Neden önemli
Gerçek insanlar tutarsızdır: işte titiz, evde dağınık; yabancıya cömert, aileye cimri. Bir karakter tamamen tutarlı olduğunda seyirci onu ilk sahnede çözer ve ilgisi kalmaz. Çelişki, seyirciyi karakteri anlamaya çalışmaya davet eder.
Ama çelişki rastgele olursa yazarın kararsızlığı gibi görünür. İyi çelişkinin ortak bir kökü vardır, çoğu zaman yara ya da yanlış inanç. Kimseye güvenmeyen biri hem herkese kuşkuyla bakar hem de tek güvendiği kişiye körü körüne bağlanır: iki davranış zıt, kök aynı.
Çelişkinin yanında bir de kişinin kendisi hakkında söyledikleri ile yaptıkları arasındaki fark var. Kendini dürüst sanan birinin küçük yalanları, kendini cömert sanan birinin hesap defteri: bu fark seyirciye, karakterin kendisinden fazlasını bildiği bir yer açar. İronik mesafe buradan doğar.
Yazım araçları
Masada uygulanacak yöntemler. Sırayla ya da ihtiyaca göre kullan.
Ortak kök testi
Karakterin iki zıt davranışını yan yana yaz ve sor: “İkisi de aynı yaradan, aynı korkudan mı geliyor?” Geliyorsa çelişki karakteri derinleştirir. Gelmiyorsa biri yazarın kolaylığıdır.
Kendini anlatma / yapma tablosu
İki sütun aç: “Kendisi hakkında ne söylüyor” ve “Ne yapıyor.” Sütunlar arasındaki her fark potansiyel bir sahne: başka bir karakterin bu farkı fark ettiği an.
Görünen ve görünmeyen katman
Karakterin dış katmanını (herkesin gördüğü), sosyal katmanını (yakınlarının bildiği) ve iç katmanını (yalnız kendisinin, belki onun bile bilmediği) ayrı ayrı yaz. Katmanlar birbirini yalanladığında karakter derinleşir.
Beklenmedik ama inandırıcı
Hikâyenin bir yerinde karakter seyircinin beklemediği bir şey yapmalı. Test: seyirci şaşırmalı, ama sonra “Evet, o böyle bir şey yapardı” diyebilmeli. Önceki sahnelerde bu davranışın tohumu atılmalı.
Hayri Usta bu adımda
Atölye boyunca kurulan örnek karakterin dosyasına bu adımda giren satırlar ve kararların gerekçesi.
- Birinci çelişki
- Herkesin saatini gününde teslim eden adam, kızının hayatına yirmi yıldır geç kalıyor.
- İkinci çelişki
- Dükkânın değişmemesi için savaşıyor, ama dükkânın içinde hiçbir şeyin yerini değiştirmeye izin vermediği için çırağı Burak işi öğrenemiyor. Geçmişi korurken geleceğini, kendi mesleğinin devamını engelliyor.
- Kendini anlatma / yapma
- Söylediği: “Ben kimseye muhtaç değilim.” Yaptığı: her akşam kapanıştan sonra karşıdaki çay ocağında Nazmiye Hanım’a günün bütün saatlerini anlatıyor.
- Ortak kök
- Hepsi aynı korkudan: geç kalınan o günün konuşulması. İş, düzen ve yalnızlık, o konuşmayı ertelemenin üç yolu.
Neden böyle?
Daha çarpıcı bir çelişki de düşünüldü: zaman takıntılı adamın aslında saat taşımaması. İlginç ama köke bağlanmıyordu, bir tuhaflık olarak kalırdı. Seçilen çelişkiler doğrudan hikâyenin iki ilişkisini, kız ve çırak ilişkisini besliyor. Nazmiye Hanım’la akşam konuşmaları ayrıca sırdaşı kuruyor.
Filmlerde ve dizilerde
Bu adımın tekniğinin açıkça görüldüğü örnekler. İzlerken yalnızca bu karaktere ve bu tekniğe bak.
Kış Uykusu (2014)
Nuri Bilge Ceylan
Aydın
Ahlak ve vicdan üzerine yazılar yazan Aydın, kira borcu birikmiş kiracılarıyla uğraşmayı kâhyasına bırakır. Kız kardeşi ve karısıyla uzun konuşmalar, kendini anlatma ile yapma arasındaki farkı adım adım açığa çıkarır.
