İlk üniversiteler neden kuruldu?

Öğrenme hedefleri

• 1100'lerin sonu ile 1200'lerde Bologna, Paris ve Oxford'da ilk üniversitelerin nasıl ortaya çıktığını ve birbirinden nasıl ayrıldığını anlatabileceksin.
• Öğrencilerin ve öğretmenlerin krallardan, papalardan ve kentlerden hangi ayrıcalıkları neden elde ettiğini kaynaklarla açıklayabileceksin.
• Orta Çağ üniversitelerinin kökenine ve önemine dair tarihçilerin farklı yaklaşımlarını birbirleriyle karşılaştırabileceksin.

Okuma metni

Kanca — Roncaglia'da bir güvence

1158 yılının kasım ayında, Kuzey İtalya'daki Roncaglia ovasında, Alman kralı ve Roma imparatoru I. Friedrich Barbarossa, İtalyan kentlerinin temsilcileriyle, piskoposlarla ve hukukçularla büyük bir toplantı düzenledi. İmparator, bu toplantıda, İtalya'daki imparatorluk haklarını yeniden belirlemek istiyordu. Bu hakları tanımlamak için, Bologna'dan gelen Roma hukuku öğretmenlerinin bilgisine başvurdu.

Toplantıdan çıkan kararlar arasında, ilk bakışta küçük görünen bir belge de vardı. İmparator, bu belgede, «öğrenim için yolculuk eden bütün öğrencilere» koruma sözü veriyordu. Onlar ve habercileri, öğrenim yapılan yerlere güvenle gidebilecek ve orada güvenle yaşayabilecekti. Kimse, bir öğrenciyi, kendi memleketinden birinin borcu yüzünden rahatsız edemeyecekti. Bir öğrenciye karşı dava açan, onu yalnızca öğretmeninin ya da kentin piskoposunun önünde yargılatabilecekti. Bu belge, sonradan, öğrencilere verilen ilk büyük ayrıcalık olarak anılacaktı. Bu bölümün sorusu şu: on ikinci yüzyılda öğrenciler ve öğretmenler neden kendi yeminli birliklerini kurdu, ve krallar, papalar ve kentler bu yeni topluluklara neden ayrıcalıklar tanıdı?

Bağlam — katedral okullarından hukuk okullarına

Karolenj döneminden beri Batı Avrupa'da eğitim, büyük ölçüde manastırların ve katedrallerin okullarında veriliyordu. Bu okullar, din adamlarını yetiştirmek için Latince okuma yazma, dilbilgisi, retorik ve biraz aritmetik öğretiyordu. On birinci ve on ikinci yüzyıllarda ise, kentlerin büyümesi ve ticaretin canlanmasıyla birlikte, bilgiye olan talep arttı. Kiliseler, krallar ve kentler, hukuk bilen, yazışma yapabilen, hesap tutabilen eğitimli insanlara ihtiyaç duyuyordu.

Aynı dönemde, antik bilginin yeni kaynakları da Batı'ya ulaştı. Justinianus'un Roma hukuku derlemesi, on birinci yüzyılın sonunda İtalya'da yeniden incelenmeye başlandı. İspanya'daki Toledo'da ve Sicilya'da, Aristoteles'in ve Yunan bilim adamlarının eserleri, daha önce gördüğümüz Arapça çevirileri ve İslam dünyasının bilginlerinin yorumlarıyla birlikte Latinceye çevrildi. Bu yeni metinler, katedral okullarının sunduğundan çok daha ileri bir öğrenim gerektiriyordu.

Bu koşullarda, bazı kentler, ünlü öğretmenlerin çevresinde toplanan öğrencilerle dolmaya başladı. İtalya'daki Bologna, Roma hukukunun öğretildiği okullarıyla ün kazandı; geleneğe göre, burada ders veren Irnerius adlı bir hukukçu, bu öğretimin öncülerinden biriydi. Paris ise, teoloji ve felsefe öğretimiyle Avrupa'nın dört bir yanından öğrenci çekiyordu.

