Tuğrul Bey Bağdat'a neden girdi?

Öğrenme hedefleri

• Tuğrul Bey'in 1055'te Bağdat'a girişinden, 1058'de kentin Fatımîler adına ele geçirilişine ve 1060'ta halifenin Bağdat'a geri dönüşüne uzanan olayları sıralayabileceksin.
• Tuğrul Bey'i Bağdat'a götüren nedenleri, yani halifenin daveti, Büveyhî yönetiminin çöküşü, Fatımî tehlikesi ve Selçukluların kendi siyasi hesapları gibi etkenleri ayırarak açıklayabileceksin.
• Hatib el-Bağdadi'nin olaylara ilişkin anlatısını İbn Kesir'in aktarımıyla okuyarak, bir çağdaş tanığın görüşünün sonraki bir tarihçinin eserinde nasıl yaşadığını değerlendirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — dicle kıyısında sekiz fil

1055 aralığında, ramazan ayında, Bağdat halkı kentin yollarına döküldü. Doğudan gelen bir hükümdar, emirlerin, vezirlerin ve saray görevlilerinin yolda karşıladığı büyük bir alayla kente giriyordu. İbn Kesir'in kaydına göre yanında sekiz fil vardı. Bu hükümdar, Selçuk'un torunu Tuğrul Bey'di. Bağdat'ın camilerinde hutbe önce onun adına, sonra kentin eski hükümdarı Büveyhî Melik Rahim'in adına okundu. Kısa süre sonra Melik Rahim'in adı hutbeden çıkarıldı ve kendisi bir kaleye kapatıldı.

Ama bu görkemli giriş, kent için kolay geçmedi. İbn Kesir'e göre Tuğrul'un askerleri ile Bağdat halkı arasında çatışmalar çıktı ve kentin doğu yakası yağmalandı. Halifenin daveti üzerine gelen bir hükümdar, kentin sokaklarında bir yabancı ordunun komutanı olarak görüldü. Bu ders, bu girişin nedenini soruyor: Tuğrul Bey Bağdat'a neden girdi ve bu giriş halifeliği nasıl değiştirdi?

Bağlam — güçsüz bir halife, güçlü bir komutan

On birinci yüzyılın ortasında Abbasi halifesi Kaim Biemrillah, Bağdat'ta oturuyordu; ama kentin gerçek yöneticisi o değildi. Yüz yılı aşkın bir süredir Bağdat'ı, İranlı bir hanedan olan Büveyhîler yönetiyordu. Büveyhîler Şiiydi; ama Sünni Abbasi halifesini yerinde tutuyor, onun adını hutbelerde anıyor, gerçek gücü ise kendi ellerinde bulunduruyorlardı.

1050'lerde Büveyhî yönetimi zayıflamıştı. Bağdat'ta en güçlü kişi, Büveyhî ordusunun komutanı Arslan Besasiri'ydi. Besasiri'nin adı Irak'ın ve Ahvaz'ın pek çok minberinde anılıyordu; halife onun izni olmadan hiçbir şey yapamıyordu. Aynı yıllarda Mısır'daki Fatımî halifeliği, Abbasi halifeliğine karşı kendi davetini yayıyordu. Fatımîler İsmailî Şiiydi ve Abbasi halifesinin meşruiyetini tanımıyorlardı.

Gelişme — halifenin daveti

Halife ile Besasiri arasındaki gerginlik 1055'te büyüdü. Bu dersin birincil kaynağı, olayların çağdaşı olan Bağdatlı bilgin Hatib el-Bağdadi'nin anlatısıdır; İbn Kesir onu kendi tarihinde aktarır. Hatib'e göre halife, Besasiri'nin Fatımîlerle yazıştığını ve halifelik sarayını yağmalamayı tasarladığını öğrendi. Bunun üzerine Tuğrul Bey'e yazarak onu Irak'a gelmeye çağırdı. Besasiri'nin askerlerinin çoğu onu bıraktı; Besasiri Bağdat'tan kaçtı ve Fatımî halifesine bağlılığını bildirerek onun adına Irak'ı almaya hazırlandı.

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişi, Büveyhî hanedanının sonu oldu. İbn Kesir'e göre Melik Rahim, Büveyhîlerin son hükümdarıydı ve hanedanın Bağdat'taki yönetimi yaklaşık yüz on yıl sürmüştü. Halife, Tuğrul Bey'in kente girişinden bir gün sonra ona bir hil'at, yani bir onur kaftanı giydirdi.

