Doğu Cephesi

Öğrenme hedefleri

• 1914'ten 1917'ye kadar Doğu Cephesi'nin başlıca aşamalarını, Tannenberg'den Gorlice–Tarnów yarmasına ve Brusilov Taarruzu'na kadar sıralayabileceksin.
• Hindenburg'un Tannenberg anlatısını, Pares'in Rus cephesindeki gözlemlerini ve bir Avusturyalı subayın günlüğünü karşılaştırarak, savaşın doğudaki deneyiminin batıdan nasıl farklılaştığını değerlendirebileceksin.
• Rusya'nın neden tutunamadığı sorusuna verilen farklı cevapları ve cephenin köylere, kasabalara ve yollara düşen sivillere etkisini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — beş yüz yıllık bir ad

Ağustos 1914'ün son haftasında, Doğu Prusya'nın göllerle ve ormanlarla kaplı güneyinde, sayıca üstün iki Rus ordusundan biri, bir Alman ordusunun çemberine düşüp dağıldı. Emekliliğinden çağrılarak doğudaki Alman ordusunun başına getirilen altmış altı yaşındaki general Paul von Hindenburg, muharebeye, yakınlardaki küçük bir köyün adını verdi: Tannenberg. Hindenburg, savaştan sonra yazdığı anılarında bu adın neden seçildiğini açıkça anlatır: beş yüz yıl önce, 1410'da, aynı bölgede bir Alman şövalye tarikatının ordusu, Polonya ve Litvanya ordularına yenilmişti. Yeni zafer, eski bir yenilginin öcü olarak sunuldu. Tannenberg, Hindenburg'u ve kurmay başkanı Erich Ludendorff'u Almanya'nın ulusal kahramanlarına dönüştürdü. Ama bu parlak zafer, doğudaki savaşın yalnızca başlangıcıydı. Bu ders, batıdaki kilitlenmenin aksine, doğuda cephenin neden yüzlerce kilometre ileri geri hareket ettiğini, bu cephenin Romanov ve Habsburg hanedanlarının devletlerini nasıl tükettiğini ve milyonlarca sivilin hayatını nasıl altüst ettiğini soruyor.

Bağlam — uzun bir cephe, üç imparatorluk

Doğu Cephesi, Baltık Denizi'nden Karpat Dağları'na, sonra Romanya'ya kadar uzanıyordu; uzunluğu batı cephesinin iki katından fazlaydı. Bu kadar uzun bir cepheyi, batıdaki gibi yoğun siper hatlarıyla tutmak mümkün değildi. Askerler daha seyrekti, demiryolları ve yollar daha azdı; bu yüzden ordular, bir yarma yapıldığında yüzlerce kilometre ilerleyebiliyor ya da geri çekilebiliyordu.

Cephenin bir yanında Rusya, öbür yanında Almanya ve Avusturya-Macaristan vardı. Rusya, dünyanın en kalabalık ordusuna sahipti; ama sanayisi, demiryolu ağı ve silah üretimi, Almanya'nınkinden çok geriydi. Avusturya-Macaristan'ın ordusu ise, imparatorluğun çok dilli yapısını yansıtıyordu: subaylar ve askerler, Almanca, Macarca, Çekçe, Lehçe, Ukraynaca, Hırvatça ve başka pek çok dil konuşuyordu. Bu ordu, savaşın ilk aylarında hem Sırbistan'a hem de Rusya'ya karşı savaşmak zorunda kaldı.

Gelişme — Tannenberg'den Galiçya'ya

Müttefiki Fransa'nın çağrısına uyan Çar'ın komutanları, seferberliği tamamlanmadan Neman'ın ve Narev'in ötesinden Alman topraklarına yöneldi. İki Rus ordusu arasında iletişim zayıftı; telsiz mesajları şifresiz gönderiliyordu ve Almanlar bunları dinleyebiliyordu. Almanlar, bu durumdan yararlanarak birliklerini demiryollarıyla hızla bir ordudan öbürüne kaydırdı ve general Aleksandr Samsonov'un ordusunu Tannenberg yakınlarında kuşattı; bu ordunun büyük bölümü esir düştü. Birkaç hafta sonra, Masurya gölleri bölgesinde, öteki Rus ordusu da geri çekilmek zorunda kaldı.

