Napolyon gerçekten kısa mıydı?

Öğrenme hedefleri

• Napolyon'un boyuna dair yaygın inancın kaynaklarını, yani ölçü birimlerindeki farkları, düşman propagandasını ve lakapları açıklayabileceksin.
• Bir tarihsel ölçümü, döneminin birimlerine ve bağlamına göre yorumlamanın önemini değerlendirebileceksin.
• Bir kişinin görünüşüne dair efsanenin, onun karakteri hakkındaki yargılarla nasıl birleştiğini ve bunun tarih yazımına etkisini tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir devin avucundaki adam

Haziran 1803'te Londra'da, İngiliz karikatürcü James Gillray'in yeni bir çizimi dükkân vitrinlerinde sergilenmeye başladı. Çizimde İngiltere Kralı III. George, Jonathan Swift'in Gulliver'in Gezileri'ndeki devler ülkesinin kralı olarak çizilmişti. Kral, bir büyüteçle avucundaki minicik bir adamı inceliyordu. Bu minicik adam, Fransa'nın Birinci Konsülü Napolyon Bonapart'tı. İngiltere ile Fransa, kısa süren bir barışın ardından yeniden savaşa girmişti; ve İngiliz karikatürcüler, Napolyon'u gülünç, küçük ve öfkeli bir adam olarak çizmeye başlamıştı.

Gillray ve öbür karikatürcüler, sonraki yıllarda Napolyon'u «Küçük Boney» adıyla, dev kılıçlar ve büyük şapkalar taşıyan, öfke nöbetleri geçiren cüce bir figür olarak çizmeye devam etti. Bu imge o kadar güçlüydü ki, iki yüz yılı aşkın bir süre sonra bile, «Napolyon» adı pek çok insanın aklına kısa boylu, iktidar hırsıyla dolu bir adamı getiriyor. Ama Napolyon gerçekten kısa mıydı? Bu soruyu cevaplamak için karikatürlerden değil, onu tanıyan ve ölçen insanların bıraktığı belgelerden başlamak gerekir.

Bağlam — bir ölçümün iki okuması

Napolyon'un boyuna dair en önemli kanıt, ölümünden sonra yapılan otopsiden gelir. Mayıs 1821'de Atlantik Okyanusu'ndaki Saint Helena adasında sürgünde ölen Napolyon'un otopsisini, Korsikalı hekimi Francesco Antommarchi yaptı. Antommarchi, otopsi raporunda imparatorun boyunu, dönemin Fransız ölçü birimleriyle kaydetti: beş pied, iki pouce ve dört ligne.

Sorunun çekirdeği burada yatıyor. Fransızların eski «pied» birimi, yani ayak, İngilizlerin «foot» birimiyle aynı adı taşıyordu; ama daha uzundu. Bir Fransız pied'i yaklaşık 32,5 santimetre, bir İngiliz foot'u ise yaklaşık 30,5 santimetredir. Fransız «pouce» birimi de İngiliz «inch»ten biraz uzundur. Antommarchi'nin ölçümü, Fransız birimleriyle okunduğunda yaklaşık 1,69 metreye denk gelir. Aynı rakamlar İngiliz birimleriyle okunursa, yani «beş foot iki inch» olarak anlaşılırsa, yaklaşık 1,57 metre çıkar.

Bu fark yalnızca bir ayrıntı gibi görünebilir; ama tarih boyunca pek çok yanlış anlamanın kaynağı olmuştur. Aynı adı taşıyan birimler, yalnızca ülkeden ülkeye değil, aynı ülkenin farklı bölgelerinde bile farklı uzunluklara karşılık gelebiliyordu. Devrimden önceki Fransa'da, bir kasabanın ölçüleri komşu kasabanınkinden farklı olabiliyordu. Yani bir çeviri hatası, gerçekte ortalamanın biraz üzerinde bir boya sahip bir adamı, İngilizce konuşan okurların gözünde kısa bir adama dönüştürebiliyordu. Napolyon'un döneminde Fransız askerlerinin ortalama boyu, çoğu tahmine göre 1,65 metrenin biraz altındaydı. Bu ölçüye göre Napolyon, çağdaşlarının çoğundan kısa değil, biraz uzundu. Bugünün ölçüleriyle bakıldığında ise ortalamanın altında kalabilir; çünkü beslenmenin ve yaşam koşullarının iyileşmesiyle, son iki yüzyılda Avrupa'da ortalama boy belirgin biçimde arttı. Bir tarihsel kişiyi bugünün ortalamasıyla karşılaştırmak, onun kendi çağındaki yerini gözden kaçırmak demektir; bu da bir tür anakronizmdir.