Dönüş noktası — Fatımî sancakları altında Bağdat

Tuğrul Bey'in Bağdat'taki zaferi kısa sürdü. İbn Kesir'e göre Besasiri, Arap emiri Kureyş bin Bedran'la birlikte önce Musul'u ele geçirip kalesini yıktı; Tuğrul kenti geri aldı ve onları kovaladı. 1058'de Tuğrul, kardeşi İbrahim Yınal'ın isyanıyla uğraşırken Hemedan'da kuşatıldı. Bağdat'ta asker kalmadı. Bu fırsatı Besasiri değerlendirdi. İbn Kesir'e göre Besasiri, 1058 aralığında, Mısır'ın beyaz sancaklarıyla ve üzerinde Fatımî halifesi Mustansır'ın adı yazılı bayraklarla Bağdat'a girdi. Bağdat'ın camilerinde hutbe Fatımî halifesi adına okundu; altın ve gümüş sikkeler onun adına basıldı.

Tuğrul Bey, kardeşini yendikten sonra yeniden Irak'a döndü. Besasiri'nin yanındaki Arap emiri Kureyş bin Bedran'a yazarak halifenin Bağdat'a geri getirilmesini istedi.

Kureyş, halifeyi tutan Mühareş'i ikna edemedi; ama Mühareş halifeyi kendisi Tuğrul'un tarafına getirdi. 1060'ın başında Tuğrul Bey, halifeyi Bağdat'ın dışında karşıladı ve İbn Kesir'e göre onun katırının dizginini tutarak kente soktu. Ardından Besasiri'nin peşine düştü. Besasiri, İbn Kesir'e göre Vasıt'ta erzak toplayıp savaşa hazırlanıyor ve Tuğrul'u ciddiye almıyordu; kısa süre sonra yakalanıp öldürüldü.

Cevap — Tuğrul neden Bağdat'a girdi?

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişi, birkaç nedenin birleşmesiyle açıklanabilir. Birincisi davetti: halife, Besasiri'den ve onun Fatımîlerle ilişkisinden korkarak Tuğrul'u çağırdı. İkincisi boşluktu: Büveyhî yönetimi çökmekteydi ve Irak'ın zengin topraklarında güçlü bir yönetici yoktu. Üçüncüsü meşruiyetti: Horasan'ı ve İran'ı alan Selçukluların, İslam dünyasında tanınmış bir hükümdar olmak için halifenin onayına ihtiyacı vardı. Dördüncüsü de Fatımî tehlikesiydi: Abbasi halifeliğinin Fatımîlerin eline geçmesi, Sünni dünyanın en büyük kaygısıydı. Tuğrul'un mektubu, bu nedenlerin hepsini aynı anda taşır.

Bugünle bağ — tuğra

Osmanlı padişahlarının imza yerine kullandığı süslü işaret, bugün Türkiye'de pek çok yerde görülür: eski fermanlarda, paralarda, müzelerde ve kamu binalarının kapılarında. Türk Dil Kurumu sözlüğü bu işareti «tuğra» diye tanımlar. Kaşgarlı Mahmud, 1070'lerde Bağdat'ta yazdığı sözlükte «tuğrağ» kelimesini «hakanın mührü ya da imzası» diye açıklar ve bunun bir Oğuz kelimesi olduğunu, öbür Türklerin bu kelimeyi bilmediğini, kendisinin de kökenini bilmediğini ekler. Yani bu kelime, Tuğrul Bey'in döneminde, Selçukluların konuştuğu Oğuz Türkçesine özgü bir saray kelimesiydi. Kelimenin Tuğrul adından geldiği bazen söylenir; ama Kaşgarlı'nın kendisi bile kökenini bilmediğini yazdığına göre, bu ancak bir tahmin olabilir.

Birincil kaynak

İbn Kesir'in el-Bidaye ve'n-Nihaye'sinden, Hatib el-Bağdadi'nin anlatısını aktaran bölüm:

قال الخطيب: كان أرسلان التركي المعروف بالبساسيري قد عظم أمره واستفحل، لعدم أقرانه من مقدمي الأتراك، واستولى على البلاد وطار اسمه، وخافته أمراء العرب والعجم، ودعي له على كثير من المنابر العراقية والأهواز ونواحيها، ولم يكن للخليفة قطع ولا وصل دونه، ثم صح عند الخليفة سوء عقيدته، وشهد عنده جماعة من الأتراك أنه عازم على نهب دار الخلافة، وأنه يريد القبض على الخليفة، فعند ذلك كاتب الخليفة محمد بن ميكائيل بن سلجوق الملقب طغرلبك يستنهضه على المسير إلى العراق.

