Bu modülde ne öğreneceksin: Bir Müslümanın hayatı boyunca her gün, her yıl ya da ömründe bir kez yapmakla yükümlü olduğu ibadetleri Hanefi mezhebine göre, adım adım ve doğru biçimde nasıl yapacağını. Temizlikten (taharet) başlayıp namaza, oruca, zekâta, hacca ve son olarak günlük hayatın bütününü kuşatan helal-haram ölçülerine kadar ilerleyeceksin. Her derste Hanefi hükmü esas alınacak; Türkiye'de Şafii mezhebine göre amel eden kardeşlerimiz de olduğu için önemli farklar "Şafii mezhebinde ..." notlarıyla gösterilecek. Bu modül, Ders 1.1'de gördüğün "farz-ı ayn ilim" kavramının en somut karşılığıdır: burada öğreneceklerin, her Müslümanın bilmesi gereken asgari dini bilgidir.
Ön koşul: Modül 1 (Modül 2 ile paralel alınabilir). Namaz dualarını Arapça okuyabilmek için Modül 2'nin ilk dört dersini bitirmiş olmak işini kolaylaştırır; ama okunuşlar Latin harfleriyle de verildiği için bekleme zorunluluğu yoktur.
Kazanımlar: Bu modülü bitirdiğinde şunları yapabileceksin:
- Abdest, gusül ve teyemmümün farzlarını sayar, bunları bozan durumları ayırt eder ve üçünü de hatasız uygular.
- Namazın 12 farzını (6 şart, 6 rükün) ve başlıca vaciplerini sayar; iki ve dört rekatlı bir namazı bütün duaları ile kılar; yaptığı bir hatanın sehiv secdesi mi, iade mi gerektirdiğine karar verir.
- Cuma, bayram, cenaze, vitir, teravih ve yolcu namazının Hanefi mezhebine göre farklarını bir tabloda gösterir.
- Orucu bozan bir durumun yalnız kaza mı, yoksa kaza ile birlikte kefaret mi gerektirdiğini gerekçesiyle söyler.
- Kendi malının zekâtını altın cinsinden nisaba göre hesaplar ve zekâtın verileceği sekiz sınıfı sayar.
- Hac ve umrenin farz ve vaciplerini, temettu haccının günlerine göre akışını anlatır; helal-haramın temel kaidelerini günlük bir soruya uygular.
Hüküm terimleri kutusu — bu modülün dili
Fıkıh kitapları her fiile bir "hüküm" etiketi takar. Bu etiketleri bilmeden ilmihal okumak, notaları bilmeden şarkı okumaya benzer. Modül boyunca aşağıdaki terimleri göreceksin:
| Terim | Anlamı | Terk edilirse / yapılırsa |
|---|---|---|
| Farz | Kesin delille (ayet, mütevatir sünnet) sabit, yapılması kesin istenen fiil | İnkârı imanı zedeler; terki büyük günahtır; ibadetin farzı eksikse ibadet olmaz |
| Vacip | Farza yakın, fakat delili kesinlik bakımından farzdan bir derece aşağı olan fiil (Hanefi mezhebine özgü ara derece) | Terki günahtır; namazda yanılarak terk edilirse sehiv secdesi gerekir |
| Sünnet-i müekkede | Peygamber Efendimizin (s.a.v.) çoğunlukla devam ettiği fiil (sabah namazının sünneti gibi) | Özürsüz terki kınanmayı ve sevaptan mahrum kalmayı gerektirir |
| Sünnet-i gayri müekkede | Hz. Peygamber'in bazen yapıp bazen bıraktığı fiil (ikindinin sünneti gibi) | Yapılırsa sevap, terk edilirse kınama yoktur |
| Müstehap (mendup, edep) | Yapılması güzel görülen, sevap kazandıran fiil | Terkinde kınama yoktur |
| Mübah | Yapılıp yapılmaması serbest bırakılan fiil | Niyete göre sevaba dönüşebilir |
| Mekruh-ı tahrimi | Harama yakın mekruh; zanni delille yasaklanmış fiil | Yapılması günahtır; namazda işlenirse namazın iadesi gerekir |
| Mekruh-ı tenzihi | Helale yakın mekruh; yapılmaması daha iyi olan fiil | Yapılması günah değil, ama sevabı eksiltir |
| Haram | Kesin delille yasaklanmış fiil | Yapılması büyük günahtır; helal saymak imanı zedeler |
| Müfsid | Bir ibadeti bozan, geçersiz kılan şey (namazı bozan, orucu bozan) | İbadet baştan yapılır ya da kaza edilir |
Şafii mezhebinde farz ile vacip aynı anlamda kullanılır; Hanefilerdeki gibi ara bir "vacip" derecesi yoktur. Bu yüzden Hanefi'de "vacip" olan vitir namazı Şafii'de "sünnet"tir. Bu farkı modül boyunca defalarca göreceksin.