Kara Şövalye (2008)
The Dark Knight · Christopher Nolan
Joker
Joker yüzündeki yaraların hikâyesini her seferinde farklı anlatır. Yara bilerek saklanmış; çelişki bir silaha dönüştürülmüş. Bu, yara ilkesinin bilinçli bir bükülmesidir: kökü olmayan karakter, kaosun kendisini temsil ediyor.
Muhsin Bey (1987)
Yavuz Turgut
Muhsin Bey
Eski İstanbul’un nezaketine ve Türk sanat müziğine bağlı, yalnız yaşayan bir konser organizatörü, kendi dünyasına uymayan taşralı genç Ali Nazik’in şarkıcı olma hevesine yardım eder. Değerleri ile yaptığı arasındaki gerilim, filmin hem mizahını hem hüznünü kuruyor.
Karakterini sorgula
Cevapları karakter dosyana yaz. Cevaplayamadığın soru, henüz kurmadığın bir yeri gösterir.
- Karakterin en belirgin özelliği ne? Bu özelliğin tam tersini hangi durumda gösterir?
- Kendisi hakkında inandığı şey ile davranışı nerede çelişiyor?
- Kim bu çelişkiyi fark ediyor ve ona söylemeye cesaret ediyor?
- Bu çelişkinin kökü yarası mı, korkusu mu, inandığı yalan mı?
- Seyirciyi şaşırtacak ama sonradan inandırıcı bulunacak bir davranışı ne?
Sık düşülen hatalar
Rastgele tuhaflık
Karakteri ilginç kılmak için kökü olmayan bir özellik eklemek: sert bir dedektifin kanarya beslemesi. Kanarya bir şeye bağlanmazsa yazarın süsü olarak kalır.
Tutarsızlığı derinlik sanmak
Karakter olay örgüsü gerektirdiği için bir sahnede cesur, öbüründe korkak. Bu çelişki değil, hatadır. Fark: çelişkinin karakterin içinde bir nedeni vardır; tutarsızlığın nedeni yazarın ihtiyacıdır.
Çelişkiyi açıklamak
Bir karakterin çıkıp “Sen hep başkalarına iyisin ama kendine değil” demesi. Çelişki seyirci tarafından fark edildiğinde güçlüdür; söylendiği anda küçülür.
Alıştırma: İki dal, bir kök
- Karakterinin en belirgin üç özelliğini yaz.
- Her birinin tersini gösterdiği bir durum bul.
- Ortak kök testini uygula; köke bağlanmayanları sil.
- Kendini anlatma / yapma tablosunu en az dört satırla doldur.
- Seyirciyi şaşırtacak bir davranış seç ve tohumunu atacak iki erken sahneyi işaretle.
Çıktı: İki çelişki, ortak kökleri ve kendini anlatma / yapma tablosu. Karakter dosyana yaz →
Kendini sına
Bu adımın ölçütünü küçük durumlara uygula. Sorular zevk değil yöntem sorar: seçenekler, adımda tanımlanan testten geçip geçmediğine göre değerlendirilir.
0 / 4 soru · ölçüte uyan 0
1.Pilot Selin (38) kokpitte her prosedürü harfiyen uygular. Yarası: babası iflas edip her şeyi kaybetmiş. İnancı: “Kontrolü bırakırsan her şey çöker.” Ortak kök testinden hangi ikinci davranış geçer?
2.Emlakçı Tuncay (50) sık sık “Ben kimsenin işine karışmam” diyor. Kendini anlatma / yapma tablosuna hangi satır, sahne doğurabilecek bir fark olarak girer?
3.Sert bir maden mühendisi olan Cengiz’e (47) yazar origami merakı ekliyor. Bu merak hiçbir yaraya, korkuya ya da inanca bağlanmıyor. Rastgele tuhaflık ölçütüne göre ne yapılmalı?
4.Avukat Melis (31) film boyunca yüksek sesli tartışmadan kaçıyor. Olay örgüsü gerektirdiği için bir sahnede bir tefeciyi bağırarak susturuyor, sonra eski hâline dönüyor. Bu bir çelişki mi?
Derinleş
Bu adımın kavramlarını ayrıntılı işleyen Senaryo Akademisi dersleri.