Verdun ve Somme

Öğrenme hedefleri

• 1916'da batı cephesinde yapılan iki büyük muharebenin, Verdun ve Somme'un, nedenlerini, başlıca aşamalarını ve sonuçlarını açıklayabileceksin.
• Falkenhayn'ın Verdun gerekçesini, Haig'in Somme raporunu ve Masefield'in eski cephe hattı üzerine yazdıklarını karşılaştırarak, komutanların bu muharebeleri nasıl anlattığını ve haklı çıkardığını değerlendirebileceksin.
• Yıpratma stratejisinin işe yarayıp yaramadığı konusundaki görüş ayrılıklarını ve bu iki muharebenin Fransa ve İngiltere'nin toplumsal hafızasındaki yerini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kalenin simgesi

21 Şubat 1916 sabahı, kuzeydoğu Fransa'da, Meuse Nehri kıyısındaki Verdun kalesinin çevresinde, Alman topçusu dokuz saat süren bir bombardıman başlattı. Verdun, askerî açıdan önemini büyük ölçüde yitirmiş, toplarının bir bölümü başka cephelere gönderilmiş bir kale kentiydi. Ama Fransızlar için bambaşka bir anlam taşıyordu: yüzyıllardır doğu sınırının bekçisiydi. Alman ordusunun başkomutanlık kurmayını yöneten Erich von Falkenhayn, savaştan sonra yazdığı anılarında, tam da bu yüzden Verdun'u seçtiğini anlatacaktı: Fransa, bu kenti kaybetmemek için bütün askerlerini oraya sürecek ve orada tükenecekti. Muharebe on ay sürdü ve iki taraftan yüz binlerce askerin hayatına mal oldu. Aynı yaz, daha kuzeyde, Somme vadisinde İngiliz ve Fransız birlikleri ortak bir taarruza kalktı; Temmuz'un ilk sabahı, Britanya'nın askerî tarihine en ağır kayıplarla geçen gün olarak yazıldı. Bu ders, 1916'da iki tarafın da yıpratma mantığını neden en uç noktasına taşıdığını, bu iki muharebenin ne kazandırıp ne kaybettirdiğini ve onların nasıl hatırlandığını soruyor.

Bağlam — kazanmanın yeni tanımı

1915'in sonunda, batı cephesindeki bütün yarma girişimleri başarısız olmuştu. İki taraf da, kesin bir zafer yerine, düşmanı kendi kayıplarından daha hızlı tüketmeyi amaçlayan bir stratejiye yöneldi. Aralık 1915'te Fransız başkomutanı Joseph Joffre'un Chantilly'deki karargâhında toplanan İtilaf komutanları, 1916'da bütün cephelerde eşgüdümlü saldırılar yapmaya karar verdi; bunun batıdaki ayağı, İngiliz ve Fransız ordularının Somme'da birlikte yapacağı büyük bir saldırı olacaktı. Almanlar ise önce davrandı.

Gelişme — Verdun: on ay

Alman saldırısı ilk günlerde hızla ilerledi. 25 Şubat'ta, Verdun'un en güçlü kalelerinden biri olan Douaumont, neredeyse hiç direniş görmeden Almanların eline geçti. Fransız komutanlığı, savunmayı general Philippe Pétain'e verdi. Pétain, kente ikmal ulaştırmanın tek yolu olan, Bar-le-Duc'tan Verdun'a uzanan dar bir yolu, gece gündüz işleyen bir kamyon hattına dönüştürdü; bu yol, sonradan Kutsal Yol adıyla anıldı. Ayrıca birliklerin Verdun'da uzun süre kalıp tükenmesini önlemek için, onları kısa sürelerle cepheye gönderip geri çeken dönüşümlü birlik sistemi uyguladı. Bu sistem sayesinde Fransız ordusunun büyük bölümü, savaş boyunca bir kez Verdun'dan geçti; Verdun, Fransa'nın ortak bir deneyimi hâline geldi.