Dersler
Proje: "İbadet Defterim"
Görev: Sekiz dersin uygulamalarını tek bir "İbadet Defteri" dosyasında birleştir ve siteye yükle. Dosya altı parçadan oluşur: (1) abdest ses kaydının kontrol listesi ve Hanefi-Şafii abdesti bozanlar tablosu (4.1); (2) farz-vacip-sünnet "namaz hüküm haritası" (4.2); (3) iki rekatlı sünnet ile dört rekatlı farzın kontrol listesiyle kendi değerlendirmen ve her iki namazdaki bütün duaların sesli kaydı (4.3); (4) özel namazlar kartı (4.4); (5) "kaza mı kefaret mi" tablosu ile boş zekât hesap şablonu ve hesaplama adımları (4.5–4.6); (6) hac takvimi ile beş helal-haram sorusunun dört adımlı çözümü (4.7–4.8).
Değerlendirme kriterleri (toplam 100 puan):
| Kriter | Puan |
|---|---|
| Abdest kaydında dört farz ve en az sekiz sünnet doğru sırayla ve doğru hükümle söylenmiş mi | 15 |
| Namaz hüküm haritasında 12 farz ve en az 10 vacip doğru sütunda mı | 15 |
| Namaz dualarının (Sübhaneke, Tahiyyat, Salli-Barik, Rabbena duaları, kunut) sesli kaydı hatasız ve akıcı mı | 20 |
| Özel namazlar kartında altı namazın Hanefi hükmü ve en az dört Şafii farkı doğru mu | 10 |
| Oruç tablosunda en az 12 durum doğru sütunda ve gerekçeli mi | 10 |
| Zekât şablonunda nisap hesabı (gram altın × 80,18) ve kırkta bir oranı doğru kurulmuş, sekiz sınıf doğru sayılmış mı | 15 |
| Hac takviminde altı günün yeri, işi ve hükmü doğru mu | 10 |
| Helal-haram sorularında dört adımlı yöntem uygulanmış, Diyanet'e başvurulması gereken konular doğru işaretlenmiş mi | 5 |
Beklenen çıktı: Tek bir PDF (tablolar ve fotoğraflar) ile iki ses kaydı (abdest ve dualar). 70 puan ve üzeri geçer notudur ve Modül 4 rozetini açar; 70'in altında kalan talebe, puan kaybettiği kriterlerin dersine geri döner ve yalnız o parçayı yeniden yükler. Site tarafında proje, otomatik kontrol listesi (altı parça yüklendi mi) ve dua kaydı için hocanın 48 saat içindeki sesli geri bildirimiyle değerlendirilir.
Modül 4 ezber listesi:
Aşağıdaki dualar namazda okunur ve Seviye 1'in bitirme sınavında sesli olarak sorulur. Her birini önce anlamıyla oku, sonra Modül 1'deki aralıklı tekrar yöntemiyle ezberle. Arapça okunuşu Modül 2'deki tecvid kurallarıyla kontrol et; Latin harfli okunuş yalnız yardımcıdır.
1. Sübhaneke (her namazın birinci rekatında, iftitah tekbirinden sonra)
سُبْحَانَكَ اللّٰهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالٰى جَدُّكَ وَلَا اِلٰهَ غَيْرُكَ
Sübhânekellâhümme ve bi-hamdik, ve tebârakesmük, ve teâlâ ceddük, ve lâ ilâhe ğayrük.
"Allah'ım! Seni her türlü noksanlıktan tenzih eder, sana hamd ederim. Senin adın mübarektir, şanın yücedir. Senden başka ilah yoktur." (Cenaze namazında "ve teâlâ ceddük"ten sonra "ve celle senâük" — "senin övgün pek yücedir" — eklenir.)
2. Tahiyyat (Ettehiyyâtü) (her oturuşta)
اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ
Ettehiyyâtü lillâhi ve's-salevâtü ve't-tayyibât. Esselâmü aleyke eyyühe'n-nebiyyü ve rahmetullâhi ve berakâtüh. Esselâmü aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn. Eşhedü en lâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden abdühû ve rasûlüh.
"Bütün tahiyyeler (saygı ve övgüler), dualar ve güzel sözler Allah'a aittir. Ey Peygamber! Allah'ın selamı, rahmeti ve bereketleri senin üzerine olsun. Selam bizim üzerimize ve Allah'ın salih kullarının üzerine olsun. Şahitlik ederim ki Allah'tan başka ilah yoktur; yine şahitlik ederim ki Muhammed O'nun kulu ve elçisidir."
3. Salli ve Barik (son oturuşta Tahiyyat'tan sonra)
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَعَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
Allâhümme salli alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed, kemâ salleyte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm, inneke hamîdün mecîd.
"Allah'ım! İbrahim'e ve İbrahim'in ailesine rahmet ettiğin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in ailesine de rahmet et. Şüphesiz sen övülmeye layıksın, şanı yücesin."
