A

Ad kapatma testi (Name-cover test)

Sahneyi karakter adları kapalıyken okumak ya da okutmak. Kimin konuştuğu anlaşılmıyorsa replik, o karakterin ses kartına göre yeniden yazılır.Örnek: Üç kardeşin kavga sahnesinde adlar silinince okur iki ablayı karıştırdı; küçük ablanın cümleleri kısaltılıp soru sormaya çevrildi.Adım 9: Karakter sesi

Ahlaki ihtiyaç (Moral need)

Karakterin başkalarına verdiği zararı onarma ihtiyacı: bencilliği bırakmak, sorumluluk almak, özür dilemek. Psikolojik ihtiyaçla birlikte bulunduğunda karakter katmanlanır.Örnek: Ekibinin emeğini kendi adına sunan şefin ahlaki ihtiyacı, bir toplantıda o fikrin asıl sahibini adıyla anmaktır.Adım 4: İhtiyaç ve yanlış inanç

Alt metin (Subtext)

Karakterin söylediği ile kastettiği arasındaki boşluk. İnsanlar en önemli şeyleri nadiren doğrudan söyler; diyalog bu kaçınmayı taşıdığında gerçek olur.Örnek: Kırgın kadın kocasına “Yemek soğumuş, ısıtayım mı?” diye sorar; asıl söylediği, onun yine geç geldiğidir.Adım 9: Karakter sesi

Alt öykü (Subplot)

Ana olay örgüsünün yanında yürüyen ikincil hikâye. Atölyede her alt öykü, bir yan karakterin ana karakterin yanlış inancına verdiği cevaptır; ana soruya bağlanmayan alt öykü yalnız süre doldurur.Örnek: Kontrolcü annenin hikâyesinde kızının gizlice ehliyet kursuna gitmesi, aynı korkuya bambaşka bir cevap veren bir alt öyküdür.Adım 11: Kadro ve ilişki haritası

Amaç merdiveni (Goal ladder (story, act, scene goals))

Büyük isteği hikâye amacı, perde amacı ve sahne amacı olarak basamaklara bölmek. Her sahnede karakter büyük isteğe giden küçük bir şey ister: bir imza, bir bilgi, bir izin.Örnek: Kreşi kapanmaktan kurtarmak isteyen müdürün bu sahnedeki amacı yalnızca belediye katibinden toplantı tarihini öğrenmektir.Adım 3: İstek ve somut amaç

Amaç ve taktik (Objective and tactic)

Karakter bir sahnede bir şey ister ve onu elde etmek için bir yol seçer: yalvarmak, tehdit etmek, şaka yapmak, susmak. Seçilen taktik ve başarısız olunca yapılan değişiklik karakteri gösterir.Örnek: Kirayı erteletmek isteyen öğrenci önce ev sahibine şaka yapar, işe yaramayınca annesinin hastalığını anar, sonunda susup bekler.Adım 7: Davranışla göstermek

Antagonist (Antagonist)

Başkarakterin isteğini engelleyen kişi. En etkili hâli başkarakterin aynasıdır: aynı yarayı taşıyıp başka bir yol seçmiş ya da onun yalanını sonuna kadar götürmüş biri.Örnek: Yetimhanede birlikte büyümüş iki kardeşten biri işletmeyi kurtarmaya, öteki aynı açlık korkusuyla onu satmaya çalışır.Adım 10: Karşı güç ve antagonist

Antagonistin haklılığı (The antagonist’s case)

Antagonistin bakış açısından yazılan tek paragraf: ne istiyor, neden haklı olduğuna inanıyor, başkarakteri neden engel görüyor. Paragraf ikna etmiyorsa antagonist karton kalır.Örnek: Okulun kapanmasını isteyen müfettiş, çatısı akan binada çocukların bir kış daha üşümesine imza atmayacağını söyler.Adım 10: Karşı güç ve antagonist

Ark (Character arc)

Karakterin hikâye boyunca yanlış inancından ihtiyacına doğru, ya da ondan uzağa çizdiği yol. Önceki adımların toplamıdır ve olay örgüsünün dönüm noktalarıyla birlikte yazılır.Örnek: Kimseden yardım istemeyen bir dağcının arkı, ilk tırmanışta ipi reddedip son tırmanışta ekip arkadaşına seslenmesiyle ölçülür.Adım 12: Karakter arkı

