Viking miğferlerinde boynuz var mıydı?

Öğrenme hedefleri

• Viking Çağı'na ait arkeolojik buluntuların savaşçıların miğferleri hakkında ne gösterdiğini açıklayabileceksin.
• Boynuzlu miğfer imgesinin on dokuzuncu yüzyılda romantik milliyetçilik, resim ve opera aracılığıyla nasıl doğduğunu izleyebileceksin.
• Bir tarihsel imgenin arkasındaki gerçek kanıt kırıntılarını, yani ritüel ve dinsel imgelerdeki boynuzları, savaş donanımından ayırt edebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir opera sahnesinde doğan savaşçılar

Ağustos 1876'da Almanya'nın Bayreuth kentinde, besteci Richard Wagner'in dört operadan oluşan dev eseri Nibelung Yüzüğü, ilk kez baştan sona sahnelendi. Eserin kahramanları, eski Cermen ve İskandinav mitolojisinden çıkmış tanrılar, savaşçılar ve kahramanlardı. Kostümlerini tasarlamak için Wagner, ressam Carl Emil Doepler ile çalıştı. Doepler'in tasarımlarında kahramanların başlarında kanatlı ve boynuzlu miğferler vardı.

Bu kostümler, operanın ün kazanmasıyla birlikte Avrupa'nın dört bir yanına yayıldı. Kısa süre içinde, eski Kuzey savaşçıları denince akla gelen imge, boynuzlu bir miğfer taşıyan, iri yapılı, sakallı bir adam oldu. Bu imge, resimli kitaplarda, reklamlarda, spor takımlarının amblemlerinde ve oyuncaklarda yaşamaya devam ediyor. Oysa arkeologların bulduğu Viking Çağı miğferlerinin hiçbirinde boynuz yok. Bu bölüm, bu imgenin nereden geldiğini ve kanıtların gerçekte ne gösterdiğini soruyor.

Bağlam — Viking Çağı

«Viking» sözcüğü, eski İskandinav dilinde bir halkın adı değil, bir etkinliğin, yani denizden baskın ve yağma seferine çıkmanın adıydı. İskandinavya'da yaşayan insanların çoğu çiftçi, balıkçı ve zanaatkârdı; bir kısmı ticaret için uzak yollara çıktı, bir kısmı yağma seferlerine katıldı, pek çoğu da İngiltere, İrlanda, Normandiya, İzlanda ve Grönland gibi yerlere yerleşti. Doğuda ise Rus adıyla anılan İskandinav tüccarlar ve savaşçılar, nehirler yoluyla Kiev'e, Bizans'a ve Hazar Denizi'ne kadar ulaştı.

Bu insanlar hakkında bildiklerimiz iki ana kaynaktan gelir. Birincisi, baskınlara uğrayan ya da onlarla ticaret yapan toplumların yazılı kayıtlarıdır: İngiliz, Frank ve İrlandalı keşişlerin kronikleri, Bizans ve Arap yazarlarının anlatıları. İkincisi ise arkeolojidir: mezarlar, gemiler, silahlar, yerleşimler ve günlük eşyalar. İzlanda'da yazılan destanlar, yani sagalar, çok daha sonra, on üçüncü yüzyılda kaleme alındı ve Viking Çağı'nı yüzyıllar sonrasının bakışıyla anlatır. Sagalarda savaşçıların silahları, kalkanları ve miğferleri zaman zaman ayrıntılı biçimde betimlenir; ama bu betimlemelerde de boynuzlu bir miğfere rastlanmaz. Yani boynuzlu savaşçı, ne dönemin kendi kalıntılarında ne de onu anlatan en eski metinlerde vardır.

Gelişme — toprağın gösterdiği miğfer

Viking Çağı'ndan günümüze ulaşan neredeyse tam tek miğfer, 1943'te Norveç'te Gjermundbu adlı bir çiftlikte bulundu. Onuncu yüzyıla tarihlenen bir mezardan çıkan bu miğfer, demirden yapılmış yuvarlak bir başlık ve yüzün üst kısmını, gözlerin ve burnun çevresini koruyan bir gözlük biçiminde siperlikten oluşuyordu. Boynuz yoktu.