Güneyde ise durum tersineydi. Avusturya-Macaristan'ın genelkurmay başkanı Franz Conrad von Hötzendorf, ordusunu hem Sırbistan'a hem de Rusya'ya karşı bölmüştü. Galiçya'da, yani bugünkü Polonya'nın güneydoğusu ile Ukrayna'nın batısında, Habsburg kuvvetleri art arda bozguna uğradı ve Rus birlikleri Lemberg kentine girdi. Büyük Przemyśl kalesi kuşatıldı; kale, Mart 1915'te yüz bini aşkın askerle birlikte teslim oldu. Avusturya-Macaristan ordusu, savaşın ilk aylarında deneyimli subaylarının ve askerlerinin çok büyük bir bölümünü kaybetti ve bir daha tam olarak toparlanamadı.

Dönüş noktası — 1915: büyük geri çekiliş

1915 baharında Almanya, batıda savunmada kalıp asıl gücünü doğuya çevirdi. Mayıs'ta, general August von Mackensen komutasındaki Alman ve Avusturya-Macaristan orduları, Galiçya'daki Gorlice ile Tarnów arasında, yoğun bir topçu ateşinin ardından Rus hattını yardı. Rus ordusu, cephane ve tüfek sıkıntısı içindeydi; bazı birliklerde askerlerin bir kısmı silahsız olarak cepheye gönderiliyor, ölen ya da yaralanan arkadaşlarının tüfeklerini almaları bekleniyordu.

Tarihe 1915 Büyük Geri Çekilişi olarak geçen sonraki aylarda Rus orduları, Galiçya'yı, Polonya'yı, Litvanya'yı ve bugünkü Letonya'nın bir bölümünü boşaltarak yüzlerce kilometre geri çekildi. Bu geri çekiliş, milyonlarca sivili de yerinden etti. Rus ordusu, geri çekilirken ekinleri ve köyleri yaktı, halkı da doğuya göçe zorladı; bazı dinî ve dilsel azınlıklardan toplulukları, düşmanla işbirliği yapabilecekleri kuşkusuyla toplu olarak sürgün etti. Milyonlarca mülteci, Rusya'nın iç bölgelerine akın etti. Eylül 1915'te Çar II. Nikola, ordunun başkomutanlığını bizzat üstlendi; bu karar, sonraki yenilgilerin sorumluluğunu doğrudan çara yükleyecekti.

Cevap — bir cephenin iki imparatorluğu tüketmesi

Doğu Cephesi, uzunluğu, askerlerin seyrekliği ve ulaşım olanaklarının azlığı yüzünden, batıdaki kilitlenmeden farklı olarak büyük ilerleyişlerin ve geri çekilişlerin sahnesi oldu. Almanya, Tannenberg'de ve 1915'te Rusya'ya ağır yenilgiler verdi; ama Rusya'yı savaş dışı bırakamadı. Avusturya-Macaristan ise, Rus ordularının darbeleriyle giderek Almanya'nın desteğine bağımlı hâle geldi. Haziran 1916'da general Aleksey Brusilov'un yönettiği Rus saldırısı, Avusturya-Macaristan ordusuna çok ağır bir yenilgi verdi ve Almanları batıdan doğuya birlik kaydırmaya zorladı. Ama bu başarı, Rusya'nın kendi kaynaklarını da tüketti. Cephe, iki imparatorluğu birlikte yıprattı; 1917'de Petrograd'da, 1918'de Viyana'da hanedanlar çöktü.