Ayna planı (Mirror plan (opening and final image))

İlk görünüm ile son görüntüyü yan yana yazmak. Aynı mekân, nesne ya da jest kullanılınca değişim kelimesiz, iki görüntü arasındaki farkla anlatılır.Örnek: Hayri Usta ilk sahnede duvar saatlerini yedi dakika ileri alır, son görüntüde aynı saati doğru saate geri getirir.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

Ayna testi (Mirror test (antagonist and protagonist))

Antagonist ile başkarakteri yan yana koyup ortak yaralarını, ortak isteklerini ve ayrıldıkları noktayı bulmak. Ortak hiçbir şeyleri yoksa çatışmaları yalnızca dışarıda kalır.Örnek: İki rakip aşçının ikisi de babasının lokantasını batırdığını düşünür; biri tarifleri korur, öteki hepsini değiştirerek unutmaya çalışır.Adım 10: Karşı güç ve antagonist

B

Başkarakter (Protagonist)

Hikâyenin ana kararlarını veren, en çok şeyi kaybedecek ve sonunda en çok değişecek ya da değişmeye en çok direnecek kişi. Ekranda en çok görünen kişi olmak zorunda değildir.Örnek: Bir düğün hazırlığında kamera hep geline bakar, ama düğünü iptal etmeye karar verecek ve en çok kaybedecek olan annedir.Adım 2: Dramatik işlev

Başlangıç ve bitiş davranışı (Opening and closing behaviour)

Arkı duygu olarak değil davranış olarak yazmak: başta ne yapıyor, sonda ne yapıyor. İki davranış aynı türden seçilir ki aradaki fark ölçülebilsin.Örnek: Başta kardeşinin aramalarını sessize alan adam, sonda telefon çalar çalmaz yolun kenarına çekip açar.Adım 12: Karakter arkı

Bedel merdiveni (Stakes ladder)

Başarısızlığın bedelini üç basamakta yazmak: maddi (para, mülk, iş), ilişkisel (kimi kaybeder), kimliksel (kendine dair hangi inancı kaybeder). En güçlü istekler üç basamağa da dokunur.Örnek: Hayri Usta dükkânı kaybederse tezgâhı, komşuların saygısını ve “bozulanı onaran adam” olduğuna dair inancını birlikte kaybeder.Adım 3: İstek ve somut amaç

Ç

Çelişki (Contradiction)

Karakterin aynı anda taşıdığı iki zıt davranış. Derinlik verebilmesi için rastgele değil, çoğu zaman yara ya da yanlış inanç olan ortak bir kökten uzanmalıdır.Örnek: Mahallenin bütün çocuklarına harçlık dağıtan emekli öğretmen, kendi oğlunun borcunu ödemeye bir kuruş vermez.Adım 6: Çelişki ve paradoks

Çelişki + durum formülü (Trait-plus-situation formula)

Tohumu kurmanın kalıbı: belirgin bir özelliği olan biri, o özelliği en çok zorlayan bir durumda. Özellik ile durum birbirine sürtünmüyorsa formül boştur.Örnek: Hiç yalan söylememekle övünen bir kadın, ölmek üzere olan babasına şirketin battığını söyleyip söylememeye karar vermek zorundadır.Adım 1: Karakter tohumu

D

Dört araç envanteri (Behaviour inventory (habit, object, place, body))

Karakter için dört satır: her gün tekrar ettiği bir alışkanlık, taşıdığı ya da koruduğu bir nesne, yaşadığı yerden bir ayrıntı, bir beden notu. Her satır bir iç duruma bağlanır.Örnek: Dul bir balıkçı her sabah iki bardak çay demler, eşinin yün atkısını teknede taşır, kapıyı hiç kilitlemez, ağ örerken mırıldanır.Adım 7: Davranışla göstermek

Dramatik ironi (Dramatic irony)

Seyircinin karakterden fazlasını bildiği durum. Bilgi karakterin göremediği bir sahnede verilir; sonra karakter bilmeden o bilginin üstünde yürüdükçe sıradan replikler ikinci bir anlam kazanır.Örnek: Seyirci, düğün pastasını taşıyan garsonun nişanlıyı aldattığını biliyor; damadın ona teşekkür etmesi bu yüzden gerilim yaratır.Adım 2: Dramatik işlev

