Başkalarının ihtiyacını karşılayarak onları insanlara muhtaç olmaktan kurtarmak ve kendi kalbini Allah'tan başkasına muhtaç olmaktan kurtarmak.

Kâinattaki izi. "Görmek" basamağında bu isim, verilen bolluğun devam eden hâlinde okunur. Bir tohum toprağa düşer ve bir ağaç olur; ağaç her yıl yüzlerce meyve verir ve her meyvenin içinde yeni tohumlar taşır. Tek bir tohumdan başlayan zenginlik, kendini çoğaltarak sürer.

Derin

Derin

Yoksulluk korkusuna cevap. Tevbe sûresi, müşriklerin Mescid-i Haram'a yaklaşmasının yasaklandığını bildirirken müminlerin bir endişesine de cevap verir:

Hac mevsiminde gelen müşrikler Mekke'nin ticaretini canlı tutuyordu; bu yasak, bir gelir kaybı korkusu doğurdu. Ayet bu korkuya "Allah dilerse sizi bol nimetiyle zenginleştirecektir" diye cevap verir. "Dilerse" kaydı dikkat çeker: Zenginleştirme bir hak değil, bir lütuftur. Kul doğru olanı yapar; sonucu el-Muğnî'ye bırakır.

Zenginliğin sınavı. Kur'an, zenginliği de bir sınav olarak anlatır:

Başkalarına verilen dünya süsü, onları sınamak içindir. Hz. Peygamber de hem fakirliğin hem zenginliğin fitnesinden Allah'a sığınırdı (Buhârî, Deavât). Zengin kılınmak bir ikramdır; ama beraberinde bir sorumluluk getirir. el-Ganiyy dersinde işlenen Alak 6–7 hatırlanırsa, kendini müstağni sanmak azgınlığa kapı açar. Zengin kılınan, zenginliğin kendisinden değil Muğnî'den geldiğini unutmamalıdır.

Bakış yönü. Hz. Peygamber, zenginleştirilmenin kalpte nasıl korunacağını bir bakış kuralıyla öğretmiştir: Mal ve yaratılış bakımından kendisinden üstün olana bakan kişi, kendisinden aşağıda olana da baksın (Buhârî, Rikâk; Müslim, Zühd). Müslim'deki rivayet bunun gerekçesini de söyler: Böylesi, Allah'ın verdiği nimeti küçümsememeye daha uygundur. Yukarıya bakan göz, sahip olduğunu az görür; aşağıya bakan göz, zengin kılındığını fark eder.

Zenginleştirilenin nankörlüğü. Kur'an, zengin kılınan ama buna nankörlükle karşılık veren bir topluluktan da söz eder:

Ayetteki ifade dikkat çeker: "Allah ve Peygamberi bol nimetinden onları zenginleştirdi ve öç almaya kalktılar." Müfessirler bu ayeti, Medine'ye hicretten sonra ekonomik durumu düzelen bazı münafıkların tutumuna bağlamıştır. Zenginleştirilmek, kendiliğinden şükür doğurmaz; bazen tam tersine, kendini müstağni sanmaya ve nimetin kaynağına düşmanlığa yol açar.

Zengin sanılan yoksullar. Kur'an, kendini gönülden zengin tutan yoksulları över:

Bu kişiler yoksuldur, ama hayalarından dolayı insanlara el açmazlar; tanımayanlar onları zengin sanır. Ayet, gönül zenginliğinin dışarıdan görünen bir hâl olduğunu gösterir. Aynı zamanda müminlere, bu kişileri yüzlerinden tanıyıp onlara vermelerini öğütler.

İlmî

İlmî

Dua olarak. Tirmizî'nin Sünen'inde (Deavât) aktarılan bir rivayete göre Hz. Ali, borcunu ödeyemeyen birine Hz. Peygamber'den öğrendiği şu duayı öğretmiştir: "Allah'ım! Helalinle beni haramından müstağni kıl, lütfunla da beni Senden başkasına muhtaç etme." Duanın iki cümlesi, el-Muğnî isminin iki alanını kapsar: helal rızıkla yetinmek ve Allah'tan başkasına el açmamak.