Gelişme — iki model, iki lonca

Bologna ile Paris'te, iki farklı üniversite modeli gelişti. Bologna'da öğrencilerin çoğu, Avrupa'nın dört bir yanından gelen, genellikle yaşça büyük ve varlıklı hukuk öğrencileriydi. Bunlar, kentte yabancı sayılıyor, kentin yasalarından korunamıyordu. Kendilerini korumak için, geldikleri bölgelere göre gruplara, yani «uluslar»a ayrılarak birlikler kurdular. Bologna'da üniversite, öğrencilerin birliğiydi: öğrenciler, öğretmenlerini seçiyor, onlara ücret ödüyor, hatta derse geç kalan ya da konunun bir bölümünü atlayan öğretmenlere para cezası kesebiliyordu.

Paris'te ise, üniversite öğretmenlerin birliğiydi. Öğretmenler, Notre-Dame katedralinin okulları çevresinde toplanmıştı ve öğretme izinlerini, katedralin şansölyesinden alıyorlardı. Bu izne, Latincede licentia docendi, yani «öğretme ruhsatı» deniyordu. Öğretmenler, şansölyenin bu izni dağıtma yetkisine karşı kendi birliklerini kurdu ve kimin kendi aralarına kabul edileceğine kendileri karar vermek istedi.

Paris'teki öğretim, fakültelere ayrılmıştı. Bütün öğrenciler, önce «sanatlar» fakültesinde, antik dünyadan miras kalan yedi özgür sanatı okuyordu: dilbilgisi, retorik ve mantıktan oluşan üçlü ile aritmetik, geometri, astronomi ve müzikten oluşan dörtlü. Bu temel öğrenimi bitirenler, teoloji, hukuk ya da tıp fakültelerinde daha ileri çalışmalar yapabiliyordu. 1215'te papanın elçisi Robert de Courçon'un Paris için yazdığı kurallar, sanatlar alanında ders vermek isteyen birinin en az yirmi yaşında olmasını ve en az altı yıl ders dinlemiş olmasını şart koşuyordu. Aynı kurallar, Aristoteles'in doğa felsefesine ve metafiziğine dair kitaplarının derslerde okutulmasını yasaklıyordu; bu yasak, yeni gelen bilginin kilise tarafından ne kadar kuşkuyla karşılandığını gösterir.

Dönüş noktası — grev ve ayrıcalık

Öğrencilerin ve öğretmenlerin gücü, bir tuhaf özellikten geliyordu: üniversitelerin hiçbir binası yoktu. Dersler, kiralık salonlarda, kiliselerde ya da öğretmenlerin evlerinde veriliyordu. Bu yüzden bir üniversite, kentle bir anlaşmazlığa düştüğünde, topluca başka bir kente taşınabiliyordu. Kentler için bu, büyük bir kayıptı: öğrenciler kiralar, yiyecek, kitap ve hizmetler için para harcıyordu. Oxford Üniversitesi'nin bir bölümü 1209'da bir kavganın ardından Cambridge'e taşındı; Cambridge Üniversitesi'nin kökleri bu göçe uzanır.

Krallar ve papalar da bu gücü tanıdı. 1200'de Paris'te, öğrencilerle kentin kraliyet görevlileri arasında çıkan bir çatışmada birkaç öğrenci öldü. Fransa kralı II. Philippe Auguste, kendi görevlisini cezalandırdı ve öğrencilerin yalnızca kilise mahkemelerinde yargılanmasını güvence altına alan bir ayrıcalık tanıdı. 1229'da, yeni bir çatışmanın ardından, Paris'in öğretmenleri ve öğrencileri kenti terk etti ve iki yıl boyunca başka kentlerde ders verdi. Sonunda Papa IX. Gregorius, 1231'de yayımladığı bir buyrukla, üniversitenin kendi kurallarını koyma hakkını tanıdı.