Dramatik işlev (Dramatic function)

Karakterin hikâyede ne işe yaradığı: başkarakter ister ve eyler, antagonist engeller, müttefik destekler, sırdaş dinler, mentor yol gösterir. Kişilik nasıl biri olduğunu, işlev ne yaptığını söyler.Örnek: Sevimli ama hiçbir şey istemeyen komşu çıkarılınca hikâye hiçbir şey kaybetmediyse, o karakterin dramatik işlevi yoktu.Adım 2: Dramatik işlev

Düz ark (Flat arc)

Karakterin zaten gerçeği bildiği ve değişmediği ark türü. Dönüşümü o geçirmez; onun yerine kendi doğrusuyla çevresindekileri değiştirir.Örnek: Kasabaya gelen yeni öğretmen baştan sona aynı sabrı korur; değişen, çocuklarını okuldan alan babaların kararıdır.Adım 12: Karakter arkı

G

Gecikmeli tanıtım (Delayed introduction)

Karakterin önce başkalarının ağzından tanıtılması: herkes ondan söz eder, sonra o gelir. Antagonistler için etkilidir, ama gelen kişi bekleyişin hakkını verip bir eylemle doğrulanmalıdır.Örnek: Fabrikada herkes yeni müdürün gelişini fısıldaşır; kapıdan giren kadın ilk iş olarak kırık makinenin altına kendisi uzanır.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

Gerçek karakter (True character)

Kişinin baskı altında, bir şey kaybetme pahasına verdiği seçimde ortaya çıkan özü. Karakterizasyonun görünen yüzünün arkasında durur ve ancak bedelli bir kararla görünür.Örnek: Sakin ve kibar görünen muhasebeci, işini kaybetme pahasına patronunun sahte faturasını imzalamayı reddettiğinde gerçek karakterini gösterir.Adım 7: Davranışla göstermek

Güvenilmez anlatıcı (Unreliable narrator)

Seyirciye eksik ya da yanlış bir hikâye anlatan karakter: yalan söyler, yanlış hatırlar, bir parçayı görmüştür ya da kendini kandırır. Açıklama geldiğinde ipuçlarının adil bulunması gerekir.Örnek: Kazayı anlatan sürücü her seferinde yol ışıklarından uzun uzun söz eder; bu ayrıntı fazlalığı yalan söylediğinin ilk ipucudur.Adım 2: Dramatik işlev

İ

İhtiyaç (Need)

Karakterin daha iyi, daha bütün ya da daha özgür bir hayat için değiştirmesi gereken şey. Çoğu zaman farkında değildir; yanlış inancın yerine gerçeği koymaktır.Örnek: Terfi için gece gündüz çalışan mühendisin ihtiyacı terfi değil, değerinin başarısından gelmediğini kabul etmektir.Adım 4: İhtiyaç ve yanlış inanç

İlişki çizgisi (Relationship line)

Başkarakter ile her önemli karakter arasına çizilen ve üzerine üç şey yazılan çizgi: güç dengesi (kim kime muhtaç), sır (kim neyi saklıyor), değişim (ilişki nasıl değişecek).Örnek: Anne ile oğul çizgisi: anne oğlunun maaşına muhtaç, oğul işten çıkarıldığını saklıyor, sonunda bakan oğul değil anne olacak.Adım 11: Kadro ve ilişki haritası

İlk görünüm (Character introduction)

Seyircinin karakteri ilk gördüğü, seçilmiş an. Özünü tercihen bir eylem içinde gösterir, yarasına bir ipucu bırakır ve tonu kurar; seyirciyle yapılan bir sözleşmedir.Örnek: Hemşire ilk sahnede nöbet bitmiş olduğu hâlde ceketini askıdan geri alıp yaşlı hastanın yanına oturur.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

İstek (Want)

Karakteri harekete geçiren dış hedef. Seyircinin takip edebilmesi için somut, bir süreye bağlı ve bedelli olmalıdır; “mutlu olmak” bir istek değil, bir dilektir.Örnek: Emekli bir kemancı, torununun okul gösterisine kadar on beş yıldır açmadığı kemanını çalınabilir hâle getirmek ister.Adım 3: İstek ve somut amaç