Gelişme — «küçük onbaşı» ve uzun muhafızlar

Efsanenin tek kaynağı ölçü karışıklığı değildi. Napolyon'un askerleri ona sevgiyle «küçük onbaşı» diyordu. Bu lakabın, 1796'da İtalya seferinde, Lodi Muharebesi'nden sonra askerler arasında yayıldığı anlatılır. Lakaptaki «küçük» sözcüğü, Fransızcada boydan çok bir yakınlık ve sevgi ifadesiydi; askerler, generallerini kendilerinden biri gibi gördüklerini söylüyordu. Ama lakap başka dillere geçtiğinde, bu duygusal anlam kayboldu ve yalnızca «küçük» sözcüğü kaldı. Lakabın ne zaman ve nasıl doğduğuna dair anlatıların çoğu, olaylardan yıllar sonra yazılmış anılardan geliyor; bu yüzden hikâyenin ayrıntıları da kendi başına bir efsane olabilir. Ama lakabın askerler arasında yaygın biçimde kullanıldığı kesindir ve bu yaygınlık, sevgi dolu bir takma adın nasıl yanlış bir fiziksel betimlemeye dönüşebileceğini gösterir.

Napolyon'un çevresindeki insanlar da efsaneye katkıda bulundu. İmparatorluk Muhafızları, yani Napolyon'un seçkin birlikleri, özellikle uzun boylu askerlerden seçiliyordu. Resimlerde ve anlatılarda Napolyon, çoğu zaman bu uzun boylu muhafızlarla çevrili olarak görünüyordu; onların yanında doğal olarak daha kısa görünüyordu. Ayrıca Napolyon, sade bir üniforma ve küçük bir şapka giyerken, generalleri ve mareşalleri gösterişli, tüylü şapkalar ve süslü üniformalar taşıyordu. Bu bilinçli bir sadelikti: Napolyon, kendini gösterişli soylulardan ayırarak devrimin çocuğu, askerlerin arasından çıkmış bir komutan olarak sunuyordu. Ama resimlerde ve anlatılarda bu sadelik, yanındaki gösterişli figürlerle karşılaştırıldığında, onu daha küçük gösteriyordu.

Dönüş noktası — karikatürün gücü

Asıl belirleyici etken ise İngiliz propagandasıydı. On sekizinci yüzyılın sonunda ve on dokuzuncu yüzyılın başında Londra, siyasi karikatürün başkentiydi. Gillray, Thomas Rowlandson ve George Cruikshank gibi karikatürcülerin çizimleri, dükkân vitrinlerinde sergileniyor, kahvehanelerde elden ele dolaşıyor ve geniş bir kitleye ulaşıyordu. Fransa ile savaş, bu karikatürcülere tükenmez bir konu sağladı.

Bu karikatürlerin gücü, tekrarlanmalarından geliyordu. Tek bir çizim bir espri olarak kalabilirdi; ama yıllar boyunca yüzlerce çizimde aynı küçük, öfkeli adam görüldükçe, imge bir alışkanlığa, sonra da bir «bilinen gerçek»e dönüştü. Karikatürcüler Napolyon'un gerçek boyunu bilseler bile, onu küçük çizmekten vazgeçmek için bir nedenleri yoktu: küçük Napolyon satıyordu, gülünç Napolyon korkutucu Napolyon'dan daha kolay katlanılabilir bir düşmandı.

