Schlieffen Planı ve Marne

Öğrenme hedefleri

• Almanya'nın iki cepheli bir savaş için hazırladığı planın temel düşüncesini, Belçika'nın tarafsızlığının çiğnenmesini ve Ağustos–Eylül 1914'teki batı cephesi harekâtının başlıca aşamalarını sıralayabileceksin.
• Almanya'nın Belçika'ya notasını, Belçika'nın cevabını ve Joffre'un Marne üzerine anlattıklarını karşılaştırarak, savaşın ilk haftalarında diplomasi ile askerî planların nasıl iç içe geçtiğini değerlendirebileceksin.
• Marne Muharebesi'nin savaşın gidişatını nasıl değiştirdiğini ve «Schlieffen Planı» kavramı üzerine tarihçilerin tartışmasını açıklayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — on iki saatlik bir süre

2 Ağustos 1914 akşamı, saat yediye doğru, Brüksel'deki Alman elçisi, Belçika Dışişleri Bakanı Julien Davignon'a mühürlü bir nota verdi. Nota, Fransız ordusunun Belçika üzerinden Almanya'ya saldırmaya hazırlandığını ileri sürüyor ve Almanya'nın bu saldırıyı önlemek için Belçika topraklarından geçmek zorunda olduğunu bildiriyordu. Belçika, Alman ordusunun geçişine izin verirse, savaştan sonra toprak bütünlüğü güvence altına alınacaktı; direnirse, düşman sayılacaktı. Belçika hükümetine cevap için on iki saat verildi. Belçika, 1839'dan beri, Prusya da dahil büyük güçlerin güvencesi altında tarafsız bir devletti. Kral I. Albert ve bakanları, o gece toplandılar. Sabahın erken saatlerinde verdikleri cevap, Almanya'nın bütün savaş planını belirleyen bir varsayımı altüst edecekti: küçük Belçika'nın direnmeyeceği varsayımını. Bu ders, Almanya'nın iki cepheli bir savaşı hızla kazanmak için hazırladığı planın ne olduğunu, bu planın neden başarısız olduğunu ve Eylül 1914'te Marne kıyısında kazanılan bir muharebenin savaşın bütün geleceğini nasıl değiştirdiğini soruyor.

Bağlam — iki cephe, bir plan

Almanya'nın askerî önderleri, 1890'lardan beri aynı sorunla uğraşıyordu: Fransa ile Rusya arasındaki ittifak, bir savaşta Almanya'yı iki cephede birden savaşmak zorunda bırakacaktı. 1891'den 1906'ya kadar Alman genelkurmay başkanlığı yapan Alfred von Schlieffen, bu soruna bir çözüm aradı. Rusya'nın geniş toprakları ve yavaş işleyen demiryolları yüzünden ordusunu toplamasının haftalar süreceğini hesapladı. Almanya, bu süreyi kullanarak önce Fransa'yı hızla yenmeli, sonra ordusunu demiryollarıyla doğuya taşıyıp Rusya'ya dönmeliydi.

Ama Fransa'nın doğu sınırı, güçlü kalelerle korunuyordu. Schlieffen'in çözümü, bu kaleleri dolaşmaktı: Alman ordusunun sağ kanadı, büyük bir güçle tarafsız Belçika'dan geçecek, Fransa'nın kuzeyine girecek ve Paris'in batısından dolaşarak Fransız ordularını arkadan kuşatacaktı. Schlieffen, emekli olurken 1905 sonunda bu düşünceyi bir muhtırada özetledi. Onun yerine gelen Helmuth von Moltke, planı değiştirdi: Hollanda'nın tarafsızlığına dokunmadı ve sol kanadı güçlendirdi.