İşlevsel biyografi (Functional backstory)

Karakterin hayatından yalnızca bugünkü davranışını açıklayan üç-beş olay. Her olayın yanına “bu bugün hangi davranışta yaşıyor?” cevabı yazılır; cevabı olmayan olay çıkarılır.Örnek: Çocukken evden kovulan kadının biyografisinde yalnız o gece kalır, çünkü bugün hiçbir anahtarı kimseye vermemesini o açıklar.Adım 5: Yara, korku ve savunma

K

Kamera testi (Camera test)

İsteği bir cümle olarak yazıp “Başardığında kamera neyi çeker?” diye sormak. Çekilecek bir an yoksa istek henüz bir duygudur ve somutlaşana kadar yeniden yazılır.Örnek: Hayri Usta’nın isteği kamera testinden geçer: başardığında kamera, altı komşunun geri çektiği imza dilekçelerini çeker.Adım 3: İstek ve somut amaç

Karakterizasyon (Characterization)

Kişinin görünen yüzü: nasıl giyindiği, yürüdüğü, nerede yaşadığı, cebinde ne taşıdığı. İyi bir davranış onu gerçek karaktere bağlar; görünen alışkanlık içerideki bir yaranın izini taşır.Örnek: Avukatın ütülü gömleği, her sabah aynı simitçiden aldığı simit ve dosyaları renklere göre dizmesi onun karakterizasyonudur.Adım 7: Davranışla göstermek

Karşı güç (Opposition (forces of antagonism))

Başkarakteri zorlayan her şey: bir kişi, bir sistem ya da kurum, doğa, bir ilişki ya da karakterin iç sesi. En katmanlı hikâyelerde bunların en az ikisi birlikte çalışır.Örnek: Genç çiftçiyi bir yanda kuraklık, bir yanda bankanın haciz kararı, içeride de babasının “bu toprak bize yaramaz” sesi zorlar.Adım 10: Karşı güç ve antagonist

Kendini anlatma / yapma tablosu (Say/do table)

İki sütun: karakterin kendisi hakkında söyledikleri ve yaptıkları. Sütunlar arasındaki her fark, başka bir karakterin bu farkı fark ettiği bir sahne olabilir.Örnek: “Ben kimsenin işine karışmam” diyen apartman yöneticisi, her akşam komşuların çöp poşetlerini tek tek açıp kontrol eder.Adım 6: Çelişki ve paradoks

Kesme testi (Cut test)

Bir karakteri taslaktan silip hikâyenin neyi kaybettiğini yazmak. Kayıp tek bir bilgiyse o bilgi başka bir karaktere verilir ve silme kalıcı olur.Örnek: Kahvedeki ikinci garson silinince kaybolan tek şey bir telefon haberiydi; haberi patron getirdi ve garson kadrodan çıktı.Adım 11: Kadro ve ilişki haritası

Korku (Fear)

Yarada yaşanan olayın tekrarlanma ihtimali. Yara ile savunma arasındaki halkadır: karakter bu ihtimale karşı her gün bir savunma davranışı kurar.Örnek: Bir kez sahnede sözlerini unutan şarkıcının korkusu yeniden donup kalmaktır; o yüzden artık yalnızca playback yapıyor.Adım 5: Yara, korku ve savunma

N

Negatif ark (Negative arc)

Karakterin yalanına daha sıkı sarıldığı ya da daha kötü bir yalanı kabul ederek düştüğü ark türü. Yanlış seçimin bedelini anlatır.Örnek: Ailesini korumak için ilk kez rüşvet alan memur, son sahnede kendi oğlunu ihbar edecek kadar sisteme bağlanmıştır.Adım 12: Karakter arkı

O

Ortak kök testi (Common-root test)

İki zıt davranışı yan yana yazıp ikisinin aynı yaradan, aynı korkudan gelip gelmediğini sormak. Geliyorsa çelişki derinleştirir; gelmiyorsa biri yazarın kolaylığıdır.Örnek: Hayri Usta’nın dakik işçiliği de kızına geç kalışı da aynı kökten gelir: hastane gecesinin konuşulma korkusu.Adım 6: Çelişki ve paradoks