İngiliz karikatürcüler için Napolyon'u küçük çizmek, onu gülünç kılmanın ve İngiliz halkının korkusunu azaltmanın bir yoluydu. Avrupa'yı titreten bir fatihi, öfke nöbetleri geçiren bir cüce olarak göstermek, onu hem küçümsemeyi hem de ondan korkmamayı mümkün kılıyordu. Bu imge, İngiliz kamuoyunda o kadar yerleşti ki, savaş bittikten ve Napolyon öldükten sonra da yaşamaya devam etti. Yirminci yüzyılda İngilizce konuşan dünyanın popüler kültürü, bu imgeyi yeniden üretti ve dünyanın geri kalanına taşıdı.

Cevap — bir ölçüm, bir lakap, bir karikatür

Öyleyse Napolyon gerçekten kısa mıydı? Kanıtlar hayır diyor. Otopsi ölçümü doğru birimlerle okunduğunda, Napolyon'un boyu dönemine göre ortalamanın biraz üzerindeydi. Efsane üç kaynaktan beslendi: Fransız ve İngiliz ölçü birimleri arasındaki karışıklık, sevgiyle verilmiş ama yanlış anlaşılmış bir lakap ve İngiliz karikatürcülerin bilinçli olarak çizdiği küçük, öfkeli adam imgesi.

Bu efsanenin kalıcılığı, bir ölçümden çok bir imgenin gücünü gösteriyor. Bir karikatür, bir otopsi raporundan çok daha fazla insana ulaşır ve çok daha kolay hatırlanır. Tarihçinin görevi, bu imgenin ardındaki belgeye geri dönmek ve onu kendi döneminin ölçüleriyle, kendi döneminin sözcükleriyle ve kendi döneminin siyasi atmosferi içinde okumaktır.

Bugünle bağ — «Napolyon kompleksi»

Bugün kısa boylu ve iddialı insanlar için «Napolyon kompleksi» ifadesi kullanılıyor. Bu ifade, kısa boylu erkeklerin boylarını telafi etmek için saldırgan ya da hırslı davrandığı fikrine dayanıyor. Psikologlar bu fikrin ne ölçüde doğru olduğunu tartışıyor; ama tarihçiler için ilginç olan, ifadenin kendisinin tarihsel bir efsaneye dayanmasıdır. Adını veren kişi, büyük ihtimalle ortalamanın biraz üzerinde bir boya sahipti. Yani bugün gündelik dilde kullandığımız bir kavram, iki yüzyıl önceki bir savaş propagandasının ve bir ölçü karışıklığının mirasını taşıyor. Dilimizdeki pek çok ifade, bu türden unutulmuş tarihsel yanılgıları içinde saklar.

Bir kişiye, bir halka ya da bir döneme dair yaygın bir yargıyla karşılaştığında, bu yargının ilk kez kimler tarafından ve hangi amaçla ortaya atıldığını sorabilirsin. Çoğu zaman, bir düşmanın karikatürü, zamanla bir tarihsel gerçek gibi aktarılmaya başlar.

Birincil kaynak

Napolyon'un hekimi Francesco Antommarchi, 6 Mayıs 1821'de Saint Helena'da yaptığı otopsiyi anlatırken, imparatorun bedenine dair gözlemlerini şöyle sıralar:

L'empereur avait considérablement maigri depuis mon arrivée à Sainte-Hélène; il n'était pas en volume le quart de ce qu'il était auparavant. […] La hauteur totale, du sommet de la tête aux talons, était de cinq pieds deux pouces et quatre lignes. L'étendue comprise entre ses deux bras, en partant des extrémités des deux doigts du milieu, était de cinq pieds deux pouces. […] La tête avait vingt pouces et dix lignes de circonférence; le front était haut.

Türkçesi: İmparator, benim Saint Helena'ya gelişimden beri çok zayıflamıştı; hacim bakımından eskiden olduğunun dörtte biri kadar değildi. […] Başın tepesinden topuklara kadar toplam boy beş pied iki pouce ve dört ligne idi. İki kolun, iki orta parmağın uçlarından başlayarak ölçülen açıklığı beş pied iki pouce idi. […] Başın çevresi yirmi pouce ve on ligne idi; alın yüksekti.

Kaynak: Francesco Antommarchi, Derniers momens de Napoléon, ou Complément du Mémorial de Sainte-Hélène, c. 2 (Paris, 1825), otopsi bölümü; archive.org. Metnin yazımı günümüz Fransızcasına yaklaştırıldı. «Pied», «pouce» ve «ligne», eski Fransız uzunluk birimleridir. Türkçesi bizim.