Cevap — bilgi, güvence ve örgüt

İlk üniversiteler, tek bir kurucunun kararıyla değil, birkaç etkenin bir araya gelmesiyle doğdu. Kentlerin büyümesi ve kilise ile krallıkların yönetiminin karmaşıklaşması, eğitimli insanlara olan talebi artırdı. Roma hukukunun ve Arapça ve Yunancadan çevrilen eserlerin Batı'ya ulaşması, yeni ve ileri bir öğrenimi mümkün ve gerekli kıldı. Ünlü öğretmenlerin çevresinde toplanan öğrenciler ve öğretmenler, yabancı oldukları kentlerde kendilerini korumak için, zanaatkârların loncalarına benzer yeminli birlikler kurdu. Krallar ve papalar ise, bu toplulukların bilgisine ihtiyaç duydukları ve onları kendi yanlarında tutmak istedikleri için, onlara ayrıcalıklar tanıdı. Üniversitelerin binasız, taşınabilir yapısı, onlara kentlere karşı güçlü bir pazarlık gücü verdi.

Bugünle bağ — kepler, cübbeler ve dereceler

Bugünkü üniversitelerin pek çok geleneği, Orta Çağ'dan gelir. Mezuniyet törenlerinde giyilen cübbeler, Orta Çağ öğretmenlerinin din adamı giysilerinden türemiştir. Lisans, yüksek lisans ve doktora gibi derecelerin adları, Orta Çağ üniversitelerinin «bakalorya», «ruhsat» ve «usta» ya da «doktor» basamaklarından gelir. Fakültelere ayrılmış yapı ve öğretim üyelerinin kendi kurallarını koyma geleneği de, o dönemin mirasıdır. Türkiye'de ise, İstanbul Üniversitesi, kuruluşunu 1453'te Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'da açtırdığı medreselere bağlar; bu iddia, Orta Çağ'da farklı uygarlıklarda gelişen yükseköğretim kurumlarının birbirleriyle nasıl karşılaştırılabileceği tartışmasını da gündeme getirir.

Birincil kaynak

I. Friedrich Barbarossa, 1158'de Roncaglia'da, öğrenim için yolculuk eden öğrencilere bir ayrıcalık tanıdı. Dana C. Munro'nun 1895 tarihli İngilizce çevirisinden:

[…] we, from our piety, have granted this privilege to all scholars who travel for the sake of study, and especially, to the professors of divine and sacred laws, namely, that they may go in safety to the places in which the studies are carried on, both they themselves and their messengers, and may dwell there in security. […] For who does not pity those who exile themselves through love for learning, who wear themselves out in poverty in place of riches, who expose their lives to all perils and often suffer bodily injury from the vilest men […].

Türkçesi: […] dindarlığımızdan ötürü, öğrenim için yolculuk eden bütün öğrencilere, özellikle de ilahi ve kutsal yasaların öğretmenlerine, şu ayrıcalığı tanıdık: kendileri ve habercileri, öğrenimin yapıldığı yerlere güvenle gidebilecek ve orada güvenle yaşayabilecekler. […] Çünkü bilgi sevgisi yüzünden kendilerini sürgüne gönderen, zenginlik yerine yoksulluk içinde kendilerini tüketen, hayatlarını her türlü tehlikeye atan ve çoğu zaman en aşağılık insanlardan bedensel zarar gören bu kişilere kim acımaz?

Kaynak: I. Friedrich, Authentica Habita, 1158; Dana C. Munro (yay. ve çev.), The Mediaeval Student, Translations and Reprints from the Original Sources of European History II.3 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895), s. 2–3; Internet Archive. Türkçesi, Munro'nun İngilizcesinden bizim.