Muharebe, kısa bir süre içinde her iki taraf için de bir kan kaybına dönüştü. Almanlar, Verdun'u almak için giderek daha çok asker sürdü; Fransızlar da kaybettikleri her mevziyi geri almak için karşı saldırılar yaptı. Nisan'da Pétain'in günlük emrindeki «Onları yeneceğiz!» sözleri ve Haziran'da bir Fransız generaline atfedilen «Geçemezler!» sloganı, Fransa'da direnişin simgeleri oldu. Temmuz'da Somme saldırısının başlaması ve doğuda Rus ordularının büyük bir saldırıya geçmesi, Almanları Verdun'daki saldırılarını durdurmaya zorladı. Sonbaharda general Robert Nivelle'in komutasındaki Fransız birlikleri, Douaumont'u ve kaybedilen toprakların büyük bölümünü geri aldı. Aralık'ta muharebe sona erdiğinde, cephe hattı neredeyse Şubat'taki yerine dönmüştü.

Dönüş noktası — Somme: bir yazın saldırısı

Verdun'daki baskı, Somme saldırısının planlarını değiştirdi. Başlangıçta Fransızların ağırlıkta olacağı saldırıda, artık İngilizler asıl yükü taşıyacaktı. İngiliz ordusunun büyük bölümü, savaşın başında gönüllü olarak katılan ve çoğu aynı kentten, aynı fabrikadan ya da aynı spor kulübünden gelen arkadaşlardan oluşan gönüllü taburlarının yeni askerleriydi. İngiliz komutanı Douglas Haig ve saldırıyı yönetecek ordunun komutanı Henry Rawlinson, bir hafta süren dev bir topçu hazırlığının karşı hattı ve önündeki dikenli engelleri ortadan kaldıracağına güveniyordu. Ama topçu mermilerinin önemli bir bölümü patlamadı, tel örgülerin çoğu yerinde kaldı ve Alman askerleri derin sığınaklarında bombardımandan büyük ölçüde korunmuştu.

1 Temmuz 1916 sabahı İngiliz piyadesi saldırıya geçtiğinde, pek çok yerde Alman makineli tüfeklerinin ateşiyle karşılaştı. O gün İngiliz ordusu, yaklaşık on dokuz bini ölü olmak üzere elli yedi bine yakın kayıp verdi. Güneyde Fransız birlikleri ise, daha iyi hazırlanmış topçu ateşi ve daha esnek taktiklerle hedeflerinin önemli bir bölümüne ulaştı. Saldırı, Kasım ortasına kadar sürdü. Eylül'de İngilizler ilk kez tankları savaşa soktu. Muharebe bittiğinde, İtilaf orduları yaklaşık on kilometre ilerlemişti; iki taraf da yüz binlerce kayıp vermişti.

Cevap — iki yıpratma, bir ders

Verdun ve Somme, 1916'da iki tarafın da yıpratma stratejisini en uç noktasına taşıdığı muharebelerdi. Almanlar, Fransa'yı kan kaybıyla tüketmeyi amaçladı; ama kendileri de neredeyse Fransızlar kadar kayıp verdi. İtilaf, Somme'da hem Verdun'u rahatlatmayı hem de Alman ordusunu yıpratmayı amaçladı; bu amaçlara büyük ölçüde ulaştı, ama çok ağır bir bedelle. Hiçbir taraf kesin bir sonuç alamadı. Ağustos 1916'da Falkenhayn görevden alındı; Alman ordusunun yönetimini Paul von Hindenburg ve Erich Ludendorff devraldı. Aralık'ta Fransa'da Joffre'un yerine Nivelle geçti. İki muharebe, savaşın bir yıpratma savaşı olarak süreceğini ve sonucun, tarafların insan ve kaynak güçlerinin tükenmesine bağlı olacağını gösterdi.