Ganî ve Muğnî. Âlimler bu iki ismin art arda gelmesini, sıfat ile fiilin bağlantısı olarak açıklamıştır. Allah zâtında zengin olduğu için zengin kılabilir; kendisi muhtaç olan başkasını tam anlamıyla zengin kılamaz. İnsanlar arasındaki her zenginleştirme ise geçicidir ve bir aracıdır; asıl zengin kılan, el-Muğnî'dir. Bu yüzden bir insana verdiği iyilik için teşekkür etmek gerekir, ama kalbin bağlılığı o insana değil, iyiliğin asıl kaynağına yönelir.

Zenginlik ve kanaat. Tasavvuf literatüründe kanaat, elde olanla yetinmek ve daha fazlasını istemekten kalbi korumaktır. Kuşeyrî, er-Risâle'de kanaate ayrı bir bölüm ayırır. Bu anlayışa göre el-Muğnî, bazen malı çoğaltarak, bazen de isteği azaltarak zengin kılar. İkinci yol, birincisinden daha kalıcıdır: Mal kaybolabilir, ama kanaatle zengin olan kalbin zenginliği kaybolmaz.

Verdiğinde zengin et. el-Muğnî isminin kul için en somut karşılığı, zekât ve sadakanın nasıl verileceği konusunda ortaya çıkmıştır. Hz. Ömer'e nispet edilen "Verdiğinizde zengin edin" sözü, Ebû Ubeyd'in Kitâbü'l-Emvâl'inde aktarılır. Şâfiî fıkıh kitaplarında da, zekâtın fakire onu ihtiyaçtan kurtaracak ölçüde verilebileceği, bir zanaatkâra aletinin, bir tüccara sermayesinin alınabileceği görüşü yer alır. Bu yaklaşım, sadakayı her ay tekrarlanan bir destekten, kişiyi kendi ayakları üzerinde durduran bir yardıma dönüştürür. Diğer mezheplerde miktar konusunda farklı ölçüler konmuştur; ama muhtacı el açmaktan kurtarma amacı ortaktır.

İlmî

Klasik şerhlerde el-Muğnî

el-Muğnî kalıbı Kur'an'da yalnız iki ayette geçer ve ikisinde de Allah için kullanılmaz: İbrâhîm 21 ve Ğâfir 47'de güçsüzler, uydukları büyüklük taslayanlara, bizden bir şey savabilir misiniz (hel entüm muğnûne annâ) diye sorar. Bu sayfanın Kur'an'da bölümü bu iki ayeti gösterir. Kök ve dil bölümünün gösterdiği gibi g-n-y kökü Kur'an'da 73 kez geçer ve en sık kullanımı ağnâ an fiilidir: 28 kez ağnet, 15 kez ağnâ. Bu fiil çoğu zaman zengin kılmak değil, birine fayda vermek, ondan bir şeyi savmak demektir. Bu dersin İlmî seviyesi duadaki istiğnâyı, Ganî ile Muğnî bağını, kanaati ve zekâtta zengin etmeyi anlattı. Bu bölüm kökün bu ikinci anlamına şârihlerin sorduğu soruları yan yana koyar.

Zeccâc: Zengin etmek ve yetmek. Dilci şârihlerin sorusu, aynı fiilin hem zengin kılmak hem de bir şeyi savmak anlamına nasıl geldiğidir. Zeccâc ve onu izleyen dilcilerin açıklamasına göre kökün ortak anlamı yeterliliktir: Zengin, başkasına ihtiyaç duymayacak kadar yeterli olandır; ağnâ an ise birinin yerine yetmek, onu bir şeyden müstağni kılmaktır. Bu açıklamaya göre el-Muğnî, kullarını yalnız mal vererek değil, onlara yeterek ve onları başkasından müstağni kılarak zengin eder. Dersin Temel seviyesindeki Necm 48 bu anlamı taşır: Zengin kılan da, verdiğini kalıcı kılan da O'dur.