Bugünle bağ — yıkılan bir anıt

Tannenberg'in hafızası, sonraki on yıllarda da siyasal bir araç olarak kullanıldı. 1927'de, muharebe alanının yakınında, sekiz kuleli dev bir anıt dikildi; Hindenburg 1934'te öldüğünde buraya gömüldü ve anıt, Nazi rejiminin önemli bir tören alanına dönüştü. İkinci Dünya Savaşı'nın sonunda, Kızıl Ordu yaklaşırken Alman askerleri anıtı kısmen havaya uçurdu ve Hindenburg'un tabutunu batıya taşıdı; savaştan sonra bölge Polonya'ya geçti ve anıtın kalıntıları yıkıldı. Bugün eski anıtın yerinde neredeyse hiçbir iz kalmamıştır. Tannenberg'in hikâyesi, 1410'dan 1914'e, 1914'ten 1945'e kadar, bir savaş alanının nasıl üst üste binen ulusal anlatıların sahnesi olabileceğini gösterir. Doğudaki savaşın bir başka cephesi, Rusya ile Osmanlı Devleti arasındaki Kafkas cephesi ise, ilerideki bir dersimizin konusu olacak.

Birincil kaynak

Hindenburg'un anılarının İngilizce çevirisinden, Tannenberg bölümünden:

Tannenberg! A word pregnant with painful recollections for German chivalry, a Slav cry of triumph, a name that is fresh in our memories after more than five hundred years of history. Before this day I had never seen the battlefield which proved so fateful to German culture in the East. […] On our way from Marienburg to Tannenberg the impression of the miseries into which war had plunged the unhappy inhabitants was intensified. Masses of helpless refugees, carrying their belongings, pressed past me on the road.

Türkçesi: Tannenberg! Alman şövalyeliği için acı hatıralarla yüklü bir kelime, bir Slav zafer çığlığı, beş yüz yılı aşkın tarihe rağmen hafızamızda taze duran bir ad. Doğudaki Alman kültürü için bu kadar kaderi belirleyici olmuş bu savaş alanını o güne kadar hiç görmemiştim. […] Marienburg'dan Tannenberg'e giderken, savaşın mutsuz halkı düşürdüğü sefaletin izlenimi daha da güçlendi. Eşyalarını taşıyan çaresiz mülteci kalabalıkları yolda yanımdan geçiyordu.

Kaynak: Paul von Hindenburg, Out of My Life, çev. F. A. Holt, cilt I (New York ve Londra: Harper & Brothers, 1921), III. bölüm; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Hindenburg, 1914'teki muharebeyi 1410'daki savaşla neden ilişkilendirir? Bu ilişki, zaferin anlamını nasıl değiştirir?
2. Hindenburg'un «bir Slav zafer çığlığı» ve «doğudaki Alman kültürü» ifadeleri, savaşın nasıl bir ulusal çatışma olarak anlatıldığını gösterir?
3. Metnin ikinci bölümündeki mülteciler, doğudaki savaşın sivillere etkisi hakkında ne söyler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Norman Stone (1975) — The Eastern Front, 1914–1917 adlı kitabında, Rusya'nın savaştaki başarısızlığının «geri kalmışlıktan» değil, yönetimin ve ulaşımın kötü örgütlenmesinden kaynaklandığını savundu; Rus sanayisinin savaş sırasında hızla büyüdüğünü, ama bu büyümenin enflasyona ve kentlerde kıtlığa yol açarak toplumu devrime sürüklediğini gösterdi.
• Dennis Showalter (1991) — Tannenberg: Clash of Empires adlı kitabında, Tannenberg'i iki ordunun örgütlenmesi, iletişimi ve demiryolu kullanımı açısından inceledi; zaferi Hindenburg'un ve Ludendorff'un dehasından çok, Alman kurmay sisteminin ve alt kademe komutanların inisiyatifinin ürünü olarak gördü.
• Peter Gatrell (1999) — A Whole Empire Walking adlı kitabında, 1915'teki geri çekilişin milyonlarca sivili nasıl mülteciye dönüştürdüğünü inceledi; mülteciliğin Rus toplumunu, devleti ve ulusal kimlikleri derinden değiştirdiğini gösterdi.
• Vejas Liulevicius (2000) — War Land on the Eastern Front adlı kitabında, Almanların 1915'ten sonra işgal ettikleri Baltık topraklarında kurdukları askerî yönetimi inceledi; bu deneyimin, doğudaki halklara ve topraklara yönelik bir «düzen kurma» ve sömürgeleştirme zihniyetini doğurduğunu ve sonraki on yılların Alman siyasetini etkilediğini savundu.

