Normandiya çıkarması

Öğrenme hedefleri

• Batı'da «ikinci cephe» tartışmasını, Normandiya çıkarmasının hazırlığını ve aldatma planlarını, 6 Haziran 1944'te yaşananları ve Normandiya muharebesinin Ağustos'a kadar süren seyrini açıklayabileceksin.
• Eisenhower'ın çıkarma günkü emrini, BBC'nin direnişe gönderdiği şifreli dizeleri ve Amerikan Savaş Bakanlığı'nın Omaha kıyısı üzerine 1945'te yayımladığı anlatıyı karşılaştırarak, büyük bir harekâtın plan masasında, gizli haberleşmede ve kıyıda nasıl göründüğünü değerlendirebileceksin.
• Çıkarmanın neden başarılı olduğu ve Normandiya'nın savaşın sonucundaki yeri üzerine tarihçilerin görüşlerini karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir hava raporu

4 Haziran 1944 akşamı, İngiltere'nin güney kıyısına yakın bir malikânede, Müttefik başkomutanı General Dwight D. Eisenhower ve komutanları, bir meteoroloğun raporunu dinliyordu. Binlerce gemi limanlarda yüklenmiş, yüz binlerce asker gemilere bindirilmişti; ama Manş'ta fırtına vardı ve çıkarma bir gün ertelenmişti. Baş meteorolog James Stagg, 6 Haziran için kısa bir hava düzelmesi öngördü. Bu fırsat kaçarsa, gelgitin ve ayın uygun olacağı bir sonraki tarih iki hafta sonraydı ve o zamana kadar sırrın korunması belki de olanaksızdı. Komutanların görüşleri bölündü. Eisenhower kararı verdi: çıkarma 6 Haziran'da yapılacaktı. 1940'ta Dunkerque'den kaçan ordular dört yıl sonra aynı kıyıya geri dönüyordu; bu derste o dönüşün nasıl hazırlandığına, karşı tarafın gözünün nasıl boyandığına ve kumsaldaki ilk saatlerin neden planın en kırılgan halkası olduğuna bakacağız.

Bağlam — ikinci cephe

1941'den beri Sovyetler Birliği, Almanya'ya karşı kara savaşının en ağır yükünü taşıyordu. Stalin, İngiltere'den ve Amerika'dan Fransa'da bir «ikinci cephe» açmalarını defalarca istedi. Batılı Müttefikler ise önce Kuzey Afrika'da ve İtalya'da savaştı; İngiltere, 1942'de Fransa'nın Dieppe kentine yapılan ve ağır kayıpla sonuçlanan deneme çıkarmasından sonra, iyi hazırlanmamış bir çıkarmanın felakete dönüşebileceğinden korkuyordu. Kasım 1943'te Tahran'da buluşan Roosevelt, Churchill ve Stalin, Fransa'ya büyük çıkarmanın 1944 baharında yapılmasında anlaştı.

Hazırlık, tarihin en büyük askerî lojistik çabalarından biriydi. İngiltere'nin güneyi, askerlerle, araçlarla ve cephane depolarıyla doldu. Kıyıda bir liman ele geçirilemeyeceği düşünülerek, parçaları İngiltere'de yapılıp Fransa kıyısına çekilecek iki yapay liman tasarlandı. Müttefik hava kuvvetleri, aylar boyunca Fransa'daki demiryollarını ve köprüleri bombalayarak Almanların takviye getirmesini zorlaştırmaya çalıştı; bu bombardımanlar Fransız sivillerin de ağır kayıplar vermesine yol açtı.