Türkçesi: Hatib şöyle dedi: Besasiri diye bilinen Türk Arslan'ın işi büyümüş ve güçlenmişti, çünkü Türk komutanları arasında onun dengi yoktu. Ülkeleri ele geçirmiş, adı her yana yayılmış, Arap ve Acem emirleri ondan korkar olmuştu. Irak'ın, Ahvaz'ın ve çevresinin pek çok minberinde onun için dua ediliyordu; halife onsuz ne bir şeyi kesebiliyor ne de bağlayabiliyordu. Sonra halifenin katında onun inancının bozukluğu kesinleşti; bir grup Türk de halifenin yanında, onun halifelik sarayını yağmalamaya ve halifeyi yakalamaya karar verdiğine tanıklık etti. Bunun üzerine halife, Tuğrulbey lakabıyla anılan Selçuk oğlu Mikail oğlu Muhammed'e yazarak onu Irak'a yürümeye teşvik etti.

Kaynak: İbn Kesir, el-Bidaye ve'n-Nihaye, XII. cilt (Kahire: Matbaatü's-Saade, 1351/1932), s. 66–67, hicri 447 yılı; Arapça metin Vikikaynak. Türkçesi, Arapçasından bizim.

1. Hatib, halifenin Tuğrul'u çağırmasının nedenlerini nasıl sıralıyor? Bu nedenlerden hangileri siyasi, hangileri dinîdir?
2. Hatib'in «inancının bozukluğu» dediği şey, Besasiri'nin Fatımîlerle ilişkisine işaret eder. Bir olayın siyasi bir çatışma mı, yoksa bir inanç meselesi mi olarak anlatılması, okurun onu nasıl anlamasını etkiler?
3. Hatib olayların çağdaşıydı; İbn Kesir ise üç yüzyıl sonra yazdı. İbn Kesir'in Hatib'i adıyla anarak aktarması, metnin değerini nasıl etkiler?

Tarihçiler Tartışıyor

• Osman Turan (1965) — Selçuklu tarihini Türk-İslam medeniyeti çerçevesinde yazdığı eserde, Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişini, Sünni İslam dünyasını Şii Büveyhî ve Fatımî tehlikesinden kurtaran bir hamle olarak değerlendirdi ve Selçukluları Sünni İslam'ın koruyucusu olarak öne çıkardı.
• C. E. Bosworth (1968) — Cambridge İran Tarihi'nin Selçuklu dönemini anlatan bölümünde, Tuğrul'un Irak'a yönelişini, Türkmen topluluklarına yeni otlaklar ve zengin topraklar arayan bir genişleme politikasının parçası olarak açıkladı.
• Hugh Kennedy (1986) — Halifelik çağını anlattığı kitabında, Büveyhî döneminin sonunu ve Selçukluların gelişini, halifeliğin kendi askerî gücünü yitirdiği ve bir koruyucuya ihtiyaç duyduğu uzun bir sürecin parçası olarak ele aldı.
• Andrew Peacock (2015) — Büyük Selçuklu İmparatorluğu üzerine kitabında, Selçukluların «Sünni uyanış» ile doğrudan özdeşleştirilmesine kuşkuyla yaklaştı; dinî söylemin Selçuklu meşruiyetinde önemli olduğunu, ama sultanların siyasi hesaplarının da en az onun kadar belirleyici olduğunu vurguladı.

Bu tartışma, Tuğrul'un Bağdat'a girişinin iki farklı açıklamasını karşı karşıya getiriyor. Turan'ın açıklamasında belirleyici olan din ve Sünni dünyanın kurtarılmasıdır. Bosworth ve Kennedy ise siyasi ve askerî koşulları, yani olayların dinî değil maddi arka planını öne çıkarır: Türkmenlerin ihtiyaçları, Büveyhî yönetiminin çöküşü ve halifeliğin güçsüzlüğü. Peacock, bu iki açıklamayı birleştirir: Selçuklular dini, kendi meşruiyetlerini kurmak için kullandılar; ama bu, onların dinî kaygılarının sahte olduğu anlamına gelmez. Tuğrul'un mektubu, bu iki yanın aynı metinde nasıl iç içe geçtiğini gösterir.

Derine İn

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişi hakkındaki bilgilerimizin bir kısmı, olayların çağdaşı olan Bağdatlı bilginlerden gelir. Hatib el-Bağdadi, bu bilginlerin en ünlülerinden biriydi; Bağdat'ın tarihini ve bilginlerinin hayatlarını anlatan büyük bir eser yazdı ve 1071'de öldü. İbn Kesir gibi sonraki tarihçiler, onun anlatılarını kendi eserlerine aldılar. Ama İbn Kesir, on dördüncü yüzyılda Şam'da, Memlûk döneminde yazıyordu ve Selçuklulara, Sünni İslam'ın büyük hamileri olarak bakan bir geleneğin içindeydi.