Bu tarihçiler, Doğu Cephesi'ni farklı açılardan inceler. Stone ve Showalter orduların ve devletlerin örgütlenmesine, Gatrell sivillerin deneyimine, Liulevicius ise işgalin yarattığı zihniyete bakar. Tartışma, Doğu Cephesi'nin her şeyden önce orduların ve devletlerin örgütlenme kapasitesini sınayan bir askerî mücadele mi, yoksa milyonlarca sivilin hayatını ve bölgenin geleceğini değiştiren bir toplumsal felaket mi olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Almanlar, 1915'teki ilerleyişten sonra işgal ettikleri Litvanya, Kurland ve kuzeydoğu Polonya'da, sivil yönetimden bağımsız, doğrudan orduya bağlı bir yönetim bölgesi kurdu. Kısaca Ober Ost adıyla anılan bu bölgenin başında, Hindenburg ve Ludendorff vardı. Ober Ost yönetimi, bölgenin halkını kayıt altına aldı, hareketlerini sınırladı, ormanları, tarım ürünlerini ve hayvanları Almanya'nın savaş ihtiyacı için topladı. Aynı zamanda, bölgeye «düzen» ve «kültür» getirmeyi amaçladığını ilan etti; yeni okullar, gazeteler ve haritalar hazırlattı. Liulevicius'un gösterdiği gibi, bu deneyim, bazı Alman subaylarının zihninde doğudaki toprakların boş, düzensiz ve Almanlar tarafından biçimlendirilmeyi bekleyen alanlar olduğu fikrini güçlendirdi.

Savaş mültecileri, Doğu Cephesi'nin en büyük insani sonucuydu. 1915'teki geri çekilişle birlikte, milyonlarca insan Rusya'nın iç bölgelerine göç etti; tahminler üç ila altı milyon arasında değişir. Mülteciler, trenlerde, at arabalarında ya da yaya olarak, çoğu zaman yiyecek ve barınak bulamadan yollara düştü. Rus devleti ve gönüllü kuruluşlar, onlara yardım etmek için büyük bir örgütlenme kurdu; ama ihtiyaç, olanakların çok üstündeydi. Mülteciler, kentlerdeki gıda ve konut sıkıntısını artırdı ve 1917'ye giden yolda toplumsal gerilimi büyüttü. Aynı zamanda, pek çok mülteci topluluğu, kendi dillerinde okullar ve yardım dernekleri kurarak ulusal bilinçlerini güçlendirdi; bu, savaştan sonra Polonya, Litvanya ve Letonya gibi yeni devletlerin kuruluşuna zemin hazırladı.

Mülteci yardımı, Rus toplumunda yeni bir sivil örgütlenmeyi de doğurdu. Zemstvo adı verilen yerel yönetim kurulları ve kentlerin birlikleri, hükümetin yetersiz kaldığı yerlerde hastaneler, aşevleri ve barınaklar kurdu; bu kuruluşların yöneticileri, çarlık yönetiminin beceriksizliğini giderek daha açık eleştirmeye başladı. Mülteci trenlerinin ve barınaklarının hastalıkların yayılmasına yol açması, kentlerdeki huzursuzluğu artırdı. Böylece savaşın cephe gerisindeki bedeli, sonraki yılların siyasal çalkantılarına doğrudan bağlandı.