Gelişme — aldatma ve bekleyiş

Almanlar bir çıkarma geleceğini biliyordu; asıl soru, nerede ve ne zaman geleceğiydi. Alman komutanların çoğu, İngiltere'ye en yakın nokta olan Pas-de-Calais'yi bekliyordu. Müttefikler bu beklentiyi güçlendirmek için büyük bir aldatma harekâtı düzenledi. İngiltere'nin güneydoğusunda, ünlü General Patton'ın komutasında olduğu söylenen, ama gerçekte büyük ölçüde sahte telsiz trafiğinden, şişme araçlardan ve boş kamplardan oluşan bir «ordu grubu» yaratıldı. Almanların İngiltere'deki ajanlarının neredeyse tamamı yakalanmış ve Müttefikler adına çalışmaya başlamıştı; bunların en ünlüsü, Juan Pujol adlı İspanyol bir çift ajandı. Bu ajanlar, Berlin'e Pas-de-Calais'yi işaret eden yanıltıcı raporlar gönderdi.

Alman savunması da kendi içinde bölünmüştü. Batı'daki Alman kuvvetlerinin başkomutanı Mareşal Gerd von Rundstedt, zırhlı birlikleri geride tutup çıkarmadan sonra güçlü bir karşı saldırı yapmak istiyordu. Kıyı savunmasından sorumlu Mareşal Erwin Rommel ise, Müttefiklerin hava üstünlüğü yüzünden geride tutulan birliklerin zamanında cepheye ulaşamayacağını, çıkarmanın ilk gün kıyıda durdurulması gerektiğini savunuyordu. Sonunda zırhlı birlikler bölündü ve bir bölümünün kullanılması Hitler'in onayına bağlandı.

Dönüş noktası — 6 Haziran

5–6 Haziran gecesi, Amerikan ve İngiliz paraşütçüleri ile planör birlikleri, çıkarma bölgesinin iki kanadına indi; köprüleri ele geçirmek ve kıyıya giden yolları tutmakla görevliydiler. Rüzgâr ve karanlık yüzünden birliklerin önemli bir bölümü planlanan yerlerden uzağa dağıldı; ama bu dağınıklık, Alman komutanlarının da saldırının asıl hedefini anlamasını zorlaştırdı. Sabahın ilk saatlerinde, ağır bir deniz ve hava bombardımanının ardından, binlerce çıkarma gemisi Normandiya kıyısındaki beş kesime yaklaştı: Amerikalılar batıdaki iki kesime, İngilizler ve Kanadalılar doğudaki üç kesime çıktı. Çıkarma gününün sonunda 150 bini aşkın asker Fransa'ya ayak basmıştı.

Kesimlerin çoğunda çıkarma planlandığından daha kolay gelişti. Omaha adı verilen Amerikan kesiminde ise durum farklıydı. Kıyının gerisindeki yüksek yamaçlarda güçlü Alman savunmaları vardı ve bunlar bombardımandan büyük ölçüde sağlam çıkmıştı. Birlikler saatlerce kıyıda sıkışıp kaldı.

Akşama doğru Omaha'da da kıyının gerisinde dar bir köprübaşı kurulmuştu. Rommel o gün, karısının doğum günü için Almanya'daydı; Alman zırhlı yedekleri ise Hitler'in onayı geç geldiği için ancak öğleden sonra harekete geçebildi. Almanlar uzun süre asıl çıkarmanın hâlâ Pas-de-Calais'ye yapılacağına inandı ve oradaki birliklerini haftalarca yerinde tuttu.

Cevap — iki buçuk aylık muharebe

Çıkarma başarılı oldu, çünkü Müttefikler havada ve denizde mutlak bir üstünlüğe sahipti, aldatma planı Almanları yanılttı, direniş ve hava saldırıları Alman takviyelerini geciktirdi, Alman komutası ise bölünmüş ve Hitler'in kararlarına bağlıydı. Ama kıyıda tutunmak, Normandiya muharebesinin yalnızca başlangıcıydı. Çitlerle bölünmüş Normandiya kırsalında ilerleme haftalarca yavaş ve kayıplı oldu; Caen kenti, ilk gün alınması planlanmışken, ancak Temmuz'da ve ağır bombardımanlarla yıkılarak ele geçirildi. Temmuz sonunda Amerikan kuvvetleri cepheyi yardı; Ağustos'ta Alman kuvvetlerinin büyük bölümü Falaise yakınlarında kuşatıldı. 25 Ağustos'ta Paris, Fransız zırhlı tümeni ve kentteki direniş tarafından kurtarıldı; Charles de Gaulle aynı gün kente girdi.