Gelişme — Belçika'dan Paris'in kapılarına

Belçika notayı reddetti. 4 Ağustos'ta Alman orduları Belçika sınırını geçti; aynı gün İngiltere, Belçika'nın tarafsızlığının çiğnenmesini gerekçe göstererek Almanya'ya savaş ilan etti. Belçika ordusu, Liège kalelerinde Alman ilerleyişini birkaç gün geciktirdi; Almanlar, kaleleri ağır kuşatma toplarıyla ele geçirdi. Belçika'da ilerleyen Alman orduları, direniş olduğunu iddia ettikleri pek çok kasabada sivillere karşı ağır şiddete başvurdu; binlerce sivil hayatını kaybetti, Louvain kentinin tarihî üniversite kütüphanesi yakıldı. Bu olayların haberi, tarafsız ülkelerin kamuoylarını Almanya'ya karşı çevirdi.

Bu arada Fransa, kendi savaş planını, XVII. Plan'ı uyguladı. Fransız orduları, 1871'de kaybedilen Alsas ve Lorraine'e doğru saldırıya geçti. Ağustos'un ortasında başlayan ve Sınır Muharebeleri adıyla anılan bu saldırılar, Alman makineli tüfeklerinin ve toplarının karşısında büyük kayıplarla durduruldu. Fransız askerleri, göze çarpan kırmızı pantolonlarıyla, eski bir savaş anlayışının bedelini ödedi. Kuzeyde ise İngiliz seferî kuvveti, Ağustos'un son haftasında Belçika'daki Mons kasabasında Almanlarla karşılaştı ve geri çekilmek zorunda kaldı.

Ağustos'un sonunda Paris'e yaklaşan Almanlar, zafere çok yakın görünüyordu. Fransız hükümeti, başkentten Bordeaux'ya taşındı. Ama Alman planı, sahada adım adım değişiyordu. Rus ordularının beklenenden hızlı biçimde Doğu Prusya'ya girmesi üzerine Moltke, batıdan iki kolorduyu doğuya gönderdi. Uzun yürüyüşlerden yorgun düşen Alman askerleri, ikmal hatlarının ucunda savaşıyordu. En önemlisi, en sağdaki Alman ordusunun komutanı Alexander von Kluck, Paris'in batısından dolaşmak yerine, geri çekilen Fransız ordularını izlemek için güneydoğuya döndü. Böylece ordusunun sağ kanadını, Paris'teki Fransız birliklerine açık bıraktı.

Dönüş noktası — Marne

Paris askerî valisi Joseph Gallieni, keşif uçaklarının raporlarıyla Kluck'un dönüşünü fark etti ve Joffre'u karşı saldırıya ikna etmeye çalıştı. Joffre, 4 Eylül'de genel bir karşı saldırı kararı aldı. 6 Eylül'de, Paris'in doğusunda, Marne Nehri boyunca yüz kilometreyi aşan bir cephede büyük bir muharebe başladı. Kluck, Paris'ten gelen saldırıya karşı koymak için birliklerini batıya kaydırdı; bu, kendi ordusu ile yanındaki Alman ordusu arasında kırk kilometreyi aşan bir boşluk açtı. Fransız ve İngiliz birlikleri bu boşluğa doğru ilerlemeye başladı.

9 Eylül'de Alman başkomutanlığının cepheye gönderdiği bir kurmay subayı, Yarbay Richard Hentsch, ordu komutanlarıyla görüştükten sonra, kuşatılma tehlikesine karşı sağ kanattaki orduların geri çekilmesine onay verdi. Alman orduları, kuzeye, Aisne Nehri'nin gerisindeki tepelere çekildi ve orada siperler kazmaya başladı. Moltke, birkaç gün sonra görevden alındı.

Cevap — hızlı zafer umudunun sonu

Schlieffen'in düşüncesinden doğan Alman planı, Fransa'yı birkaç hafta içinde yenmeyi hedefliyordu. Plan, Belçika'nın direnmeyeceği, İngiltere'nin savaşa girmeyeceği ya da geç gireceği, Rusya'nın yavaş toplanacağı ve Alman ordularının uzun yürüyüşlere ve ikmal güçlüklerine dayanabileceği varsayımlarına dayanıyordu. Bu varsayımların hiçbiri tam olarak gerçekleşmedi. Belçika direndi ve İngiltere savaşa girdi; Rusya beklenenden hızlı davrandı; Alman orduları yoruldu ve komuta zinciri kopukluklar gösterdi. Marne Muharebesi, Almanya'nın hızlı bir zafer umudunu sona erdirdi. Sonraki haftalarda iki taraf, birbirinin açık kanadını dolaşmak için kuzeye doğru yarıştı ve bu yarış, Kasım'a gelindiğinde Kuzey Denizi'nden İsviçre sınırına kadar uzanan kesintisiz bir siper hattıyla sonuçlandı.