Brusilov Taarruzu'nun başarısının arkasında ise yeni bir yöntem vardı. O güne kadar saldırılar, dar bir cephe üzerinde yoğunlaşıyor ve düşman, yedeklerini oraya toplayarak saldırıyı durdurabiliyordu. Brusilov ise saldırıyı çok geniş bir cephe boyunca birçok noktada aynı anda başlattı; siperlerini düşman hattına mümkün olduğunca yaklaştırdı, kısa ve iyi planlanmış bir topçu ateşi kullandı. Avusturya-Macaristan komutanlığı, asıl saldırının nerede olduğunu anlayamadı. Taarruz, Habsburg ordusunu bir daha tek başına büyük bir harekât yapamayacak duruma düşürdü ve Romanya'yı Ağustos 1916'da İtilaf'ın yanında savaşa girmeye ikna etti. Ama Romanya, birkaç ay içinde Alman ve Avusturya-Macaristan orduları tarafından büyük ölçüde işgal edildi ve Rusya'nın cephesi daha da uzadı. Brusilov'un başarısı, Rus ordusunun son büyük zaferi oldu; saldırının ağır kayıpları, ertesi yıl ordudaki bıkkınlığı ve devrim ortamını besleyen etkenler arasında sayılır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Norman Stone, The Eastern Front, 1914–1917 (Londra: Hodder and Stoughton, 1975).
• Dennis E. Showalter, Tannenberg: Clash of Empires, 1914 (Hamden, CT: Archon Books, 1991).
• Peter Gatrell, A Whole Empire Walking: Refugees in Russia during World War I (Bloomington: Indiana University Press, 1999).
• Vejas Gabriel Liulevicius, War Land on the Eastern Front: Culture, National Identity, and German Occupation in World War I (Cambridge: Cambridge University Press, 2000).
• Graydon A. Tunstall, Blood on the Snow: The Carpathian Winter War of 1915 (Lawrence: University Press of Kansas, 2010).
• Joshua A. Sanborn, Imperial Apocalypse: The Great War and the Destruction of the Russian Empire (Oxford: Oxford University Press, 2014).

Arşiv ve kaynak

Doğu Cephesi'nin kaynakları, batı cephesininkinden daha dağınıktır. Rus ordusunun arşivleri, Sovyet döneminde uzun süre araştırmacılara kapalı kaldı; Avusturya-Macaristan ordusunun belgeleri, imparatorluğun dağılmasından sonra farklı ülkelerin arşivlerine bölündü. Bu yüzden komutanların anıları, yabancı gözlemcilerin raporları, askerlerin mektupları, mülteci yardım kuruluşlarının kayıtları ve yerel gazeteler özellikle önemlidir. Hindenburg'un 1921 İngilizce baskısı Internet Archive taramaları arasında, Pares'in 1915 günlüğü ise Gutenberg kitaplığında durur.