Bugünle bağ — krom ve Boğazlar

Normandiya'ya doğru giden aylar, Ankara'nın Almanya ile ilişkilerini de değiştirdi. Müttefiklerin artan baskısıyla, Türkiye Nisan 1944'te Almanya'ya, silah sanayisi için önemli bir maden olan krom satışını durdurdu. Haziran 1944'te, Normandiya çıkarmasından birkaç gün sonra, Boğazlar'dan bazı Alman gemilerinin geçişine izin verilmesine yönelik İngiliz protestolarının ardından, Dışişleri Bakanı Numan Menemencioğlu istifa etti. Savaşın dengesi değişirken, Türkiye'nin tarafsızlık politikası da Müttefiklere doğru kayıyordu.

Birincil kaynak

General Eisenhower'ın çıkarma günü askerlere dağıtılan emrinden:

Soldiers, Sailors and Airmen of the Allied Expeditionary Force! You are about to embark upon the Great Crusade, toward which we have striven these many months. The eyes of the world are upon you. […] Your task will not be an easy one. Your enemy is well trained, well equipped and battle-hardened. He will fight savagely. But this is the year 1944! Much has happened since the Nazi triumphs of 1940–41. […] Our Home Fronts have given us an overwhelming superiority in weapons and munitions of war, and placed at our disposal great reserves of trained fighting men. The tide has turned!

Türkçesi: Müttefik Seferi Kuvvetleri'nin askerleri, denizcileri ve havacıları! Aylardır hazırlandığımız büyük sefere çıkmak üzeresiniz. Dünyanın gözü sizin üzerinizde. […] Göreviniz kolay olmayacak. Düşmanınız iyi eğitilmiş, iyi donatılmış ve savaşta pişmiştir. Amansızca savaşacaktır. Ama yıl 1944! Nazilerin 1940–41'deki zaferlerinden bu yana çok şey değişti. […] Ülkelerimizdeki cepheler bize savaş silahlarında ve cephanesinde ezici bir üstünlük sağladı ve emrimize eğitimli savaşçılardan oluşan büyük yedekler verdi. Talih döndü!

Kaynak: Dwight D. Eisenhower, Müttefik Seferi Kuvvetleri'ne günlük emir, 6 Haziran 1944; Vikikaynak (İngilizce). Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Eisenhower, askerlere düşmanın gücünü neden açıkça hatırlatıyor? Bu, emrin inandırıcılığını nasıl etkiler?
2. «Ülkelerimizdeki cepheler» ifadesi, savaşın yalnızca askerlerce kazanılmadığını nasıl gösterir?
3. Emir harekâtı «büyük sefer» olarak adlandırıyor. Bu kelime seçimi, savaşın nasıl bir mücadele olarak sunulduğunu gösterir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Carlo D'Este (1983) — Decision in Normandy adlı kitabında, Normandiya muharebesindeki Müttefik komutanları arasındaki gerilimleri ve özellikle Montgomery'nin Caen'i ilk gün alamamasını inceledi; Montgomery'nin sonradan her şeyin planladığı gibi gittiğini iddia etmesinin gerçeği yansıtmadığını gösterdi.
• Max Hastings (1984) — Overlord adlı kitabında, Alman askerlerinin ve birliklerinin, sayıca ve malzemece çok üstün Müttefik kuvvetlerine karşı uzun süre etkili biçimde savaştığını; Müttefik zaferinin büyük ölçüde ezici malzeme ve hava üstünlüğüne dayandığını ileri sürdü. Bu yorum, Müttefik askerlerinin kahramanlığını vurgulayan anlatılara karşı tartışma yarattı.
• Stephen Ambrose (1994) — D-Day adlı çalışmasında, binlerce görüşmeye dayanarak çıkarmayı sıradan Amerikan yurttaş askerlerinin cesareti ve inisiyatifi üzerinden anlattı; özgür toplumların askerlerinin diktatörlüklerin askerlerinden daha yaratıcı olduğunu savundu. Eleştirmenler, bu anlatının Amerikan merkezli ve kahramanlık odaklı olduğunu öne sürdü.
• Olivier Wieviorka (2007) — Fransız bakış açısıyla yazdığı tarihte, çıkarmanın mitlerini sorguladı; Müttefiklerin siyasi hesaplarını, askerlerin moral sorunlarını ve Normandiya'daki Fransız sivillerin bombardımanlar altında ödediği ağır bedeli ön plana çıkardı.