Gjermundbu'dan başka, Viking Çağı'ndan yalnızca miğfer parçaları bulundu. Bu azlık dikkat çekicidir. Mezarlarda kılıçlar, mızraklar, baltalar ve kalkanlar sıkça bulunurken, miğferlerin bu kadar az bulunması, demir miğferin pahalı bir eşya olduğunu ve belki de yalnızca zengin savaşçıların sahip olabildiğini düşündürüyor. Sıradan savaşçıların çoğu, deri başlıklar kullanmış ya da hiç miğfer takmamış olabilir. Viking Çağı'nın resimli taşlarında ve küçük figürlerinde görülen savaşçıların başlıkları da genellikle sade, konik ya da yuvarlak biçimlidir. Aynı dönemin Avrupa'sında, örneğin Normanlar arasında, burun korumalı konik demir miğferler yaygındı; Viking savaşçılarının miğferleri de büyük ihtimalle bu pratik biçimlere yakındı.

Boynuzun savaş miğferinde pratik bir sakıncası da vardır. Yakın dövüşte, boynuzlar düşmanın silahı için tutamak işlevi görür, bir darbenin gücünü başa aktarır ve miğferi yerinden oynatabilir. Silahların ve zırhların tasarımında işlevselliğe önem veren savaşçıların, böyle bir donanımı savaşta kullanması pek olası değildir. Ayrıca Vikingler çoğu zaman dar gemilerde, kürek çekerek ve kalabalık bir mürettebatla yolculuk ediyordu; başının iki yanından uzanan boynuzlar taşıyan bir savaşçı, bu koşullarda hem kendisi hem de arkadaşları için bir engel olurdu.

Dönüş noktası — boynuzların gerçek izi

Peki boynuzlu miğfer fikri tamamen hayal ürünü mü? Tam olarak değil. Danimarka'da, Zelanda adasındaki Veksø'de, 1942'de bir bataklıkta boynuzlu iki bronz miğfer bulundu. Ama bu miğferler Viking Çağı'ndan değil, yaklaşık MÖ 900'lere, yani Geç Tunç Çağı'na aitti: Viking baskınlarından bin yedi yüz yıl kadar önce. Büyük ihtimalle savaşta değil, törenlerde kullanılmış ve bir adak olarak bataklığa bırakılmışlardı.

Viking Çağı'nın kendisinden de boynuzlu figürler biliniyor; ama bunlar da savaşçıları değil, ritüel sahneleri gösterir. İsveç'in Öland adasındaki Torslunda'da bulunan ve Viking Çağı'ndan biraz önceki döneme ait bronz kalıplarda, boynuzlu bir başlık takmış ve dans ediyor gibi görünen bir figür vardır. Norveç'teki Oseberg gemi mezarında bulunan dokuma parçalarında da boynuzlu başlıklı figürler görülür. Araştırmacıların çoğu, bunların tanrıları, rahipleri ya da dinsel törenlerde rol alan kişileri temsil ettiğini düşünür. Yani boynuz, Kuzey dünyasında bir ritüel imge olarak vardı; savaş alanında değil, kutsal törenlerin ve mitolojik sahnelerin dünyasında.

Bu kanıtlar, boynuzlu başlıkların İskandinav dünyasında dinsel bir anlam taşıdığını, ama savaş donanımı olmadığını gösteriyor. On dokuzuncu yüzyılın sanatçıları, bu tür eski ritüel nesneleri ve imgeleri, Viking savaşçılarının gündelik donanımıyla birleştirdi. Böylece farklı dönemlere ve işlevlere ait parçalardan, hiçbir zaman var olmamış bir savaşçı imgesi doğdu.

Cevap — romantik bir yeniden yaratım

Öyleyse Viking miğferlerinde boynuz var mıydı? Arkeolojik kanıtlara göre hayır. Bu imge, on dokuzuncu yüzyılda, İskandinavya'da ve Almanya'da güçlenen romantik milliyetçiliğin bir ürünüydü. Bu dönemde ressamlar, şairler ve besteciler, ulusal kimliği güçlendirmek için eski Kuzey mitolojisine ve kahramanlık destanlarına yöneldi. Viking savaşçısı, cesaretin, özgürlüğün ve ulusal gücün bir simgesi olarak yeniden yaratıldı.