Bugünle bağ — İstanbul'da aynı gün

Alman elçisinin Brüksel'de notayı verdiği 2 Ağustos 1914 günü, İstanbul'da da gizli bir belge imzalandı: Osmanlı Devleti ile Almanya arasında, Rusya'ya karşı bir ittifak antlaşması. Antlaşma, hükümet üyelerinin bile büyük bölümünden gizli tutuldu; Osmanlı Devleti hemen ardından genel seferberlik ilan etti, ama resmen tarafsız kaldı. Ağustos'un ortasında, İngiliz ve Fransız gemilerinden kaçan iki Alman savaş gemisi Çanakkale Boğazı'ndan geçerek İstanbul'a sığındı. Osmanlı Devleti, Batı'da Marne'de hızlı bir zafer umudunun söndüğü günlerde, hâlâ savaşa girip girmemeyi tartışıyordu. Birkaç ay sonra, Kasım 1914'te, savaşa Almanya'nın yanında katılacaktı.

Birincil kaynak

Belçika hükümetinin 3 Ağustos 1914 sabahı Alman notasına verdiği cevaptan:

The attack upon her independence with which the German Government threaten her constitutes a flagrant violation of international law. No strategic interest justifies such a violation of law. The Belgian Government, if they were to accept the proposals submitted to them, would sacrifice the honour of the nation and betray their duty towards Europe. […] If this hope is disappointed the Belgian Government are firmly resolved to repel, by all the means in their power, every attack upon their rights.

Türkçesi: Alman hükümetinin Belçika'yı tehdit ettiği bu bağımsızlık saldırısı, uluslararası hukukun açık bir ihlalidir. Hiçbir stratejik çıkar, hukukun böyle bir ihlalini haklı çıkaramaz. Belçika hükümeti, kendisine sunulan önerileri kabul ederse, ulusun onurunu feda etmiş ve Avrupa'ya karşı görevine ihanet etmiş olur. […] Bu umut boşa çıkarsa, Belçika hükümeti haklarına yönelik her saldırıyı elindeki bütün araçlarla geri püskürtmeye kesinlikle kararlıdır.

Kaynak: Belçika Dışişleri Bakanı Julien Davignon'un Alman elçisine notası, Brüksel, 3 Ağustos 1914, sabah 7; Belçika Gri Kitabı, no. 22; Collected Diplomatic Documents Relating to the Outbreak of the European War (Londra: His Majesty's Stationery Office, 1915), s. 311–312; Internet Archive. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Belçika hükümeti, Almanya'nın gerekçesine karşı hangi ilkeyi öne sürer?
2. «Hiçbir stratejik çıkar hukukun ihlalini haklı çıkaramaz» cümlesi, Alman notasındaki «öz koruma zorunluluğu» gerekçesine nasıl bir cevaptır?
3. Belçika'nın direnme kararı, Alman planının hangi varsayımını boşa çıkardı?