Bu tarihçiler, Normandiya'yı kimin gözünden anlattıklarına göre ayrılır. Ambrose askerlerin cesaretini, Hastings ise Müttefik ordularının savaşma becerisindeki eksikleri ve malzeme üstünlüğünü öne çıkarır. D'Este komutanların kararlarını ve sonradan kurulan anlatıları sorgular; Wieviorka ise bakışı askerlerin ötesine, sivillere ve siyasete genişletir. Normandiya, bu yüzden hem bir askerî başarı hikâyesi hem de o hikâyenin nasıl yazıldığını tartışmak için verimli bir örnektir.

Derine İn

Normandiya çıkarmasının en çok anılan yönlerinden biri, havanın belirleyici rolüdür. Müttefik meteorologları, ellerindeki sınırlı verilerle, Atlantik'teki hava sistemlerinin hareketini tahmin etmeye çalıştı. Alman meteorologları ise aynı günlerde kötü havanın devam edeceğini öngördü; bu yüzden pek çok Alman komutan, 6 Haziran'da bir çıkarma beklemeyerek karargâhlarından ayrılmış ya da tatbikatlara gitmişti. Müttefiklerin Atlantik'teki hava gözlem istasyonlarından ve gemilerden aldığı veriler, Almanların sahip olmadığı bir avantaj sağladı. Eisenhower, çıkarma başarısız olursa yayımlamak üzere, sorumluluğun tamamen kendisine ait olduğunu söyleyen kısa bir not da hazırlamıştı.

Komutanlar arasındaki gerilim de muharebenin bir parçasıydı. Çıkarmadaki bütün kara kuvvetlerinin komutanı olan General Bernard Montgomery, Caen'i ilk gün almayı planlamıştı; kent ancak haftalar sonra ve büyük ölçüde yıkılarak ele geçirilebildi. Montgomery sonradan, İngiliz ve Kanada kuvvetlerinin Alman zırhlı birliklerini doğuda üzerine çekerek Amerikalılara batıda yarma fırsatı verdiğini, her şeyin baştan planladığı gibi gittiğini savundu. Amerikan komutanlarının bir bölümü ise onu aşırı temkinli olmakla suçladı. Bu tartışma, savaştan sonra yazılan hatıralarla iki ülkenin ulusal anlatılarına da taşındı.

Çıkarmanın bir başka önemli yönü, Kanadalı, Fransız, Polonyalı, Norveçli, Çek ve başka ülkelerden askerlerin de katılımıydı. Juno kesimine çıkan Kanada kuvvetleri, ilk gün en derine ilerleyen birlikler arasındaydı. Özgür Fransız deniz piyadelerinden küçük bir birlik, İngiliz kuvvetleriyle birlikte Fransız topraklarına ilk ayak basanlar arasındaydı. Polonya zırhlı tümeni, Ağustos'ta Falaise'de Alman kuvvetlerinin kuşatılmasında önemli rol oynadı.