Bu yeniden yaratımın bir amacı vardı. İsveç, Norveç ve Danimarka'da on dokuzuncu yüzyıl, ulusal kimliğin yeniden tanımlandığı bir dönemdi; Norveç, 1814'te Danimarka'dan ayrılmış ve İsveç'le bir birlik içinde kendi kimliğini arıyordu. Almanya'da ise dağınık devletler bir ulus devlet altında birleşme yolundaydı ve ortak bir Cermen geçmişi arayışı güçlüydü. Bu ortamda eski Kuzey savaşçısı, modern ulusların kahraman atası olarak sahneye çıktı. Kahraman atanın da, sıradan bir çiftçiden ayırt edilebilmesi için, çarpıcı ve kolayca tanınan bir görünüşe ihtiyacı vardı.

Kanada'da çalışan edebiyat tarihçisi Roberta Frank, 2000'de yayımladığı bir makalede boynuzlu miğfer imgesinin izini sürdü. Frank'e göre bu imge, on dokuzuncu yüzyıl İskandinav resminde ve kitap resimlemelerinde yavaş yavaş ortaya çıktı, ama asıl yayılmasını Doepler'in Bayreuth kostümlerine borçluydu. Operanın uluslararası başarısı, bu imgeyi popüler kültürün kalıcı bir parçası yaptı. İlginç olan, Wagner'in kendisinin bu kostümlerden pek hoşnut olmadığının aktarılmasıdır; ama kostümler, onun müziğinden bağımsız olarak kendi yolunu çizdi. Resimli çocuk kitapları, ders kitabı çizimleri ve reklamlar, sahnedeki imgeyi kopyaladı ve yaygınlaştırdı.

Bugünle bağ — bir imgenin gücü

Boynuzlu miğfer, bugün Vikingleri anlatan bir kitabın kapağında, bir hediyelik eşya dükkânında ya da bir spor takımının amblemi olarak karşımıza çıkmaya devam ediyor. Bir imge ne kadar kolay tanınır ve ne kadar çarpıcıysa, onu değiştirmek o kadar zordur. Müzeler ve tarihçiler, bu imgeyi düzeltmek için onlarca yıldır uğraşıyor; ama imge, kanıtlardan daha hızlı yayılıyor. İskandinav ülkelerindeki müzelerin bazıları, ziyaretçilerin bu efsaneyi sorması üzerine, vitrinlerinin yanına boynuzlu miğferin bir icat olduğunu anlatan açıklamalar koydu.

Bir tarihsel imgeyle karşılaştığında, bir müze vitrininin önünde ya da bir kitap kapağına bakarken, şu soruyu sorabilirsin: bu imge, o dönemin kendi kalıntılarından mı geliyor, yoksa sonraki bir dönemin sanatçılarının ve anlatıcılarının hayal gücünden mi? Çoğu zaman, bir dönemi tanımladığımızı sandığımız en canlı imgeler, o dönemden değil, onu yeniden hayal eden sonraki kuşaklardan gelir.

Birincil kaynak

Anglo-Sakson Kroniği, İskandinav denizcilerin İngiltere kıyılarına ilk gelişlerini ve Lindisfarne manastırına yapılan baskını şöyle kaydeder:

A.D. 787. […] And in his days came first three ships of the Northmen from the land of robbers. The reve then rode thereto, and would drive them to the king's town; for he knew not what they were; and there was he slain. […] A.D. 793. This year came dreadful fore-warnings over the land of the Northumbrians, terrifying the people most woefully: these were immense sheets of light rushing through the air, and whirlwinds, and fiery, dragons flying across the firmament. These tremendous tokens were soon followed by a great famine: and not long after […] the harrowing inroads of heathen men made lamentable havoc in the church of God in Holy-island, by rapine and slaughter.

Türkçesi: MS 787. […] Kral Bertric'in günlerinde, soyguncular ülkesinden Kuzeylilerin ilk üç gemisi geldi. Kâhya oraya at sürdü ve onları kralın kasabasına götürmek istedi, çünkü ne olduklarını bilmiyordu; ve orada öldürüldü. […] MS 793. Bu yıl Northumbrialıların topraklarına korkunç kehanet işaretleri geldi ve halkı çok acı biçimde dehşete düşürdü: bunlar havada akıp giden dev ışık tabakaları, kasırgalar ve gökyüzünde uçan ateşli ejderhalardı. Bu korkunç işaretleri kısa süre sonra büyük bir kıtlık izledi; ve ondan az sonra […] kâfirlerin yıkıcı akınları, Kutsal Ada'daki Tanrı'nın kilisesinde yağma ve katliamla acınası bir tahribat yaptı.