Tarihçiler Tartışıyor

• Gerhard Ritter (1956) — Schlieffen'in 1905 muhtırasını ilk kez yayımladı ve inceledi; planı, askerî hesabın siyasal sonuçları görmezden geldiği, Belçika'nın tarafsızlığını çiğneyerek İngiltere'yi savaşa sokmayı göze alan tehlikeli bir kumar olarak eleştirdi ve Alman militarizminin bir örneği olarak gördü.
• Barbara Tuchman (1962) — The Guns of August adlı kitabında, savaşın ilk ayını akıcı bir anlatıyla milyonlarca okura ulaştırdı; planların katılığının ve karar vericilerin yanlış hesaplarının, bir kez başlayan savaşı durdurulamaz bir sürece nasıl dönüştürdüğünü vurguladı.
• Terence Zuber (1999) — Alman arşivlerini yeniden inceleyerek, «Schlieffen Planı» diye bilinen tek ve kesin bir savaş planının hiçbir zaman var olmadığını, 1905 muhtırasının bir savaş planı değil, ordunun büyütülmesi için yazılmış bir tartışma metni olduğunu ve plan efsanesinin savaştan sonra Alman subaylarınca yenilgiyi açıklamak için yaratıldığını ileri sürdü; bu görüş, başka tarihçilerin sert eleştirileriyle karşılaştı.
• Holger Herwig (2009) — The Marne, 1914 adlı kitabında, muharebeyi iki tarafın belgelerine dayanarak yeniden kurdu; Alman yenilgisini, planın kendisinden çok, Moltke'nin zayıf komutasına, ordu komutanları arasındaki koordinasyon eksikliğine ve Belçika'daki şiddetin yarattığı siyasal bedele bağladı.

Bu tarihçiler, 1914'ün ilk haftalarını farklı açılardan değerlendirir. Ritter ve Tuchman planın katılığını ve siyasal körlüğünü, Herwig sahadaki komuta hatalarını öne çıkarır; Zuber ise bir planın var olup olmadığını sorgular. Tartışma, Almanya'nın 1914'teki yenilgisinin baştan hatalı bir planın mı, yoksa uygulamadaki kararlardan ve rastlantılardan mı kaynaklandığı sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Belçika'daki olaylar, savaşın propaganda boyutunu da başlattı. Alman orduları, Ağustos 1914'te Belçika'da ve kuzey Fransa'da, sivillerin kendilerine ateş açtığı gerekçesiyle pek çok kasabada toplu cezalar uyguladı. Tarihçiler John Horne ve Alan Kramer'in 2001'deki araştırmasına göre, bu olaylarda altı binden fazla sivil hayatını kaybetti; Alman askerlerinin «sivil keskin nişancı» korkusunun, büyük ölçüde asılsız söylentilere ve kendi birliklerinin karışıklıklarına dayandığı anlaşılmıştır. İtilaf devletleri, bu olayları propaganda için yoğun biçimde kullandı; bazı iddialar abartıldı ya da uyduruldu. Savaştan sonra, abartılı propagandanın ortaya çıkması, olayların kendisinin de uzun süre bir propaganda icadı olarak görülmesine yol açtı. Ancak sonraki araştırmalar, olayların önemli bir bölümünün gerçekten yaşandığını belgeledi.

Marne'nin askerî yönü kadar teknolojik yönü de dikkat çekicidir. Bu, uçakların keşif için büyük ölçüde kullanıldığı ilk büyük muharebelerden biriydi. Kluck'un dönüşünü ilk fark edenler, keşif uçaklarının pilotlarıydı. Telsiz de yeni bir araçtı; ama Alman orduları arasındaki telsiz haberleşmesi yetersiz kaldı ve Fransızlar bazı Alman telsiz mesajlarını çözerek düşmanın planlarını öğrendi. Öte yandan, orduların hareketi hâlâ büyük ölçüde demiryollarına, atlara ve askerlerin yürüyüşüne bağlıydı. Almanlar, kendi demiryolu hatlarının ucundan uzaklaştıkça, ikmal ve takviye güçleri giderek zayıfladı; Fransızlar ise kendi topraklarında, sağlam demiryolu ağlarını kullanarak birliklerini hızla bir yerden öbürüne taşıyabildi.

Marne'nin sonuçları, yalnızca askerî değildi. Almanya'nın hızlı bir zaferle savaşı birkaç ayda bitirme umudu sona erdi. Bu, savaşın uzun süreceği ve bütün toplumların, ekonomilerin ve sanayilerin seferber edilmesini gerektireceği anlamına geliyordu. Hiçbir büyük güç, böyle uzun bir savaşa hazırlıklı değildi. Cephane stokları birkaç ay içinde tükendi; hükümetler, fabrikaları savaş üretimine yönlendirmek, gıdayı karneye bağlamak ve milyonlarca yeni askeri cepheye göndermek zorunda kaldı. Böylece Marne, modern tarihin ilk topyekûn savaşının kapısını araladı.