Ortak soru haritası (Shared-question map (character web))

Hikâyenin ana sorusunu ortaya yazıp kadrodaki her karakterin bu soruya verdiği cevabı tek cümleyle eklemek. İki karakter aynı cevabı veriyorsa biri birleştirilir ya da değiştirilir.Örnek: “Aile borçlu mudur?” sorusuna kız kardeş evet, ağabey hayır, anne “yalnız kızlar” der; dayı da aynı hayırı verince çıkarılır.Adım 11: Kadro ve ilişki haritası

Ö

Öz tanımı (Character core statement (series bible))

Dizi karakteri için yazılan ve yazar ekibiyle paylaşılan üç satırlık öz. Sezonlar boyunca yapılan her değişiklik bu üç satıra karşı sınanır.Örnek: Hastane dizisindeki cerrahın özü: herkesi kurtarmak ister, hiç kimseye yaslanmaz, ilk hatasını kimseye söylememiştir.Adım 6: Çelişki ve paradoks

P

Pozitif ark (Positive arc)

Karakterin yanlış inancını bırakıp ihtiyacına ulaştığı ark türü. İnsanın değişebileceğini söyler; değişim, karakterin ödediği bedellerle adım adım kazanılır.Örnek: Oğlunun gitarını yıllarca dolaba kilitleyen baba, sonunda onun ilk konserinde en ön sırada oturur.Adım 12: Karakter arkı

Psikolojik ihtiyaç (Psychological need)

Karakterin kendine verdiği zararı onarma ihtiyacı: korkusunu yenmek, yasını tutmak. Ahlaki ihtiyaçtan farkı, zararın önce karakterin kendisine dokunmasıdır.Örnek: Kardeşini kaybettikten sonra odasını bir müze gibi koruyan genç kadının psikolojik ihtiyacı, o odanın kapısını açıp eşyaları toplayabilmektir.Adım 4: İhtiyaç ve yanlış inanç

S

Savunma (Defence mechanism)

Karakterin korkusuna karşı kurduğu ve seyircinin her gün gördüğü davranış. Onu korur ama bir şeye mal olur; bedel görünmezse savunma sorun değil kişilik özelliği gibi okunur.Örnek: Terk edilmekten korkan adam her ilişkiyi üçüncü ayında kendisi bitirir ve bunu “özgürlüğüme düşkünüm” diye anlatır.Adım 5: Yara, korku ve savunma

Ses kartı (Voice card)

Karakterin sesi için dört satır: kelime dağarcığı, ritim, kaçındığı konu ve asla söylemeyeceği bir cümle. Ad kapatma testinde karışan replikler bu karta göre yeniden yazılır.Örnek: Hayri Usta’nın ses kartında saatçi dili, kısa cümleler, Gülsüm konusu ve asla söylemeyeceği “Geç kaldım” yazılıdır.Adım 9: Karakter sesi

Siluet testi (Silhouette test)

Animasyonda karakter tasarımının içi siyaha boyandığında hâlâ tanınıp kadrodaki diğerlerinden ayrılması. Yazarken de bir soru olarak kullanılır: bu insanın tek görsel işareti ne?Örnek: Kambur sırtı ve dev şemsiyesiyle yaşlı postacı, siyah bir lekeye dönüştüğünde bile kalabalık bir kasaba meydanında seçilir.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

Son görüntü (Final image)

İlk görünümün aynası olan son an. Karakter değiştiyse değişimi ilk görünümle karşılaştırılabilir biçimde, değişmediyse bunun bedelini gösterir; olay örgüsünü değil karakteri bitirir.Örnek: Açılışta kalabalık bir sofrada tek başına yemek yiyen kadın, son görüntüde boş bir masaya ikinci tabağı kendisi koyar.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

T

Tanık karakter (Witness character)

Merkezdeki kişi seyirciye kapalıyken onu dışarıdan gören ve seyircinin sorularını soran karakter. İşe yaraması için onun da bir şey kaybetme ihtimali olmalıdır.Örnek: Suskun ressamı tanıyabilmemiz için atölyesine giren genç asistan, kendi bursunu da onun bir imzasına bağlamıştır.Adım 2: Dramatik işlev

Tanıtım satırı (Character introduction line)