Bugünle bağ — Verdun'da el ele

Verdun ve Somme, bugün Fransa'nın ve İngiltere'nin ulusal hafızasında çok farklı yerlere sahiptir. Fransızlar için Verdun, bütün ulusun birlikte direndiği bir fedakârlığın simgesidir. İngilizler için Somme'un ilk günü, bir kuşağın kaybının simgesi hâline geldi; aynı mahalleden ve aynı fabrikadan gelen gönüllü taburlarının kayıpları, bazı kentlerde bütün sokakları yasa boğdu. Verdun, zamanla iki eski düşmanın barışının da simgesi oldu. 1984'te, Fransa Cumhurbaşkanı ve Almanya Başbakanı, Verdun yakınlarındaki büyük kemiklikte, savaşta ölenlerin anısına el ele tutuşarak durdu. Bu görüntü, Avrupa'daki Fransız-Alman uzlaşmasının en tanınmış simgelerinden biri oldu.

Birincil kaynak

Haig'in 23 Aralık 1916 tarihli Somme raporundan:

The three main objects with which we had commenced our offensive in July had already been achieved at the date when this account closes […]. Verdun had been relieved; the main German forces had been held on the Western front; and the enemy's strength had been very considerably worn down. Any one of these three results is in itself sufficient to justify the Somme battle. The attainment of all three of them affords ample compensation for the splendid efforts of our troops and for the sacrifices made by ourselves and our Allies.

Türkçesi: Temmuz'da saldırımıza başlarken belirlediğimiz üç ana amaç, bu raporun kapsadığı tarihte zaten gerçekleşmişti […]. Verdun rahatlatılmıştı; Alman ana kuvvetleri batı cephesinde tutulmuştu; düşmanın gücü ise büyük ölçüde yıpratılmıştı. Bu üç sonuçtan her biri, tek başına Somme Muharebesi'ni haklı çıkarmaya yeterlidir. Üçünün birden elde edilmesi, askerlerimizin büyük çabalarının ve bizim ve müttefiklerimizin katlandığı fedakârlıkların fazlasıyla karşılığıdır.

Kaynak: Douglas Haig, Somme Muharebesi raporu, 23 Aralık 1916; J. H. Boraston (ed.), Sir Douglas Haig's Despatches (December 1915–April 1919) (Londra: J. M. Dent, 1919), s. 51–52; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Haig, Somme Muharebesi'nin başarısını hangi ölçütlerle değerlendirir? Bu ölçütlerde toprak kazanımının yeri nedir?
2. Haig'in rapor ettiği amaçlar, saldırıdan önce belirlenen amaçlarla aynı mıydı? Başlangıçta bir yarma umudu olduğunu bilmek, bu raporu okuma biçimini nasıl değiştirir?
3. Haig'in «fedakârlıklar» dediği şey ile ilk günün kayıpları arasındaki ilişkiyi, raporun dili ne ölçüde yansıtır?

Tarihçiler Tartışıyor

• Alistair Horne (1962) — The Price of Glory adlı kitabında, Verdun'u iki tarafın da hiçbir şey kazanmadan büyük kayıplar verdiği, savaşın anlamsızlığının simgesi olan bir muharebe olarak anlattı; muharebenin Fransız ordusu ve toplumu üzerindeki derin izlerini ve 1917'deki Fransız ordusu isyanlarının kökenlerini vurguladı.
• Martin Middlebrook (1971) — The First Day on the Somme adlı kitabında, Somme'un ilk gününü, hayatta kalan yüzlerce askerle yaptığı görüşmelere dayanarak anlattı; bu kitap, İngiltere'de Somme'un bir kuşağın trajedisi olarak hatırlanmasında büyük rol oynadı.
• William Philpott (2009) — Bloody Victory adlı kitabında, Somme'u yalnızca bir İngiliz trajedisi olarak değil, Fransız ordusunun da önemli rol oynadığı ve Alman ordusunu ciddi biçimde yıpratan bir İtilaf başarısı olarak yeniden değerlendirdi.
• Paul Jankowski (2013) — Verdun: The Longest Battle of the Great War adlı kitabında, Falkenhayn'ın «kan kaybıyla tüketme» planının savaştan sonra kurgulanmış olabileceğini gösterdi ve Verdun'un anlamının, muharebenin kendisinden çok, sonradan kurulan ulusal hafızada oluştuğunu savundu.