İbn Kesir'in anlatısı, bu yüzden, Sünni ve Şii taraflar arasındaki çatışmayı belirgin bir taraf tutarak anlatır. Besasiri'yi «habis», yani kötü diye anar; onun Bağdat'taki yönetimini Sünni halka karşı bir zulüm olarak anlatır. Bu anlatı, olayların Şii ya da Fatımî tarafının nasıl gördüğünü yansıtmaz. Fatımî kaynakları, Besasiri'nin Bağdat'ı ele geçirmesini Fatımî davetinin büyük bir zaferi olarak görüyordu. Bugün tarihçiler, bu iki bakışı birbirine karşı okuyarak olayları anlamaya çalışır.

Bağdat'taki çatışmanın bir de iç yüzü vardı. İbn Kesir, aynı yıllarda Bağdat'ta Sünniler ile Şiiler arasında ve Sünni mezhepler arasında da çatışmalar çıktığını kaydeder. Kent, yalnızca iki hanedanın değil, farklı mahallelerin, mezheplerin ve grupların çekiştiği bir yerdi. Besasiri'nin 1058'de kente girdiğinde Kerh mahallesinin halkının onu karşılaması, bu iç bölünmelerin siyasi olaylarla nasıl birleştiğini gösterir.

Tuğrul Bey'in halifeyi Bağdat'a geri getirdiği tören, Selçuklu sultanı ile Abbasi halifesi arasındaki yeni ilişkinin ilk büyük gösterisiydi. İbn Kesir'e göre Tuğrul, halifeyi kentin dışında karşıladığında onun önünde yer öptü ve halifenin bindiği katırın dizginini tutarak onu kente getirdi. Bu tören, halifenin dinî üstünlüğünü ve sultanın askerî gücünü aynı anda gösteren bir sahneydi. Bu ilişkinin nasıl işlediği, sonraki dersin konusudur.

Tuğrul'un Bağdat'taki varlığı, kendi ailesinin içinde de gerginlik yarattı. İbn Kesir'e göre kardeşi İbrahim Yınal, Tuğrul'un kendisine bıraktığı Musul'u terk edip isyan etti; Besasiri'nin bu isyanı kışkırttığı da söylenir. Tuğrul, Yınal'ı ancak ölen kardeşi Çağrı Bey'in oğullarının yardımıyla yenebildi. Bu olay, Selçuklu ailesinin içinde güç paylaşımının ne kadar kırılgan olduğunu ve bir sultanın batıdaki zaferlerinin, ailesindeki rakiplerin isyanlarıyla nasıl tehlikeye girebildiğini gösterir. Bağdat'ı bir yıl boyunca Fatımî hutbesine bırakan şey, aslında Selçuklu ailesindeki bu iç çatışmaydı.

Besasiri'nin müttefiklerinin hesapları da çok gerçekçiydi. İbn Kesir'e göre Kureyş bin Bedran, Tuğrul'un mektubunu aldıktan sonra Besasiri'ye şunu yazdı: sen bizi Mustansır'a itaate çağırdın; ama onunla aramızda altı yüz fersah var, bize ne bir elçi ne de bir adam gönderdi, yazdıklarımızın hiçbirini dikkate almadı; bu hükümdar ise arkamızda, bizi gözlüyor. Bu sözler, Bağdat'taki Fatımî hutbesinin uzaktaki bir halifenin gücüne değil, yerel bir fırsata dayandığını açıkça gösterir.

Besasiri'nin sonu da bu dönemin acımasızlığını gösterir. Tuğrul'un ordusu onu 1060'ta yakaladı ve öldürdü. Böylece Fatımîlerin Bağdat'ı ele geçirme girişimi, yalnızca bir yıl sürdü. Fatımîlerin Irak'a uzanan eli, bu başarısızlıktan sonra bir daha o kadar uzağa erişemedi.

Uzman Notu

Temel literatür

• İbn Kesir, el-Bidaye ve'n-Nihaye, XII. cilt (Kahire: Matbaatü's-Saade, 1351/1932).
• C. E. Bosworth, «The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217)», J. A. Boyle (yay.), The Cambridge History of Iran, V. cilt (Cambridge: Cambridge University Press, 1968).
• Hugh Kennedy, The Prophet and the Age of the Caliphates (London: Longman, 1986).
• Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti (Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, 1965).
• A. C. S. Peacock, Early Seljūq History: A New Interpretation (London: Routledge, 2010).
• A. C. S. Peacock, The Great Seljuk Empire (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2015).