Kaynak: The Anglo-Saxon Chronicle, 787 ve 793 yılları; J. Ingram'ın İngilizce çevirisi (1823), Project Gutenberg. «Kutsal Ada», Lindisfarne'dir. Türkçesi bizim.

1. Kroniği yazan keşişler, İskandinav denizcileri nasıl tanımlıyor ve onlar hakkında neyi söylemiyor?
2. 793 kaydında baskından önce anlatılan kehanet işaretleri, bu kaydın nasıl bir bakış açısıyla yazıldığını gösteriyor?
3. Bu kayıtlarda savaşçıların görünüşüne dair hiçbir ayrıntının bulunmaması, boynuzlu miğfer imgesini değerlendirmek için ne anlama gelir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Peter Sawyer (1962) — The Age of the Vikings'te Viking baskınlarının manastır kroniklerinde abartıldığını savundu; baskınları yazan keşişlerin, kiliselerine saldıran «kâfirleri» olduğundan daha kalabalık ve daha yıkıcı gösterdiğini ileri sürdü.
• Else Roesdahl (1991) — The Vikings'te Viking Çağı İskandinavya'sını çiftçilik, ticaret, zanaat ve yerleşim yönleriyle birlikte ele aldı; arkeolojik buluntulara dayanarak yağmacı savaşçı imgesinin ötesine geçti.
• Roberta Frank (2000) — «The Invention of the Viking Horned Helmet» başlıklı makalesinde boynuzlu miğfer imgesinin on dokuzuncu yüzyıl sanatında ve Wagner operası sahnelemelerinde nasıl doğduğunu izledi.
• Neil Price (2002) — The Viking Way'de Viking Çağı'nın dinsel inançlarını ve ritüellerini inceledi; boynuzlu figürler gibi imgelerin savaş donanımı değil, dinsel ve ritüel bağlamlara ait olduğunu gösteren yorumlar geliştirdi.

Bu dört çalışma, Viking imgesinin farklı katmanlarını ortaya çıkarıyor. Sawyer, yazılı kaynakların bakış açısını sorgulayarak yağmacı imgesini dengeledi; Roesdahl, arkeolojiyle gündelik hayatı görünür kıldı; Frank, boynuzlu miğferin modern bir icat olduğunu gösterdi; Price ise boynuzlu imgelerin gerçek bağlamını, yani ritüel dünyayı açıkladı. Sawyer'ın görüşleri de tartışıldı: bazı tarihçiler, baskınların gerçekten yıkıcı olduğunu ve keşişlerin korkusunun abartı değil, gerçek bir deneyimin ifadesi olduğunu vurguladı. Tartışma, bir dönemin imgesinin hem yazılı kaynakların bakış açısından hem de sonraki kuşakların hayal gücünden etkilendiğini, tarihçinin ise bu iki katmanı birbirinden ayırmak zorunda olduğunu gösteriyor.

Derine İn

Boynuzlu miğfer efsanesi, farklı kanıt türlerinin bir araya getirilirken nasıl karıştırılabileceğinin iyi bir örneğidir. Veksø miğferleri gerçektir; Oseberg dokumasındaki boynuzlu figürler gerçektir; Viking savaşçıları da gerçektir. Ama bu üç şeyi birleştirip «Viking savaşçıları boynuzlu miğfer takardı» sonucuna varmak, farklı dönemlere ve farklı işlevlere ait kanıtları tek bir tabloya yerleştirmek demektir. Tarihçinin temel görevlerinden biri, her kanıtı kendi zamanına ve bağlamına yerleştirmektir.