1. Antommarchi, Napolyon'un boyunu hangi birimlerle kaydediyor ve bu birimler bugünkü birimlere nasıl çevrilmeli?
2. Aynı rakamların İngiliz birimleriyle okunması nasıl bir yanılgıya yol açar?
3. Bu metnin, imparatoruna bağlı bir hekimin kaleminden çıkması, bu ölçümün güvenilirliğini nasıl etkiler ya da etkilemez?

Tarihçiler Tartışıyor

• Pieter Geyl (1949) — Napoleon: For and Against'te Fransız tarihçilerinin bir buçuk yüzyıl boyunca Napolyon'u nasıl farklı biçimlerde, kimi zaman bir kahraman, kimi zaman bir zorba olarak anlattığını inceledi; Napolyon imgesinin her kuşağın siyasi kaygılarına göre yeniden biçimlendiğini gösterdi.
• Stuart Semmel (2004) — Napoleon and the British'te İngiliz karikatürlerini, broşürlerini ve basınını inceleyerek Napolyon'un İngiliz kamuoyundaki imgesinin nasıl kurulduğunu ve İngiliz ulusal kimliğinin bu düşman imgesiyle nasıl biçimlendiğini gösterdi.
• Sudhir Hazareesingh (2004) — The Legend of Napoleon'da Napolyon efsanesinin on dokuzuncu yüzyıl Fransa'sında halk arasında nasıl yaşadığını, şarkılar, resimler ve anılar yoluyla nasıl yayıldığını inceledi.
• Andrew Roberts (2014) — Napoleon the Great adlı biyografisinde Napolyon'un boyuna dair efsaneyi otopsi ölçümüne ve birim farkına dayanarak düzeltti ve imparatorun çağdaşlarına göre kısa olmadığını vurguladı.

Bu dört çalışma, Napolyon imgesinin hem dostları hem de düşmanları tarafından nasıl kurulduğunu gösteriyor. Geyl ve Hazareesingh, Fransa'daki kahraman ve zorba imgelerini; Semmel, İngiliz düşman imgesini inceledi; Roberts ise bu imgelerden birini, boy efsanesini, belgeye dayanarak düzeltti; ama biyografisinin genel olarak Napolyon'a hayranlıkla yaklaştığı ve onun zorbalığını hafife aldığı yönünde eleştiriler de aldı. Geyl'in kitabı, İkinci Dünya Savaşı'nın hemen ardından, Avrupa'nın bir başka diktatörlük deneyiminden çıktığı bir dönemde yayımlanmıştı; bu bağlam, onun Napolyon imgelerine duyduğu ilgiyi de biçimlendirmişti. Tartışmanın ortak dersi, bir tarihsel kişiliğin imgesinin, o kişinin kendisinden çok, onu anlatanların ihtiyaçlarını yansıtabileceğidir.

Derine İn

Tarihsel ölçümleri yorumlamak, düşünüldüğünden daha karmaşıktır. Devrimden önce Fransa'da, bölgeden bölgeye değişen yüzlerce farklı ölçü birimi kullanılıyordu. Devrim hükümeti, bu karmaşaya son vermek için 1790'larda metre sistemini geliştirdi. Ama yeni sistemin halk arasında benimsenmesi onlarca yıl sürdü; eski birimler, özellikle günlük hayatta, uzun süre kullanılmaya devam etti. Antommarchi'nin 1821'de eski birimleri kullanması bu yüzden şaşırtıcı değildir; üstelik Napolyon döneminde, eski birim adlarını metreye bağlayan geçici «alışılmış ölçüler» de kullanılıyordu, bu da karışıklığı artırıyordu.