Marne'yi yalnız batı cephesinin içinden okumak da eksik kalır. Muharebe başladığında, doğuda da kader belirleyici günler yaşanmıştı. Rusya, Fransa'yı rahatlatmak için ordusunu beklenenden hızlı toplayarak Ağustos ortasında Doğu Prusya'ya iki orduyla girdi. Almanya'nın doğudaki sekizinci ordusu, Ağustos'un son haftasında Tannenberg yakınlarında bu ordulardan birini kuşatarak ağır bir yenilgiye uğrattı. Ama Moltke'nin panik içinde batıdan doğuya gönderdiği iki kolordu, Tannenberg'e yetişemedi; Marne'de ise eksiklikleri hissedildi. Doğu Prusya'daki Rus saldırısı, Rusya için büyük bir yenilgiyle sonuçlandı; ama tarihçilerin çoğu, onun Batı'da Fransa'nın kurtulmasına dolaylı ama önemli bir katkı yaptığını kabul eder. İki cepheli savaşın mantığı, planın öngördüğü sırayla değil, aynı anda işlemişti.

Son olarak, Marne'nin kahramanlığı tartışması Fransa'da uzun yıllar sürdü. Joffre'un ve Gallieni'nin destekçileri, zaferin asıl mimarının kim olduğunu tartıştı. Gallieni, Kluck'un dönüşünü fark edip karşı saldırıyı ilk öneren kişi olarak görülürken, Joffre, ordularını düzenli bir biçimde geri çekip doğru anda saldırıya geçiren başkomutan olarak savunuldu. Tarihçilerin çoğu, iki komutanın da zaferde önemli bir payı olduğunu kabul eder; ama asıl belirleyici olanın, milyonlarca askerin uzun geri çekilmeden sonra yeniden savaşabilecek durumda kalmasıydı.

Uzman Notu

Temel literatür

• Sewell Tyng, The Campaign of the Marne, 1914 (New York: Longmans, Green, 1935).
• Gerhard Ritter, Der Schlieffenplan: Kritik eines Mythos (Münih: Oldenbourg, 1956).
• Barbara W. Tuchman, The Guns of August (New York: Macmillan, 1962).
• Terence Zuber, Inventing the Schlieffen Plan: German War Planning, 1871–1914 (Oxford: Oxford University Press, 2002).
• John Horne ve Alan Kramer, German Atrocities, 1914: A History of Denial (New Haven: Yale University Press, 2001).
• Holger H. Herwig, The Marne, 1914: The Opening of World War I and the Battle That Changed the World (New York: Random House, 2009).

Arşiv ve kaynak

Savaşın ilk haftalarına ilişkin kaynaklar arasında hükümetlerin savaşın başında yayımladığı renkli kitaplar, yani diplomatik belge derlemeleri, genelkurmayların emirleri ve raporları, komutanların anıları, cephedeki erlerin evlerine yazdıkları, gazeteler ve savaştan sonra hazırlanan resmî savaş tarihleri vardır. Alman ordusunun arşivinin büyük bölümü İkinci Dünya Savaşı sırasında yandığı için, Alman planlamasını incelemek özellikle zordur; bu, Zuber'in tartışmasının da temelindedir. Belçika'nın notaları 1915 İngiliz derlemesinde, Joffre'un anıları Fransızca Vikikaynak'ta bulunur.