Bu tarihçiler, iki muharebeyi farklı ölçütlerle ölçer; dayandıkları malzeme de ayrışır: bir kısmı hayatta kalanların anlattıklarına, bir kısmı askerî kayıtlara, bir kısmı da anma törenlerinin ve anıtların tarihine yaslanır. Horne ve Middlebrook muharebelerin insan bedelini ve trajik yanını, Philpott Somme'un askerî sonuçlarını, Jankowski ise Verdun'un sonradan nasıl anlam kazandığını öne çıkarır. Tartışma, 1916'daki büyük muharebelerin anlamsız bir kıyım mı, yoksa ağır bedeline rağmen savaşın sonucunu belirleyen bir yıpratmanın zorunlu aşamaları mı olduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Verdun'un Fransız ordusu üzerindeki etkisi, ancak bir yıl sonra açıkça görüldü. 1917 baharında Nivelle'in, kesin bir yarma vaat eden büyük saldırısı başarısız olunca, Fransız ordusunun birçok tümeninde askerler yeni saldırılara katılmayı reddetti. Bu kitlesel itaatsizlik, askerlerin savaşı tamamen bırakmasından çok, anlamsız saldırılara son verilmesini ve izin, yemek gibi koşulların düzeltilmesini isteyen bir tepkiydi. Nivelle'in yerine getirilen Pétain, bir yandan isyanın önderlerini cezalandırırken bir yandan da askerlerin koşullarını düzeltti ve büyük saldırıları bir süre durdurdu. Tarihçiler, bu olayların arkasında Verdun'un bıraktığı derin yorgunluğu görür.

Somme'un İngiliz toplumu üzerindeki etkisi de çok derindi. Savaşın başında gönüllü olarak orduya katılan yüz binlerce genç, aynı kentten, aynı işyerinden ya da aynı kulüpten arkadaşlarıyla birlikte hizmet edebilmek için gönüllü taburlarına yazılmıştı. Bu taburlar birlikte eğitim görmüş, birlikte cepheye gitmişti; Somme'un ilk gününde bazıları birkaç saat içinde askerlerinin büyük bölümünü kaybetti. Bunun sonucunda, kuzey İngiltere'nin bazı kentlerinde, bir sokaktaki ya da bir fabrikadaki genç erkeklerin neredeyse tamamı aynı gün hayatını kaybetti. Bu deneyim, sonraki savaşlarda İngiliz ordusunun askerleri aynı yerden gelen arkadaş gruplarına göre toplamaktan kaçınmasına yol açtı. 1916 başında, gönüllülerin yetmemesi üzerine, İngiltere ilk kez zorunlu askerliği de getirmişti.

Muharebelerin haberleri de yeni biçimlerde yayıldı. İngiliz hükümeti, Somme'un ilk haftalarında çekilen görüntülerden bir belgesel hazırlattı ve 1916 yazında milyonlarca İngiliz, sinema salonlarında cepheden gelen hareketli görüntüleri ilk kez gördü. Bu, savaşın kamuoyuna aktarılmasında yeni bir aşamaydı; ama görüntülerin bir kısmının cephe gerisinde sahnelendiği sonradan anlaşıldı. Hükümetler, savaşın uzadığı bu dönemde, kamuoyunun desteğini korumak için propagandaya giderek daha çok önem verdi.