1. İmparator, öğrencileri neden koruma altına almak istiyor? Belgede, öğrencilerin hangi tehlikelerle karşılaştığı anlatılıyor?
2. Belge, özellikle «ilahi ve kutsal yasaların öğretmenlerini» anıyor. Roncaglia'da imparatorun Bologna'nın hukukçularına neden ihtiyaç duymuş olabileceğini düşün.
3. «Bilgi sevgisi yüzünden kendilerini sürgüne gönderen» öğrenci imgesi, Jacques de Vitry'nin Paris'teki öğrenci tasviriyle nasıl karşılaştırılabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Hastings Rashdall (1895) — Orta Çağ Avrupası'nın üniversitelerinin kapsamlı bir tarihini yazdı. Üniversiteleri, loncalara benzer birlikler olarak tanımladı ve Bologna ile Paris'i, sonraki bütün üniversitelerin iki temel modeli olarak gördü.
• Charles Homer Haskins (1923) — Orta Çağ üniversitelerini, modern üniversitelerin doğrudan ataları olarak anlattı. On ikinci yüzyılı, antik bilginin yeniden keşfedildiği ve bu bilginin yeni kurumlar gerektirdiği bir «rönesans» olarak yorumladı.
• Jacques Verger (1973) — Orta Çağ üniversitelerini, dönemin toplumsal ve siyasal yapıları içinde inceledi. Üniversitelerin, kilise ile krallıklar arasında kendi özerkliklerini korumaya çalışırken, giderek her iki gücün de hizmetinde uzmanlar yetiştiren kurumlara dönüştüğünü gösterdi.
• Hilde de Ridder-Symoens (1992) — Editörlüğünü yaptığı Avrupa üniversiteleri tarihinin ilk cildinde, farklı ülkelerden araştırmacıların çalışmalarını bir araya getirdi. Üniversitelerin tek bir modelden değil, bölgeden bölgeye farklılaşan pek çok yerel koşuldan doğduğunu vurguladı.

Bu tartışmada, Orta Çağ üniversitesinin ne olduğu ve bugünle ilişkisi soruluyor. Rashdall ve Haskins, üniversitelerin ortak özelliklerini ve modern kurumlarla sürekliliğini öne çıkarır. Verger, üniversitelerin toplumsal işlevini ve güç ilişkileri içindeki yerini sorgular. Ridder-Symoens ve onun bir araya getirdiği yazarlar ise, üniversitelerin çeşitliliğine, her birinin kendi kentinin, kilisesinin ve hükümdarının koşullarıyla biçimlendiğine dikkat çeker. Bu tartışmaya, İslam dünyasındaki medreseler ile Avrupa üniversiteleri arasındaki olası etkileşimi soran araştırmacılar da katılmış, böylece üniversitenin kökeni yalnızca Avrupa'nın iç tarihi olarak değil, daha geniş bir bilgi dünyasının parçası olarak da sorulmuştur.

Derine İn

Orta Çağ üniversitesinin öğretim yöntemleri, bugünkülerden oldukça farklıydı. Kitaplar pahalı ve az olduğu için, derslerin temel biçimi okumaydı: öğretmen, belirli bir metni, örneğin Aristoteles'in bir eserini ya da Roma hukukunun bir bölümünü, yüksek sesle okuyor ve açıklıyordu. Latincede bu, lectio diye anılıyordu; İngilizcedeki lecture sözcüğü buradan gelir. Derslerin öteki önemli biçimi, tartışmaydı: bir öğretmen, bir soru ortaya atıyor, öğrenciler ve öteki öğretmenler lehte ve aleyhte kanıtlar sunuyor, sonunda öğretmen bir karara varıyordu. Bu tartışma yöntemi, dönemin düşünce eserlerinin yapısını da belirledi.

Kitapların çoğaltılması için de özel bir düzen geliştirildi. Paris ve Bologna'da, üniversite tarafından onaylanan kitapçılar, bir metnin doğruluğu denetlenmiş bir nüshasını ayrı ayrı defterler hâlinde öğrencilere kiralıyordu. Öğrenciler, bu defterleri sırayla kopyalıyor ya da kopyalatıyordu. Bu sistem, manastır skriptoryumlarından çok daha hızlı bir kitap üretimi sağladı ve kitapları, din adamları dışındaki okurlara, örneğin hukukçulara ve hekimlere de ulaştırdı. Kentlerde, kitap kopyalayan ve satan yeni bir meslek grubu doğdu.