Açık sorular

• 1914'te uygulanan Alman planı, Schlieffen'in planı mıydı, yoksa Moltke'nin değiştirdiği yeni bir plan mı?
• Belçika'nın direnişi olmasaydı, Almanya Fransa'yı hızla yenebilir miydi?
• Marne'de Almanların geri çekilmesi kaçınılmaz mıydı, yoksa bir iletişim ve komuta hatasının sonucu mu?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Belçika üzerinden geniş bir kavisle Fransa'yı dolaşmayı öngören Alman planı kimin adını taşır? A) Alfred von Schlieffen B) Helmuth von Moltke C) Alexander von Kluck D) Richard Hentsch
2. (Hedef 1) İngiltere'nin 4 Ağustos 1914'te Almanya'ya savaş ilan etmesinin doğrudan gerekçesi neydi? A) Fransa'nın saldırıya uğraması B) Belçika'nın tarafsızlığının çiğnenmesi C) Rusya'nın seferberliği D) Alman donanmasının Kuzey Denizi'ne çıkması
3. (Hedef 2) Alman notası, Belçika'dan geçmeyi hangi gerekçeyle açıklar? A) Belçika'nın Almanya'ya saldırması B) Kral Albert'in daveti C) Fransız ordusunun Belçika üzerinden saldıracağı iddiası ve öz koruma zorunluluğu D) Belçika'nın borçları
4. (Hedef 2) Joffre'a göre Marne'de Alman başkomutanlığının en büyük zaafı neydi? A) Asker sayısının azlığı B) Muharebeden uzakta kalması ve ordu komutanlarını yeterince yönlendirememesi C) Uçaklarının olmaması D) Paris'e çok yakın olması
5. (Hedef 3) «Schlieffen Planı» diye bilinen tek ve kesin bir planın hiç var olmadığını ileri süren tarihçi kimdir? A) Gerhard Ritter B) Barbara Tuchman C) Holger Herwig D) Terence Zuber

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Almanya'nın 1914'te hızlı bir zafer kazanamaması, baştan hatalı bir planın mı, yoksa uygulamadaki kararların ve rastlantıların mı sonucuydu? Cevabında Alman notasını, Belçika'nın cevabını ve Joffre'un anlatısını kullan; Ritter ile Herwig'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Planın adı, 1905 muhtırasını yazan Schlieffen'den gelir.
2. B — İngiltere, Belçika'nın tarafsızlığının çiğnenmesini gerekçe gösterdi.
3. C — Nota, Fransız saldırısı iddiasına ve öz koruma zorunluluğuna dayanır.
4. B — Joffre, Alman başkomutanlığının uzakta kaldığını ve yönlendirme yapamadığını yazar.
5. D — Bu görüşü Terence Zuber ileri sürdü.

Kapsamlı bir cevap, Alman planının iki cepheli bir savaşta önce Fransa'yı Belçika üzerinden hızla yenmeyi hedeflediğini, ama Belçika'nın direnişi, İngiltere'nin savaşa girmesi, Rusya'nın hızlı davranması, Alman ordularının yorgunluğu ve komuta zincirindeki kopukluklar yüzünden başarısız olduğunu açıklar. Alman notasını, askerî bir zorunluluğun bir öz savunma gerekçesiyle ve gerçek dışı bir iddiayla sunulmasının örneği olarak; Belçika'nın cevabını, küçük bir devletin hukuk ve onur adına büyük bir güce direnme kararı olarak; Joffre'un anlatısını ise zaferin nedenlerini komuta anlayışındaki farka bağlayan, ama yazarının kendi rolünü öne çıkaran bir tanıklık olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Ritter'in planın kendisindeki siyasal körlüğü eleştiren yaklaşımını, Herwig'in sahadaki komuta hatalarını vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste, Marne'den sonra iki tarafın birbirini kuşatma çabalarının, Kuzey Denizi'nden İsviçre'ye uzanan kesintisiz bir siper hattıyla sonuçlandığını gördük. Önümüzdeki dört yıl boyunca bu hat, birkaç kilometreden fazla yer değiştirmeyecekti. Milyonlarca asker, toprağa kazılmış hendeklerde, dikenli tellerin ve makineli tüfeklerin karşısında, yarmayı başaramayan saldırılarla yıprandı. Savunmanın neden saldırıdan bu kadar güçlü olduğu ve generallerin bu kilitlenmeyi neden yıllarca çözemediği, savaşın en büyük sorusu oldu. Sonraki bölüm bunu soruyor: siper savaşı neden bu kadar kilitlendi?