Bir tarihçi, bir belgedeki ölçümü kullanırken üç soru sormalıdır. Birincisi: hangi birim kullanılmış ve bu birimin o dönemde, o yerde değeri neydi? İkincisi: ölçüm nasıl yapılmış, yani ölü bir beden mi, yaşayan bir kişi mi ölçülmüş, ayakkabıyla mı, ayakkabısız mı? Üçüncüsü: ölçümü kim yapmış ve bu kişinin bir amacı var mı? Antommarchi, Napolyon'a bağlı bir hekimdi; ama boy gibi bir ölçümü çarpıtması için bir nedeni yoktu ve ölçüm, raporun öbür ayrıntılarıyla tutarlıdır. Kolların açıklığının boya neredeyse eşit çıkması da, insan bedeninin olağan oranlarıyla uyumludur.

Karikatürlerin tarih kaynağı olarak değeri de ayrı bir konudur. Karikatürler, bir kişinin gerçek görünüşünü değil, dönemin insanlarının onun hakkında ne düşündüğünü ya da ne düşünmesinin istendiğini gösterir. Bu yüzden Gillray'in çizimleri, Napolyon'un boyuna dair kanıt olarak değil, İngiliz kamuoyunun Napolyon'a karşı tutumuna dair kanıt olarak son derece değerlidir. Hangi olayların çizildiği, hangi korkuların alaya alındığı ve hangi mesajların tekrarlandığı, savaş yıllarında İngiliz toplumunun neyi önemsediğini ve neyden korktuğunu gösterir. Bir karikatürü doğru okumak, onun hangi kitleye, hangi siyasi ortamda ve hangi amaçla çizildiğini bilmeyi gerektirir.

Napolyon'un boy efsanesi, fiziksel görünüşle karakter arasında kurulan bir ilişkinin de örneğidir. Tarih boyunca pek çok kişinin görünüşü, onların ahlaki özelliklerini açıklamak için kullanılmıştır. Bir önceki kurstaki III. Richard örneği de benzerdi: Tudor yazarları, onun bedensel özelliklerini abartarak kötü karakterinin kanıtı gibi sundu. Tarihçi, bu tür bağlantılara karşı dikkatli olmalıdır; bir kişinin boyu ya da görünüşü, onun kararlarını ve eylemlerini açıklamak için yeterli bir temel değildir. Bu tür açıklamalar, tarihi karmaşık nedenlerden arındırıp kişisel bir tuhaflığa indirger.

Son olarak, efsanelerin neden bu kadar dayanıklı olduğunu sormak gerekir. Napolyon'un kısa olduğu fikri, iki yüzyıl boyunca tekrarlandı, çünkü basit, akılda kalıcı ve bir ahlaki ders taşıyan bir hikâye sunuyordu: büyük hırs, küçük bir bedenden doğar. Bu tür hikâyeler, doğru olup olmadıklarına bakılmaksızın yayılmaya eğilimlidir. Tarihçinin karşısındaki zorluk, yalnızca doğru bilgiyi bulmak değil, onu yanlış ama çekici bir hikâye kadar akılda kalıcı biçimde anlatabilmektir. Bu yüzden efsaneleri düzeltirken, efsanenin neden doğduğunu da anlatmak gerekir; çünkü insanlar, yanlış bir inancı, onun nereden geldiğini anladıklarında daha kolay bırakır.

Uzman Notu

Temel literatür

• Francesco Antommarchi, Derniers momens de Napoléon, ou Complément du Mémorial de Sainte-Hélène, 2 c. (Paris, 1825).
• Pieter Geyl, Napoleon: For and Against (London: Jonathan Cape, 1949).
• Stuart Semmel, Napoleon and the British (New Haven: Yale University Press, 2004).
• Sudhir Hazareesingh, The Legend of Napoleon (London: Granta, 2004).
• Andrew Roberts, Napoleon the Great (London: Allen Lane, 2014).
• Ken Alder, The Measure of All Things: The Seven-Year Odyssey and Hidden Error That Transformed the World (New York: Free Press, 2002).

Arşiv ve kaynak

Antommarchi'nin 1825 tarihli iki ciltlik Fransızca baskısının taramaları archive.org'da okunabiliyor. Gillray'in ve öbür İngiliz karikatürcülerin çizimlerinin büyük koleksiyonları, Londra'daki British Museum'da ve başka müzelerde korunuyor; bu koleksiyonların önemli bir kısmı dijital olarak görülebiliyor.