Normandiya'nın sivil halkı muharebenin ağır bedelini ödedi. Çıkarmayı hazırlamak için yapılan bombardımanlar ve çıkarmadan sonraki muharebeler, Caen, Saint-Lô ve Le Havre gibi kentleri büyük ölçüde yıktı. Normandiya muharebesindeki Fransız sivil kayıplarının yirmi bin civarında olduğu hesaplanır. Kurtarılan halk Müttefik askerlerini çoğu zaman sevinçle karşıladı; ama kurtuluşun bu kadar yıkımla gelmesi, savaştan sonraki on yıllarda Normandiya'da karmaşık duygularla hatırlandı.

Çıkarmanın lojistiği de olağanüstüydü. İlk haftalarda yüz binlerce asker ve on binlerce araç Fransa'ya taşındı; yakıt, Manş'ın altından döşenen boru hatlarıyla da taşınması planlandı. Ama asıl sorun limanlardı: Cherbourg, Haziran sonunda alındığında Almanlar tarafından büyük ölçüde tahrip edilmişti ve aylarca tam kapasiteyle kullanılamadı. Bu ikmal sorunu, sonbaharda Müttefik ilerleyişinin Almanya sınırında yavaşlamasının başlıca nedenlerinden biri oldu.

Normandiya, Batı'nın İkinci Dünya Savaşı belleğinde merkezi bir yer tutar. Her yıl 6 Haziran'da yapılan anma törenleri, devlet başkanlarını Normandiya kıyılarında bir araya getirir. Ama bu bellek uzun süre Sovyet katkısını geri planda bıraktı; Soğuk Savaş yıllarında Batı'da savaş çoğu zaman Normandiya'dan Berlin'e uzanan bir hikâye olarak anlatıldı. Sovyetler Birliği'nde ise ikinci cephenin «geç» açılması, Batılı müttefiklere duyulan güvensizliğin simgesi olarak hatırlandı. Normandiya'nın nasıl hatırlandığı, savaştan sonraki dünyanın bölünmüşlüğünü de yansıtır.

Çıkarma, Almanya'nın içinde de sarsıntılar yarattı. Batı'daki yenilgilerin ve doğudaki çöküşün ardından, çıkarmadan altı hafta sonra, bazı Alman subayları Hitler'i öldürüp rejimi devirmeye kalkıştı. Girişim başarısız oldu; ama Alman ordusunun kendi önderine karşı ayaklanmaya kalkışması, yenilginin artık rejimin en üst katlarında bile görüldüğünü gösteriyordu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Gordon A. Harrison, Cross-Channel Attack (Washington: US Army Center of Military History, 1951).
• Carlo D'Este, Decision in Normandy (Londra: Collins, 1983).
• Max Hastings, Overlord: D-Day and the Battle for Normandy (Londra: Michael Joseph, 1984).
• Stephen E. Ambrose, D-Day, June 6, 1944: The Climactic Battle of World War II (New York: Simon & Schuster, 1994).
• Olivier Wieviorka, Histoire du débarquement en Normandie: Des origines à la libération de Paris, 1941–1944 (Paris: Seuil, 2007).
• Peter Caddick-Adams, Sand and Steel: A New History of D-Day (Londra: Hutchinson, 2019).

Arşiv ve kaynak

Normandiya çıkarmasının kaynakları arasında Müttefik planlama belgeleri, meteoroloji raporları, aldatma harekâtının ve çift ajanların dosyaları, birlik günlükleri, askerlerle savaştan hemen sonra yapılan görüşmeler, Alman ordusunun kayıtları, BBC yayın kayıtları ve Fransız sivillerin tanıklıkları vardır. Eisenhower'ın emri ve Verlaine'in şiiri İngilizce ve Fransızca Vikikaynak'ta; Omaha kitapçığı Internet Archive'da bulunur.