Bu karışıklığın bir nedeni, «eski Kuzey» gibi geniş bir kategorinin binlerce yıllık bir dönemi kapsamasıdır. On dokuzuncu yüzyılın romantik sanatçıları için Tunç Çağı'nın ritüel miğferleri, Demir Çağı'nın savaş donanımı ve Viking Çağı'nın tüccar-savaşçıları, aynı «atalar dünyasının» parçalarıydı. Oysa Veksø miğferleri ile Gjermundbu miğferi arasında, bugün ile Batı Roma İmparatorluğu'nun sonu arasındaki zamandan daha uzun bir zaman vardır. Bu kadar uzun bir dönemi tek bir «eski dünya» olarak görmek, bugünün insanlarını Roma lejyonerleriyle aynı kostümle çizmeye benzer.

İmgenin bir başka kaynağı, Antik Yunan ve Roma yazarlarının kuzeydeki halklara dair anlatımlarıdır. Bu yazarlar, Kelt ve Cermen savaşçılarını bazen tuhaf başlıklar takan, vahşi görünüşlü insanlar olarak anlatmıştı. On dokuzuncu yüzyılın sanatçıları, bu klasik anlatımları da Viking imgesine kattı. Böylece «barbar kuzeyli» imgesi, farklı halkları ve farklı yüzyılları tek bir kalıpta birleştiren bir karikatüre dönüştü.

Yazılı kaynaklar da kendi bakış açılarını taşır. Anglo-Sakson Kroniği'ni ve Frank kroniklerini yazanlar, baskınların kurbanı olan manastırların keşişleriydi. Onlar için Vikingler, her şeyden önce Hristiyan olmayan saldırganlardı; onları Tanrı'nın bir cezası olarak gördüler. Bu kaynaklar, Vikinglerin gündelik hayatı, inançları ya da görünüşleri hakkında çok az bilgi verir; asıl ilgilendikleri, baskınların yarattığı yıkım ve korkudur. Görünüşe dair bu sessizlik, sonraki yüzyılların sanatçılarına hayal güçleriyle doldurabilecekleri geniş bir boşluk bıraktı. Kroniklerin bazı kayıtlarında tarihlerde de karışıklıklar vardır: Ingram'ın çevirdiği nüshada Lindisfarne baskını ocak ayına yerleştirilir, ama başka kaynaklara dayanarak araştırmacıların çoğu baskını haziran ayına tarihler.

Son olarak, arkeolojinin de kendi boşlukları vardır. Miğferlerin bu kadar az bulunması, onların gerçekten az olduğunu mu, yoksa değerli oldukları için mezarlara konmayıp kuşaktan kuşağa aktarıldığını ya da eritilip yeniden kullanıldığını mı gösteriyor? Bu soru hâlâ tartışılıyor. Bildiğimiz şey, bulunan kanıtların hiçbirinin boynuzlu bir savaş miğferini desteklemediğidir.

Bu tür bir sessizlikten sonuç çıkarırken dikkatli olmak gerekir: bir şeyin bulunmaması, onun hiç var olmadığını kesin olarak kanıtlamaz. Ama burada sessizlik tek başına değildir. Bulunan tek tam miğferin boynuzsuz olması, resimli taşlardaki savaşçıların sade başlıkları, çağdaş yazarların bu kadar çarpıcı bir ayrıntıdan hiç söz etmemesi ve boynuzun savaşta pratik bir sakınca taşıması, birlikte değerlendirildiğinde güçlü bir sonuca işaret eder. Tarihçi, tek tek zayıf olan kanıtların aynı yöne işaret ettiğinde nasıl güçlü bir yargıya dönüştüğünü bu örnekte açıkça görebilir.

Uzman Notu

Temel literatür

• The Anglo-Saxon Chronicle, çev. J. Ingram (London, 1823).
• Peter Sawyer, The Age of the Vikings (London: Edward Arnold, 1962).
• Else Roesdahl, The Vikings (London: Allen Lane, 1991).
• Roberta Frank, «The Invention of the Viking Horned Helmet», Michael Dallapiazza ve diğerleri (ed.), International Scandinavian and Medieval Studies in Memory of Gerd Wolfgang Weber (Trieste: Parnaso, 2000).
• Neil Price, The Viking Way: Religion and War in Late Iron Age Scandinavia (Uppsala: Uppsala University, 2002).
• Judith Jesch, The Viking Diaspora (London: Routledge, 2015).