Açık sorular

• Napolyon'un boyuna dair farklı çağdaş tanıklıklar, yani uşaklarının, subaylarının ve ziyaretçilerinin anlatımları, ne ölçüde birbirini tutuyor?
• «Küçük onbaşı» lakabı gerçekten Lodi'den sonra mı doğdu, yoksa sonradan yazılan anılarla mı yaygınlaştı?
• İngiliz karikatürlerinin Napolyon imgesi, İngiliz kamuoyunun savaşa desteğini ne ölçüde etkiledi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Antommarchi'nin otopsi raporuna göre Napolyon'un boyu, Fransız birimleriyle okunduğunda yaklaşık ne kadardı? A) 1,50 metre B) 1,57 metre C) 1,80 metre D) 1,69 metre
2. (Hedef 1) Napolyon'un kısa sanılmasının temel nedenlerinden biri nedir? A) Fransız ve İngiliz ölçü birimlerinin aynı adla farklı uzunluklara karşılık gelmesi B) Napolyon'un hiç ölçülmemiş olması C) Napolyon'un sürekli oturarak resmedilmesi D) Napolyon'un boyunu gizlemesi
3. (Hedef 3) İngiliz karikatürcülerin Napolyon'u küçük çizmesinin amacı neydi? A) Onun gerçek boyunu belgelemek B) Onu gülünç kılmak ve İngiliz halkının korkusunu azaltmak C) Fransız halkını etkilemek D) Onu övmek
4. (Hedef 2) Bir tarihsel belgedeki ölçümü yorumlarken ilk sorulması gereken soru nedir? A) Ölçümü kimin beğendiği B) Ölçümün kaç kez tekrarlandığı C) Hangi birimin kullanıldığı ve o dönemde bu birimin değerinin ne olduğu D) Ölçümün hangi dilde yazıldığı
5. (Hedef 3) Gillray'in karikatürleri tarihçi için ne tür bir kanıttır? A) Napolyon'un gerçek boyunun kanıtı B) Hiçbir değeri olmayan bir eğlence C) Fransız halkının Napolyon'a bakışının kanıtı D) İngiliz kamuoyunun Napolyon'a karşı tutumunun kanıtı

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Napolyon'un kısa boylu olduğu efsanesini, ölçü birimleri, lakaplar ve İngiliz karikatürleri açısından değerlendir. Bu üç etkenin her birinin efsaneye nasıl katkıda bulunduğunu ve fiziksel görünüşle karakter arasında kurulan ilişkinin tarihsel yargıları nasıl etkileyebileceğini gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. D — Fransız birimleriyle okunduğunda boy yaklaşık 1,69 metredir.
2. A — Aynı adı taşıyan Fransız ve İngiliz ölçü birimlerinin farklı uzunluklara karşılık gelmesi, kısalık izlenimine yol açtı.
3. B — Karikatürcüler Napolyon'u gülünç kılmak ve halkın korkusunu azaltmak istiyordu.
4. C — Önce kullanılan birim ve o dönemdeki değeri sorulmalıdır.
5. D — Karikatürler, İngiliz kamuoyunun Napolyon'a karşı tutumunun kanıtıdır.

Güçlü bir cevap, otopsi ölçümünün Fransız birimleriyle yaklaşık 1,69 metreye, İngiliz birimleriyle okunduğunda ise yaklaşık 1,57 metreye denk geldiğini açıklar; «küçük onbaşı» lakabının sevgi ifadesi olduğunu ve başka dillere geçerken anlamını yitirdiğini belirtir; İngiliz karikatürlerinin bilinçli bir propaganda olduğunu gösterir. Görünüşle karakter arasında kurulan ilişkinin, III. Richard örneğinde olduğu gibi, tarihsel yargıları çarpıtabileceğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Napolyon'a bir boy yakıştırılmıştı; bazı tarihsel kişilere ise hiç söylemedikleri sözler yakıştırılır. Bu sözler, bir karikatür gibi, bir kişinin karakterini tek bir cümleye sığdırır ve kuşaklar boyunca aktarılır. Sonraki bölüm, böyle bir sözün izini sürüyor: «Ekmek yoksa pasta yesinler» sözünü gerçekte kim söyledi?