Arşiv ve kaynak

Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişi ve Besasiri olayı için başlıca kaynaklar, İbnü'l-Cevzi'nin el-Muntazam'ı, İbnü'l-Esir'in el-Kâmil'i ve onlardan yararlanan İbn Kesir'in el-Bidaye'sidir. Bu eserler, Hatib el-Bağdadi gibi çağdaş Bağdatlı bilginlerin anlatılarını aktarır. İbn Kesir'in eserinin 1932 Kahire baskısı Arapça Vikikaynak'a aktarılmıştır.

Açık sorular

• Halife Tuğrul Bey'i gerçekten kendi isteğiyle mi çağırdı, yoksa onun gelişini kaçınılmaz görüp bunu bir davete mi dönüştürdü?
• Besasiri'nin Fatımîlerle ilişkisi, bir inanç bağlılığı mıydı, yoksa siyasi bir ittifak mı?
• Tuğrul Bey'in 1055'teki girişinden sonra Bağdat halkı Selçuklu yönetimini nasıl karşıladı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Tuğrul Bey Bağdat'a ilk kez hangi yıl girdi? A) 1040 B) 1055 C) 1071 D) 1092
2. (Hedef 2) Tuğrul Bey'in Bağdat'a girişinden önce Bağdat'ı fiilen hangi hanedan yönetiyordu? A) Gazneliler B) Fatımîler C) Büveyhîler D) Samaniler
3. (Hedef 1) Besasiri 1058'de Bağdat'ı ele geçirince hutbe kimin adına okundu? A) Tuğrul Bey'in B) Fatımî halifesi Mustansır'ın C) Melik Rahim'in D) Bizans imparatorunun
4. (Hedef 3) İbn Kesir'in aktardığına göre halifeyi Tuğrul'u Irak'a çağırmaya götüren neydi? A) Besasiri'nin halifelik sarayını yağmalamayı ve halifeyi yakalamayı tasarladığının öğrenilmesi B) Bizans'ın Bağdat'ı kuşatması C) Moğol akınları D) Bir kıtlık
5. (Hedef 2) Tuğrul Bey'in Kureyş bin Bedran'a yazdığı mektupta kendisi için kullandığı unvan nedir? A) Emirü'l-mü'minin B) Melikü'l-Cibal C) Yeminü'd-devle D) Şahinşah, doğunun ve batının meliki

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Tuğrul Bey Bağdat'a bir kurtarıcı olarak mı, yoksa yeni bir efendi olarak mı girdi? Hatib el-Bağdadi'nin anlatısını, halifenin Hadîse'deki sürgününü ve Tuğrul'un Kureyş'e yazdığı mektubu kullanarak cevapla; Turan'ın ve Peacock'un vurgularını yan yana koy.

Cevaplar

1. B — 1055.
2. C — Büveyhîler.
3. B — Fatımî halifesi Mustansır'ın.
4. A — Besasiri'nin halifelik sarayını yağmalamayı ve halifeyi yakalamayı tasarladığının öğrenilmesi.
5. D — Şahinşah, doğunun ve batının meliki.

Kapsamlı bir cevap, Tuğrul Bey'in Bağdat'a halifenin daveti üzerine geldiğini, ama bu gelişin halifeliği yeni bir askerî gücün denetimine soktuğunu açıklar. Hatib'in anlatısını, halifenin Besasiri'den korkusunun ve Tuğrul'u çağırmasının çağdaş tanıklığı olarak; Hadîse'deki sürgünü, halifenin bir koruyucu olmadan ne kadar çaresiz kaldığının örneği olarak; Tuğrul'un mektubunu ise onun kendisini hem halifenin hizmetkârı hem de Irak'ı dağıtabilecek bir hükümdar olarak sunduğunun kanıtı olarak kullanır ve 1055 ile 1060'taki yağmaları da hesaba katar. Turan'ın Tuğrul'da Sünni dünyanın kurtarıcısını gören yorumunu, Peacock'un dinî söylemle siyasi hesapların iç içe geçtiğini vurgulayan yaklaşımıyla karşılaştırır.

Sonraki bölüme köprü

Tuğrul Bey halifeyi Bağdat'a geri getirdiğinde, ikisi arasındaki ilişkinin kuralları henüz yazılmamıştı. Ordusu olmayan bir halife ile Arapça bilmeyen bir sultan, birbirine neyi borçluydu? Okuma sırasında bu dersi izleyen bölüm, bu soruyu Bağdat'taki törenler, kaftanlar, kılıçlar ve bir evlilik krizi üzerinden soruyor: sultan ile halife arasında kurulan yeni dengeyi.