Arşiv ve kaynak

Ingram'ın 1823 çevirisi, Project Gutenberg'de e-kitap olarak serbestçe indirilebiliyor. Gjermundbu miğferi Oslo'daki Kültür Tarihi Müzesi'nde, Veksø miğferleri Kopenhag'daki Danimarka Ulusal Müzesi'nde sergileniyor. Doepler'in Bayreuth kostüm tasarımlarının basılı albümü, on dokuzuncu yüzyılın sonunda yayımlandı ve dijital koleksiyonlarda görülebiliyor.

Açık sorular

• Viking Çağı'na ait miğfer buluntularının bu kadar az olmasının asıl nedeni nedir?
• Torslunda ve Oseberg'deki boynuzlu figürler kimleri temsil ediyor: tanrıları mı, rahipleri mi, yoksa ritüel kostümlü savaşçıları mı?
• Manastır kroniklerindeki baskın anlatıları, Viking şiddetinin gerçek ölçüsünü ne kadar yansıtıyor?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Viking Çağı'ndan günümüze ulaşan neredeyse tam tek miğfer nerede bulundu? A) Veksø'de B) Gjermundbu'da C) Lindisfarne'de D) Bayreuth'ta
2. (Hedef 1) Veksø'de bulunan boynuzlu miğferler hangi döneme aittir? A) Viking Çağı'na B) On dokuzuncu yüzyıla C) Geç Tunç Çağı'na, yaklaşık MÖ 900'lere D) Roma dönemine
3. (Hedef 2) Boynuzlu Viking miğferi imgesinin yaygınlaşmasında en etkili olay hangisidir? A) Lindisfarne baskını B) Gjermundbu miğferinin bulunması C) İzlanda sagalarının yazılması D) Wagner'in operasının 1876'da Bayreuth'ta sahnelenmesi ve Doepler'in kostümleri
4. (Hedef 3) Torslunda ve Oseberg'deki boynuzlu figürler araştırmacıların çoğuna göre neyi temsil eder? A) Ritüel ve dinsel bağlamdaki figürleri B) Sıradan savaşçıları C) Tüccarları D) Çiftçileri
5. (Hedef 3) Boynuzlu miğfer efsanesi hangi yöntem hatasının örneğidir? A) Yalnızca yazılı kaynaklara güvenmenin B) Farklı dönemlere ve işlevlere ait kanıtları tek bir tabloda birleştirmenin C) Arkeolojiyi tamamen görmezden gelmenin D) Tarihleri yanlış hesaplamanın

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Boynuzlu Viking miğferi imgesini, Veksø miğferleri, Torslunda ve Oseberg'deki figürler, Gjermundbu miğferi ve Doepler'in kostümleri üzerinden değerlendir. Her kanıtı kendi dönemine ve işlevine yerleştirerek, imgenin hangi parçalardan oluşturulduğunu ve romantik milliyetçilik çağında neden bu kadar çekici bulunduğunu gerekçeleriyle açıkla.

Cevaplar

1. B — Neredeyse tam tek Viking Çağı miğferi Gjermundbu'da bulundu.
2. C — Veksø miğferleri Geç Tunç Çağı'na, yaklaşık MÖ 900'lere aittir.
3. D — İmgenin yaygınlaşmasında Wagner'in operası ve Doepler'in kostümleri belirleyici oldu.
4. A — Bu figürler ritüel ve dinsel bağlamdaki figürleri temsil eder.
5. B — Efsane, farklı dönemlere ve işlevlere ait kanıtların tek bir tabloda birleştirilmesinin örneğidir.

Güçlü bir cevap, Veksø miğferlerinin Viking Çağı'ndan çok önceki ritüel nesneler, Torslunda ve Oseberg figürlerinin dinsel imgeler, Gjermundbu miğferinin ise boynuzsuz gerçek bir savaş miğferi olduğunu ayırt eder. İmgenin on dokuzuncu yüzyılda romantik milliyetçiliğin kahraman atalar arayışına hizmet ettiğini ve Doepler'in kostümleriyle yaygınlaştığını açıklar.

Sonraki bölüme köprü

Viking imgesi, bütün bir halkı tek bir çarpıcı görünüşe indirgedi. Bazı efsaneler ise tek bir kişinin görünüşünü hedef alır ve onun karakterini de bu görünüşle açıklamaya çalışır. Sonraki bölüm, böyle bir efsaneye bakıyor: Napolyon gerçekten kısa boylu muydu?