Bu muharebelerde yalnızca Avrupalı askerler savaşmadı. Somme'da, İngiltere'nin dominyonlarından gelen birlikler de büyük rol oynadı: 1 Temmuz'da Newfoundland Alayı, Beaumont-Hamel'de birkaç dakika içinde askerlerinin büyük bölümünü kaybetti; bu gün, Newfoundland'de bugün de bir anma günüdür. Avustralyalılar Pozières'de, Güney Afrikalılar Delville Ormanı'nda, Kanadalılar ve Yeni Zelandalılar da başka kesimlerde savaştı. Verdun'da ise Fransız sömürge birlikleri, Batı Afrika'dan ve Kuzey Afrika'dan gelen askerler, Ekim 1916'da Douaumont'un geri alınmasında önemli görevler üstlendi. Bu askerlerin katkısı, uzun süre Avrupa'nın ulusal anlatılarında gölgede kaldı; son yıllarda anma törenlerinde ve müzelerde daha çok yer bulmaya başladı. Bu değişim, savaşın gerçekten bir «dünya» savaşı olduğunu, cephelerde dünyanın dört bir yanından gelen insanların bulunduğunu hatırlatır.

Son olarak, iki muharebe savaşın insan kaynaklarını da tüketti. 1916'nın sonunda Fransa, Almanya ve İngiltere, erkek nüfuslarının önemli bir bölümünü cepheye göndermiş, sanayiyi ve tarımı ayakta tutmak için kadınlara, gençlere ve yabancı işçilere giderek daha çok başvurmak zorunda kalmıştı. Savaşın sonucu, artık cephedeki askerlerin cesaretinden çok, ev cephelerinin ne kadar dayanabileceğine bağlıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Alistair Horne, The Price of Glory: Verdun 1916 (Londra: Macmillan, 1962).
• Martin Middlebrook, The First Day on the Somme, 1 July 1916 (Londra: Allen Lane, 1971).
• Robert T. Foley, German Strategy and the Path to Verdun: Erich von Falkenhayn and the Development of Attrition, 1870–1916 (Cambridge: Cambridge University Press, 2005).
• Robin Prior ve Trevor Wilson, The Somme (New Haven: Yale University Press, 2005).
• William Philpott, Bloody Victory: The Sacrifice on the Somme and the Making of the Twentieth Century (Londra: Little, Brown, 2009).
• Paul Jankowski, Verdun: The Longest Battle of the Great War (Oxford: Oxford University Press, 2013).

Arşiv ve kaynak

Bu iki muharebeyi incelemek isteyen bir tarihçi, taburların gün gün tuttuğu kayıtlara, kurmayların yazışmalarına, askerlerin mektuplarına ve günlükleri, savaştan sonra yayımlanan resmî tarihler, komutanların anıları ve savaş sonrasında toplanan tanıklıklar vardır. Middlebrook'un 1960'larda hayatta kalan askerlerle yaptığı görüşmeler, bugün bir sözlü tarih kaynağı olarak da değerlidir. Komutanların anılarını ve raporlarını okurken, bunların çoğunun kendi kararlarını haklı çıkarmak amacıyla yazıldığını hesaba katmak gerekir. Haig'in raporları ile Falkenhayn'ın anılarının 1919 baskıları Internet Archive'da, Masefield'in 1917 tarihli küçük kitabı ise Gutenberg arşivinde taranmış olarak durur.