اَللّٰهُمَّ بَارِكْ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلٰى اِبْرَاهِيمَ وَعَلٰى اٰلِ اِبْرَاهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ
Allâhümme bârik alâ Muhammedin ve alâ âli Muhammed, kemâ bârakte alâ İbrâhîme ve alâ âli İbrâhîm, inneke hamîdün mecîd.
"Allah'ım! İbrahim'e ve İbrahim'in ailesine bereket verdiğin gibi, Muhammed'e ve Muhammed'in ailesine de bereket ver. Şüphesiz sen övülmeye layıksın, şanı yücesin."
4. Rabbenâ duaları (son oturuşta Salli-Barik'ten sonra)
رَبَّنَا اٰتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْاٰخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ
Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhirati haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr.
"Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru." (Bakara, 201)
رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ
Rabbenağfir lî ve li-vâlideyye ve li'l-mü'minîne yevme yekûmü'l-hisâb.
"Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, anne-babamı ve bütün müminleri bağışla." (İbrahim, 41)
5. Kunut duaları (vitir namazının üçüncü rekatında, kunut tekbirinden sonra)
اَللّٰهُمَّ اِنَّا نَسْتَعِينُكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ وَنَسْتَهْدِيكَ وَنُؤْمِنُ بِكَ وَنَتُوبُ اِلَيْكَ وَنَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ وَنُثْنِي عَلَيْكَ الْخَيْرَ كُلَّهُ نَشْكُرُكَ وَلَا نَكْفُرُكَ وَنَخْلَعُ وَنَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ
Allâhümme innâ neste'înüke ve nestağfirüke ve nestehdîk. Ve nü'minü bike ve netûbü ileyk. Ve netevekkelü aleyke ve nüsnî aleyke'l-hayra küllehû neşkürük. Ve lâ nekfürüke ve nahleu ve netrükü men yefcürük.
"Allah'ım! Senden yardım isteriz, bağışlanma dileriz, hidayet isteriz. Sana inanırız, sana tövbe ederiz, sana dayanırız. Bütün hayırlarla seni överiz, sana şükrederiz, nimetini inkâr etmeyiz. Sana karşı geleni bırakır ve ondan uzak dururuz."
اَللّٰهُمَّ اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَلَكَ نُصَلِّي وَنَسْجُدُ وَاِلَيْكَ نَسْعٰى وَنَحْفِدُ نَرْجُو رَحْمَتَكَ وَنَخْشٰى عَذَابَكَ اِنَّ عَذَابَكَ بِالْكُفَّارِ مُلْحِقٌ
Allâhümme iyyâke na'büdü ve leke nüsallî ve nescüdü ve ileyke nes'â ve nahfid. Nercû rahmeteke ve nahşâ azâbek. İnne azâbeke bi'l-küffâri mülhık.
"Allah'ım! Yalnız sana kulluk ederiz, yalnız senin için namaz kılar ve secde ederiz. Sana koşar, sana yöneliriz. Rahmetini umar, azabından korkarız. Şüphesiz senin azabın kâfirlere ulaşacaktır."
(Kunut dualarını henüz bilmeyen, yerine Rabbenâ âtinâ duasını ya da üç kez "Allâhümmağfir lî" okur. Şafii mezhebinde sabah namazında okunan kunut duası farklı bir metindir: "Allâhümme'hdinî fî men hedeyt..." diye başlar; Şafii talebeler bu duayı ayrıca öğrenir.)
Kaynaklar:
- Diyanet İşleri Başkanlığı, İlmihal I: İman ve İbadetler, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları (bu modülün temel başvuru kaynağı; mezhep farklarını da verir).
- İbrahim b. Muhammed el-Halebî, Mülteka'l-Ebhur (Hanefi fıkhının klasik muhtasarı; Türkçe tercüme ve şerhleri mevcuttur).
- Hasan b. Ammâr eş-Şürünbülâlî, Nûru'l-Îzâh (ibadetler fıkhına dair Hanefi muhtasarı; Türkçe tercüme ve şerhleriyle birlikte okunmalıdır).
- Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük İslâm İlmihali (Türkiye'de en yaygın okunan Hanefi ilmihali).
- Türkiye Diyanet Vakfı, TDV İslâm Ansiklopedisi ("Abdest", "Gusül", "Teyemmüm", "Namaz", "Sehiv Secdesi", "Oruç", "Zekât", "Hac", "Umre", "Riba", "Helal" maddeleri; islamansiklopedisi.org.tr üzerinden çevrimiçi erişilebilir).
- Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu kararları ve mütalaaları (güncel sorular için; kurul.diyanet.gov.tr).
Yayın öncesi hoca kontrolü bekleyen noktalar
- Zekât nisabı (80,18 gr altın / 561 gr gümüş) ve ikindi vakti (asr-ı evvel) Diyanet'in güncel uygulamasıyla teyit edilsin; yaklaşık ölçüler (kulle, dirhem, vesk, kerahet süresi).