Üniversitelerde yoksul öğrenciler için de düzenlemeler vardı. Varlıklı hayırseverler, yoksul öğrencilerin barınması ve beslenmesi için kolejler kurdu. Paris'te, kralın papazı Robert de Sorbon, 1257 dolaylarında, yoksul teoloji öğrencileri için bir kolej açtı; bu kolejin adı, sonraki yüzyıllarda Paris Üniversitesi'nin simgesi hâline geldi. Oxford ve Cambridge'de de kolejler, zamanla üniversitenin temel yapı taşlarına dönüştü.

Tıp öğretimi de ilginç bir gelişme gösterdi. Güney İtalya'daki Salerno, on birinci yüzyıldan beri tıp öğretimiyle ünlüydü; burada Arapçadan çevrilen tıp kitapları okutuluyordu. On üçüncü yüzyılda Montpellier, Paris ve Bologna'da tıp fakülteleri kuruldu. Tıp öğretimi de büyük ölçüde kitaplara dayanıyordu: öğrenciler, Hipokrat'ın, Galenos'un ve İbn Sina'nın eserlerinin açıklamalarını dinliyordu. On dördüncü yüzyılın başında Bologna'da, insan bedeni üzerinde, öğretim amacıyla sınırlı sayıda teşrih yapılmaya başlandı.

Öğrencilerin gündelik hayatı da kaynaklarda iz bırakmıştır. Öğrenciler, çoğu zaman on dört ya da on beş yaşında üniversiteye geliyor, yıllarca evlerinden uzakta yaşıyordu. Mektup yazma sanatını öğreten kitaplarda, öğrencilerin ailelerine para, giysi ve kitap istemek için yazdıkları örnek mektuplar yer alır; bu örneklerin çokluğu, bunun ne kadar yaygın bir ihtiyaç olduğunu gösterir. Kadınlar ise, üniversitelere öğrenci ya da öğretmen olarak kabul edilmiyordu; bilgili kadınların eğitimi, manastırlarda ya da ailelerinin evlerinde, özel öğretmenler aracılığıyla sürdü.

Üniversitelerin kökeni, farklı uygarlıkların birbirine etkisi açısından da tartışılır. Bazı araştırmacılar, İslam dünyasındaki medreselerin ve vakıflarla desteklenen öğretim kurumlarının, Avrupa'daki kolejlerin örgütlenmesini etkilediğini ileri sürmüştür. Başkaları ise, Avrupa üniversitelerinin kendine özgü bir hukukî yapıya, yani kendi kurallarını koyan özerk bir birlik olma niteliğine sahip olduğunu, bunun medreselerde bulunmadığını vurgular. Bu tartışma, bir kurumun kökenini ararken benzerliklerin ve farklılıkların birlikte, dikkatle ve kanıtlara dayanarak değerlendirilmesi gerektiğini gösterir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Dana C. Munro (yay. ve çev.), The Mediaeval Student, Translations and Reprints from the Original Sources of European History II.3 (Philadelphia: University of Pennsylvania, 1895).
• Hastings Rashdall, The Universities of Europe in the Middle Ages, 2 cilt (Oxford: Clarendon Press, 1895).
• Charles Homer Haskins, The Rise of Universities (New York: Henry Holt, 1923).
• Jacques Verger, Les universités au Moyen Âge (Paris: Presses universitaires de France, 1973).
• Hilde de Ridder-Symoens (yay.), A History of the University in Europe, cilt I: Universities in the Middle Ages (Cambridge: Cambridge University Press, 1992).
• George Makdisi, The Rise of Colleges: Institutions of Learning in Islam and the West (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1981).

Arşiv ve kaynak

Munro'nun Orta Çağ öğrencilerine ilişkin belge seçkisi, Pennsylvania Üniversitesi'nin kaynak çevirileri dizisinde yer alır ve eski baskısı dijital arşivlerde bulunabilir. Paris Üniversitesi'nin kuruluş belgelerinin Latince metinleri, Heinrich Denifle ve Émile Chatelain'in hazırladığı Chartularium Universitatis Parisiensis adlı derlemede yayımlanmıştır. Bologna Üniversitesi'nin eski binası Archiginnasio, bugün kentin kütüphanesi olarak ziyaret edilebilir.