Açık sorular

• Falkenhayn, Verdun'da gerçekten Fransız ordusunu kan kaybıyla tüketmeyi mi amaçladı, yoksa bu gerekçe savaştan sonra mı kuruldu?
• Somme, İtilaf için bir başarı mıydı, yoksa bir felaket mi?
• Bu iki muharebenin toplumsal hafızadaki yeri, gerçekte ne olduklarından ne ölçüde farklıdır?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Verdun'a ikmal ulaştıran tek yola sonradan hangi ad verildi? A) Kutsal Yol B) Kral Yolu C) Batı Yolu D) Zafer Yolu
2. (Hedef 1) Somme saldırısının ilk günü hangi tarihtir? A) 21 Şubat 1916 B) 1 Temmuz 1916 C) 15 Eylül 1916 D) 18 Kasım 1916
3. (Hedef 2) Falkenhayn'ın anılarında yer alan muharebe gerekçesine göre Verdun neden seçilmişti? A) Paris'e en yakın kent olduğu için B) Fransa'nın onu elde tutmak için bütün askerlerini süreceği ve tükeneceği bir hedef olduğu için C) Almanya'nın sanayi merkezi olduğu için D) İngiliz ordusunun orada olduğu için
4. (Hedef 2) Haig'in Somme raporuna göre saldırının üç ana amacından biri hangisi değildir? A) Verdun'u rahatlatmak B) Alman kuvvetlerini batıda tutmak C) Düşmanın gücünü yıpratmak D) Berlin'e ulaşmak
5. (Hedef 3) Falkenhayn'ın planının savaştan sonra kurgulanmış olabileceğini gösteren tarihçi kimdir? A) Alistair Horne B) Martin Middlebrook C) William Philpott D) Paul Jankowski

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Verdun ve Somme, anlamsız bir kıyım mıydı, yoksa savaşın sonucunu belirleyen bir yıpratmanın zorunlu aşamaları mı? Cevabında Falkenhayn'ın muhtırasını, Haig'in raporunu ve Masefield'in anlatısını kullan; Middlebrook ile Philpott'un yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Yol, Kutsal Yol adıyla anıldı.
2. B — Somme saldırısı 1 Temmuz 1916'da başladı.
3. B — Falkenhayn'ın anlatısına göre Fransa, Verdun'u elde tutmak için bütün askerlerini sürecekti.
4. D — Berlin'e ulaşmak Haig'in raporundaki amaçlardan biri değildir.
5. D — Bu görüşü Paul Jankowski savundu.

Kapsamlı bir cevap, 1916'da iki tarafın da kesin bir zafer yerine düşmanı tüketmeyi amaçlayan yıpratma stratejisine yöneldiğini, Verdun'da ve Somme'da bu stratejinin çok ağır bedellerle uygulandığını ama hiçbir tarafın kesin bir sonuç alamadığını açıklar. Falkenhayn'ın muhtırasını, yıpratma düşüncesinin açık bir ifadesi olarak, ama savaştan sonra kendini haklı çıkarmak için yayımlanmış ve özgünlüğü tartışmalı bir metin olarak; Haig'in raporunu, başlangıçtaki yarma umudunu geri plana iterek muharebeyi yıpratma ölçütleriyle haklı çıkaran bir belge olarak; Masefield'in anlatısını ise savaşın ortasında geleceğin hafızası üzerine düşünen, ama hükümetin desteğiyle yazılmış bir metin olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Middlebrook'un Somme'u askerlerin gözünden bir trajedi olarak anlatan yaklaşımını, Philpott'un Somme'un İtilaf için askerî bir başarı olduğunu savunan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, 1916'da batı cephesinde iki tarafın da yıpratma mantığını en uç noktasına taşıdığını gördük. Haig'in raporunda bile adı geçen bir gelişme, batıdaki bu muharebeleri doğrudan etkilemişti: Haziran 1916'da, doğuda, bir Rus generalinin yönettiği büyük bir saldırı, Avusturya-Macaristan ordusunu ağır bir yenilgiye uğratmış ve Almanları batıdan doğuya asker göndermek zorunda bırakmıştı. Doğuda cephe, batıdakinden çok daha uzundu, askerler daha seyrekti ve savaş, siperlere gömülmeden, büyük ilerleyişler ve geri çekilmelerle sürüyordu. Bu cephe, Rusya'yı ve Avusturya-Macaristan'ı da derinden sarsacaktı. Sonraki bölüm bunu soruyor: Doğu Cephesi.