Taberî: Bizden bir şey savabilir misiniz. İsmin Kur'an'daki iki kalıbı da aynı sahneyi anlatır. İbrâhîm 21'de bütün insanlar Allah'ın huzuruna çıktığında güçsüzler, büyüklük taslayanlara, doğrusu biz size uymuştuk, Allah'ın azabından bizi koruyabilecek misiniz, der. Ğâfir 47'de aynı soru ateşin içinde sorulur. Taberî'nin aktardığı açıklamaya göre bu, dünyada birbirine muhtaç olanların ahirette birbirine hiçbir fayda veremeyeceğinin ilanıdır. İbrâhîm 21'deki cevap da bunu söyler: Allah bizi doğru yola eriştirseydi biz de sizi eriştirirdik. Kalıp Kur'an'da yalnız insanlara soru olarak gelir ve cevabı hep olumsuzdur. Bu okumada isim, Allah için sabit olduğu kadar, başkaları için reddedilen bir nitelik olarak da öğretilir.

Râzî: Malım bana fayda vermedi. Hâkka 28–29, kitabı solundan verilen kimsenin sözünü aktarır: Malım bana fayda vermedi (mâ ağnâ annî mâliyeh); gücüm de kalmadı (heleke annî sultâniyeh). Râzî'nin tefsirinde ikinci cümledeki sultân kelimesi tartışılır: Bir görüşe göre dünyadaki hükümranlığı ve gücü, bir başka görüşe göre ise kendini savunmak için tutunduğu delil kastedilmiştir. İki açıklamada da insan, kendisine yeteceğini sandığı iki şeyi, malını ve gücünü kaybeder. Leyl 11 aynı fiili kullanır: Ateşe yuvarlandığında malı ona fayda vermez. Bu ayetlerde fiilin olumsuzu, insanın kendi kendini zengin kılamayacağını gösterir.

Kuşeyrî: Herkese yetecek bir dert. Abese 37 kıyamet gününü şöyle anlatır: O gün herkesin kendine yeter derdi vardır (şe'nun yuğnîh). Kuşeyrî'nin işârî okumasında kökün anlamı burada tersine döner: O gün kişiyi başkasından müstağni kılan bir zenginlik değil, başkasını düşünemeyecek kadar meşgul eden bir dert vardır. Kardeş kardeşten, anne babadan kaçar; her biri kendi hâline yeter. Bu okumada el-Muğnî'nin dünyadaki zenginleştirmesinin değeri görünür: Kulu başkasından müstağni kılan lütuf, o günün yalnızlığından önce bir hazırlıktır.

Karşılaştırma. Dört şârih kökün yeterlilik anlamına bakar. Zeccâc zengin etmek ile yetmek arasındaki bağı, Taberî insanların ahirette birbirine yetemeyeceğini, Râzî insanın malının ve gücünün ona yetmediğini, Kuşeyrî ise herkesin kendi hâline yeteceği günü öne çıkarır. Hepsinin buluştuğu nokta şudur: Gerçek yeterlilik yalnız el-Muğnî'den gelir; insanın kendine ya da başkasına yetmesi ise sınırlı ve geçicidir.

Sıradaki isim. Zengin kılan, aynı zamanda engelleyendir. Sıradaki isim el-Mâni', vermemenin de bir lütuf olabileceğine bakacaktır: engellemenin koruma olduğu hâllere.

Durup düşün

Uygulama

Bu hafta, birine yalnız bir defalık yardım yerine, onu bir sonraki ihtiyaçtan kurtaracak bir destek ver: bir beceri öğret, bir iş bağlantısı kur ya da bir borcunu tamamen kapat. Tirmizî'deki duayı ezberle ve her sabah oku. Akşam Tefekkür Defteri'ne, bugün neyle zengin kılındığını, malla mı gönülle mi olduğunu yaz.

Kendini sına

1. el-Ganiyy ile el-Muğnî arasındaki fark nedir?
   Cevabı göster

   Ganiyy, Allah'ın zâtında hiçbir şeye muhtaç olmamasıdır; Muğnî ise kullarını zengin kılması, bir fiilidir.

2. Necm 48'deki "ağnâ ve aknâ" ifadesi nasıl açıklanmıştır?
   Cevabı göster

   Ağnâ ihtiyacı karşılayacak kadar vermek, aknâ ise kalıcı mal ve birikim vermektir.

3. Buhârî'deki hadise göre kim müstağni kılınır?
   Cevabı göster

   Müstağni olmak isteyen, yani insanlara el açmamaya çalışan kişi.

4. Bakara 273'te övülen yoksulların özelliği nedir?
   Cevabı göster

   Hayalarından dolayı insanlardan bir şey istemezler; tanımayanlar onları zengin sanır.