Modülün amacı: Talebenin Seviye 1'de ilmihalden öğrendiği hükümlerin hangi delillerden, hangi yöntemle çıkarıldığını göstermek. Modül, fıkıh usulünün hüküm, delil, delâlet ve müçtehid şeklindeki dört temel bahsini giriş düzeyinde işler; Seviye 3'teki mukayeseli fıkıh (Modül 17) ve Seviye 4'teki içtihad ve fetva metodolojisi (Modül 21) buna dayanır.
Kazanımlar:
- Teklîfî ve vaz'î hükmün türlerini sayar; Hanefî ve cumhur arasındaki farz-vâcip ve mekruh ayrımını örnekle açıklar.
- Dört temel delilin (Kitap, Sünnet, İcmâ, Kıyas) tanımını, hücciyet delilini ve kullanım şartlarını anlatır.
- Verilen bir hükmün kıyas unsurlarını (asıl, fer', illet, hüküm) ayrıştırır.
- İstihsan, istıslâh ve örf gibi tâlî delillerin mezheplere göre konumunu karşılaştırır.
- Emir, nehiy, âm, hâs, mutlak ve mukayyed kavramlarını ayetler üzerinde uygular.
- İçtihad, taklit, telfik ve mezhep kavramlarını doğru tanımlar ve aralarındaki ilişkiyi açıklar.
Dersler
Temel metin(ler): Şâfiî, er-Risâle — beyan, sünnetin hücciyeti ve kıyas bölümleri (seçme pasajlar, Türkçe çeviriyle). Serahsî, Usûlü's-Serahsî — emir ve âm bahislerinden seçmeler. Gazzâlî, el-Mustasfâ min ilmi'l-usûl — giriş (mukaddime) ve maslahat bahsi. Hanefî usulünde okutulacak özet metin olarak Ebü'l-Berekât en-Nesefî, el-Menâr — hüküm ve delil tanımları (seçmeler).
Ezber: Kırk Hadis'ten 15–28. hadisler. Amme cüzünden Duhâ (93) – Hümeze (104) sureleri; böylece Seviye 1'deki son on sureyle birlikte Amme cüzü tamamlanır. Beş temel fıkıh kaidesi (el-umûru bi-makâsıdihâ; el-yakînu lâ yezûlü bi'ş-şekk; el-meşakkatü teclibü't-teysîr; ed-dararu yüzâl; el-âdetü muhakkemetün).
Modül projesi: "Bir Hükmün Soy Ağacı" — talebe ilmihalden bir hüküm seçer (örneğin cuma namazının farziyeti, yolcu orucunun ruhsatı, zekâtta nisap) ve hükmün türünü, dayandığı ayet ve hadisleri, varsa icmâı veya kıyası, lafzî delâlet yolunu ve en az iki mezhebin bu hükme ulaşırken kullandığı usul farkını gösteren 5 sayfalık bir "delil ağacı" hazırlar. Değerlendirme: hükmün doğru sınıflandırılması (15), delillerin eksiksiz ve kaynaklı tespiti (25), delâlet ve kıyas analizinin doğruluğu (25), mezhep farkının usul düzeyinde açıklanması (20), şema ve dil (15). Toplam 100, geçer 70.
Kaynaklar: Zekiyyüddin Şa'bân, İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usûlü'l-Fıkh) (çev. İbrahim Kâfi Dönmez, TDV Yayınları). Abdülkerîm Zeydân, el-Vecîz fî usûli'l-fıkh (Türkçe çevirisi mevcuttur). Fahrettin Atar, Fıkıh Usûlü (M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları). Hayreddin Karaman, İslâm Hukuk Tarihi. Vehbe ez-Zühaylî, Usûlü'l-fıkhi'l-İslâmî. Şâfiî, er-Risâle. Mehmet Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü. TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fıkıh Usulü", "İcmâ", "Kıyas", "İstihsan", "Örf" maddeleri.
Yayın öncesi hoca kontrolü bekleyen noktalar
- Türkçe çevirilerin yayınevi ve baskı bilgileri; Modül 21'de güncel fetva kurumlarının kararları birincil kaynaktan alınsın; Modül 22.8'in dengesi.