Açık sorular

• Rusya'nın savaştaki başarısızlığı, ordusunun yetersizliğinden mi, yoksa devletin ve ekonominin savaşın yükünü taşıyamamasından mı kaynaklandı?
• Tannenberg zaferi, sonraki Alman siyasetini ve Hindenburg efsanesini nasıl biçimlendirdi?
• Mülteci deneyimi, Doğu Avrupa'da yeni ulus devletlerin kuruluşunu ne ölçüde etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Ağustos 1914'te Doğu Prusya'da bir Rus ordusunun kuşatıldığı muharebe hangi adla anılır? A) Gorlice B) Tannenberg C) Lutsk D) Przemyśl
2. (Hedef 1) Mayıs 1915'te Rus cephesini yaran ve büyük bir geri çekilişe yol açan harekât hangisidir? A) Brusilov Taarruzu B) Masurya Muharebesi C) Gorlice–Tarnów yarması D) Galiçya Muharebesi
3. (Hedef 2) Hindenburg, muharebeye Tannenberg adını vermeyi hangi tarihsel olayla ilişkilendirir? A) Napolyon'un Rusya seferiyle B) 1410'da bir Alman şövalye tarikatının aynı bölgede uğradığı yenilgiyle C) Prusya'nın kuruluşuyla D) Kırım Savaşı'yla
4. (Hedef 2) Pares, Avusturyalı subayın günlüğünü hangi amaçla yayımladığını söyler? A) Avusturya ordusunun üstünlüğünü göstermek için B) Rus ordusunun zayıflığını göstermek için C) Avusturya ordusunun manevi zayıflığını ve Rus askerlerinin üstünlüğünü göstermek için D) Barış önermek için
5. (Hedef 3) 1915'teki geri çekilişin milyonlarca sivili mülteciye dönüştürmesini inceleyen tarihçi kimdir? A) Norman Stone B) Dennis Showalter C) Peter Gatrell D) Vejas Liulevicius

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Doğu Cephesi, her şeyden önce orduların örgütlenme kapasitesini sınayan bir askerî mücadele miydi, yoksa sivilleri derinden etkileyen bir toplumsal felaket mi? Cevabında Hindenburg'un anlatısını, Pares'in gözlemlerini ve Avusturyalı subayın günlüğünü kullan; Stone ile Gatrell'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Muharebe Tannenberg adıyla anılır.
2. C — Bu harekât Gorlice–Tarnów yarmasıdır.
3. B — Hindenburg, adı 1410'daki yenilgiyle ilişkilendirir.
4. C — Pares, günlüğü Avusturya ordusunun manevi zayıflığını göstermek için yayımladığını söyler.
5. C — Bu konuyu Peter Gatrell inceledi.

Kapsamlı bir cevap, Doğu Cephesi'nin uzunluğu, askerlerin seyrekliği ve ulaşımın zayıflığı yüzünden büyük ilerleyişlerin ve geri çekilişlerin sahnesi olduğunu, Rusya'nın Tannenberg'de ve 1915'te ağır yenilgiler aldığını ama 1916'da Brusilov Taarruzu'yla önemli bir başarı kazandığını, cephenin sonunda iki imparatorluğu birlikte tükettiğini açıklar. Hindenburg'un anlatısını, bir zaferin ulusal bir öç hikâyesine dönüştürülmesinin ve mültecilerin ilk günlerden itibaren yollara düşmesinin tanıklığı olarak; Pares'in gözlemlerini, müttefik bir gözlemcinin Rus toplumuna olumlu bakan tanıklığı olarak; Avusturyalı subayın günlüğünü ise karşı taraftan cephedeki gündelik hayatı gösteren, ama propaganda amacıyla yayımlanmış bir metin olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Stone'un devletlerin ve orduların örgütlenmesine odaklanan yaklaşımını, Gatrell'in sivillerin ve mültecilerin deneyimini merkeze koyan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, Doğu Cephesi'nin Rusya'yı, Almanya'yı ve Avusturya-Macaristan'ı nasıl birbirine bağladığını gördük. Ama Rusya'nın savaştığı tek cephe bu değildi. Kasım 1914'te Osmanlı Devleti de savaşa girdi ve kısa sürede Kafkasya'nın karlı dağlarından Mısır sınırındaki çöle, Irak'ın nehir boylarından Çanakkale Boğazı'na kadar uzanan birçok cephede savaşmak zorunda kaldı. Bu cepheler, milyonlarca askeri ve sivili etkiledi; ama Avrupa merkezli savaş anlatılarında uzun süre ikinci planda kaldı. Sonraki bölüm bunu soruyor: Osmanlı cepheleri, dünya savaşının unutulan yarısı.