Açık sorular

• Bologna ile Paris'in iki farklı modeli, sonraki üniversitelerin gelişimini nasıl etkiledi?
• Orta Çağ üniversiteleri, kilisenin ve krallıkların hizmetinde mi, yoksa onlardan bağımsız bir düşünce alanı olarak mı işledi?
• İslam dünyasındaki medreseler ile Avrupa üniversiteleri arasında doğrudan bir etkileşim var mıydı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bologna'da üniversite öncelikle kimlerin birliğiydi? A) Öğrencilerin B) Öğretmenlerin C) Kentin tüccarlarının D) Piskoposların
2. (Hedef 1) Paris'te öğretme izni hangi Latince adla anılıyordu? A) Universitas B) Licentia docendi C) Lectio D) Studium
3. (Hedef 2) 1231'de Paris Üniversitesi'nin kendi kurallarını koyma hakkını tanıyan ve derslerin durdurulmasına izin veren papa kimdir? A) VII. Gregorius B) III. Innocentius C) IX. Gregorius D) II. Calixtus
4. (Hedef 2) Jacques de Vitry'ye göre Paris'teki öğrenciler en çok hangi nedenle birbirleriyle çatışıyordu? A) Geldikleri ülkeler yüzünden B) Kira yüzünden C) Sınavlar yüzünden D) Dinsel ayinler yüzünden
5. (Hedef 3) Bologna ile Paris'i sonraki bütün üniversitelerin iki temel modeli olarak gören ve Orta Çağ üniversitelerinin kapsamlı tarihini yazan tarihçi kimdir? A) Charles Homer Haskins B) Jacques Verger C) Hastings Rashdall D) Hilde de Ridder-Symoens

Açık uçlu soru

(Hedef 3) «Orta Çağ'da öğretmenler ve öğrenciler neden kendi yeminli birliklerini kurdu, ve hükümdarlar bu birliklere neden ayrıcalık tanıdı?» sorusunu tartış. Cevabında Barbarossa'nın 1158 ayrıcalığını, Bologna ile Paris'in farklı modellerini, Jacques de Vitry'nin öğrenci tasvirini ve IX. Gregorius'un 1231 buyruğunu kullan; Haskins ile Verger'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. A — Bologna'da üniversite öğrencilerin birliğiydi.
2. B — Öğretme iznine licentia docendi denirdi.
3. C — Bu buyruğu IX. Gregorius yayımladı.
4. A — Öğrenciler geldikleri ülkeler yüzünden çatışıyordu.
5. C — Bu görüş Hastings Rashdall'a aittir.

Kapsamlı bir cevap, kentlerin büyümesinin ve yeni bilginin Batı'ya ulaşmasının ileri bir öğrenime olan talebi artırdığını açıklar. Yabancı kentlerde yaşayan öğrencilerin ve öğretmenlerin kendilerini korumak için loncalara benzer birlikler kurduğunu, Bologna'da öğrencilerin, Paris'te öğretmenlerin birliğinin öne çıktığını belirtir. Barbarossa'nın ve IX. Gregorius'un belgelerini, hükümdarların eğitimli insanlara duyduğu ihtiyacın ve üniversitelerin binasız, taşınabilir yapısından gelen pazarlık gücünün kanıtı olarak kullanır. Güçlü bir yanıt, Haskins'in üniversiteleri modern kurumların ataları olarak gören yaklaşımını, Verger'in onları dönemin güç ilişkileri içinde inceleyen yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Bologna'da yetişen hukukçular, yalnızca imparatorların ve papaların değil, kralların ve soyluların da hizmetine girdi. On üçüncü yüzyılın başında İngiltere'de, kral ile soyluları arasındaki bir çatışma, yazılı bir belgeyle sonuçlandı: kralın yetkisini sınırlayan ve bazı hakları güvence altına alan bir şart. Sıradaki derste bu belgeye bakacağız: 1215'te Runnymede'de mühürlenen Magna Carta neyi amaçlıyordu, ve bu belge, sonraki yüzyıllarda neden bu kadar büyük bir simgeye dönüştü?