Senaryoda karakterin adı ilk geçtiğinde büyük harfle yazılan ad, yaş aralığı ve bir-iki cümlelik görülebilir tarif. Görünüşü değil tavrı yazar.Örnek: NERMİN (40’lar) mutfağa girer, herkes ayağa kalkmadan önce önlüğünü bağlamış ve ocağın altını kısmıştır.Adım 8: İlk görünüm ve son görüntü

Tohum cümlesi (Character seed (logline of the character))

Bütün karakter dosyasının tek cümlelik özü: bir çelişki ile bir durumun karşılaşması. Karakteri tanımlar ve onu sınayacak dünyayı aynı cümlede çağırır.Örnek: Her bozuk saati gününde teslim eden Hayri Usta, yirmi yıldır geç kaldığı kızının yıkım projesiyle yüzleşmek zorunda kalır.Adım 1: Karakter tohumu

Trajik ark (Tragic arc)

Karakterin gerçeği gördüğü ama çok geç gördüğü ark türü. Farkındalık gelir, ancak kaybı geri almaya artık yetmez.Örnek: Yıllarca annesini ziyaret etmeyi erteleyen oğul, onu sonunda affettiğini anladığında huzurevine cenaze için gider.Adım 12: Karakter arkı

Ü

Üç kırılma (Three turning points of the arc)

Arkın başlangıcı ile bitişi arasına konan üç durak: yalanın ilk çatladığı an, gerçeği görüp ona göre davranmadığı orta nokta, en karanlık anda yalan ile gerçek arasındaki seçim.Örnek: Hayri Usta’nın ilk kırılması, Burak’ın bozduğu saatin başında bağırmak yerine çırağın yanına oturup onarmayı gösterdiği andır.Adım 12: Karakter arkı

Üç soru testi (Three-question protagonist test)

Başkarakteri sınamak için üç soru: ana kararları o mu veriyor, en çok o mu kaybedecek, sonunda en çok o mu değişecek ya da direnecek? İki cevap başkasını gösteriyorsa yanlış kişi izleniyordur.Örnek: Takımın yıldız oyuncusu ekranda en çok görünen kişidir, ama küme düşmeyi önleyecek kararı veren ve işini kaybedecek olan antrenördür.Adım 2: Dramatik işlev

Y

Ya … olursa zinciri (What-if chain)

Gözlemlenen bir davranışı ardışık “ya … olursa?” sorularına bağlamak. Her soru bir hikâye kapısı açar; yazar üç-dört kapı açıp en çok soru doğuran kapıyı seçer.Örnek: Her durakta saatine bakan kadın: ya bir mektup bekliyorsa, ya otobüsü kaçırırsa bir şey kaybedecekse, ya bu son yolculuğuysa?Adım 1: Karakter tohumu

Yanlış inanç (The lie (false belief))

Karakterin dünyaya dair inandığı, bir zamanlar onu korumuş ama şimdi hapseden yanlış cümle. Karakteri ihtiyacından ayırır ve tırnak içinde, onun ağzından yazılır.Örnek: Lisede alay edilen muhasebecinin yanlış inancı: “Sesimi çıkarmazsam kimse bana gülemez.”Adım 4: İhtiyaç ve yanlış inanç

Yara (Wound (ghost))

Yanlış inancın doğduğu, geçmişte yaşanmış somut olay: bir kayıp, bir ihanet, bir utanç. Büyüklüğü değil, bugünkü davranışa bağlanma netliği ölçülür; çoğu zaman geç açılır.Örnek: Hayri Usta’nın yarası, bir müşterinin saati yüzünden karısının ölüm gecesine geç kaldığı hastane akşamıdır.Adım 5: Yara, korku ve savunma

Yaradan savunmaya zincir (Wound-to-defence chain)

Dört halkayı sırayla yazmak: olay (ne oldu), sonuç (yanlış inanç), korku (neyin tekrarından korkuyor), savunma (bunu önlemek için her gün ne yapıyor). Her halka bir sonrakini doğurmalıdır.Örnek: Batan dükkân, “borç ölümdür” inancı, yeniden batma korkusu ve her harcamayı küçük bir deftere yazma alışkanlığı tek zincir kurar.Adım 5: Yara, korku ve savunma