Açık sorular

• Hava 6 Haziran'da düzelmeseydi ve çıkarma ertelenseydi ne olurdu?
• Normandiya'daki Müttefik zaferi askerlerin becerisinin mi, yoksa ezici malzeme üstünlüğünün mü ürünüydü?
• Normandiya ve Bagration, savaşın sonucuna ne ölçüde katkıda bulundu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Müttefiklerin Almanları çıkarmanın Pas-de-Calais'ye yapılacağına inandırmak için düzenlediği aldatma planının adı nedir? A) Fortitude B) Overlord C) Neptune D) Bagration
2. (Hedef 1) Çıkarmanın 6 Haziran'a ertelenmesine ve o gün yapılmasına yol açan başlıca etken neydi? A) Alman saldırısı B) Hava durumu C) Sovyet talebi D) Paris ayaklanması
3. (Hedef 2) Omaha Beachhead kitapçığına göre Omaha'daki birliklerin günün en büyük hayal kırıklığı neydi? A) Paraşütçülerin gelmemesi B) Gemilerin batması C) Kıyının hava bombardımanından hiç zarar görmemiş olması D) Telsizlerin çalışmaması
4. (Hedef 2) BBC'nin direnişe gönderdiği mesajlar arasında okunan dizeler hangi şaire aittir? A) Victor Hugo B) Arthur Rimbaud C) Charles Baudelaire D) Paul Verlaine
5. (Hedef 3) Müttefik zaferinin büyük ölçüde ezici malzeme ve hava üstünlüğüne dayandığını, Alman birliklerinin uzun süre etkili savaştığını ileri süren tarihçi kimdir? A) Stephen Ambrose B) Max Hastings C) Olivier Wieviorka D) Carlo D'Este

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Normandiya çıkarması neden başarılı oldu ve savaşın sonucunda ne ölçüde belirleyiciydi? Cevabında Eisenhower'ın emrini, BBC'nin şifreli dizelerini ve Omaha kitapçığını kullan; Ambrose ile Hastings'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Fortitude.
2. B — Hava durumu.
3. C — Kıyının hava bombardımanından hiç zarar görmemiş olması.
4. D — Paul Verlaine.
5. B — Max Hastings.

Kapsamlı bir cevap, çıkarmanın Müttefiklerin hava ve deniz üstünlüğü, Almanları yanıltan aldatma planı, direnişin ve hava saldırılarının Alman takviyelerini geciktirmesi ve Alman komutasının bölünmüşlüğü sayesinde başarılı olduğunu; ama Normandiya muharebesinin uzun ve kayıplı geçtiğini, savaşın sonucunun doğudaki Sovyet saldırılarıyla birlikte belirlendiğini açıklar. Eisenhower'ın emrini, Müttefiklerin malzeme üstünlüğüne dayanan güvenin ve harekâtın bir «büyük sefer» olarak sunuluşunun belgesi olarak; BBC'nin şifreli dizelerini, çıkarmanın işgal altındaki halkın gizli ağlarıyla eşgüdümünün örneği olarak; Omaha kitapçığını ise planların kıyıda nasıl çöktüğünü ve başarının küçük birliklerin önderliğine bağlı olduğunu gösteren bir anlatı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Ambrose'un askerlerin cesaretini öne çıkaran yaklaşımını, Hastings'in malzeme üstünlüğünü vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Normandiya'daki aldatmanın başarısı, büyük ölçüde görünmeyen bir savaşa dayanıyordu: Müttefikler, Almanların kendi aralarında gönderdiği şifreli mesajları okuyabiliyor, çift ajanlarının yanlış raporlarına Berlin'in nasıl tepki verdiğini izleyebiliyordu. İngiltere'deki bir malikânede binlerce kişi, Alman şifre makinesinin mesajlarını çözmek için gece gündüz çalışıyordu. Bir sonraki derste, şifre çözmenin ve istihbaratın savaşın gidişatını ne ölçüde değiştirdiğini, bu sırrın neden on yıllarca saklandığını ve istihbaratın sınırlarını inceleyeceğiz.