Bilimsel yöntem nasıl doğdu?

Öğrenme hedefleri

• 1620–1687 arasında deneye, gözleme ve matematiğe dayanan yeni bilgi anlayışının, Bacon'ın, Descartes'ın ve Kraliyet Derneği'nin çalışmalarıyla nasıl biçimlendiğini açıklayabileceksin.
• Bacon'ın arı benzetmesini, Descartes'ın dört kuralını ve Sprat'ın dernek tanıtımını karşılaştırarak, «bilimsel yöntem» denen şeyin tek bir tarif değil, birbiriyle tartışan farklı öneriler olduğunu değerlendirebileceksin.
• «Bilimsel yöntem, bir kişinin bulduğu ve her zaman aynı adımlardan oluşan bir tariftir» anlatısını, deneylerin toplumsal ve kurumsal koşullarını da hesaba katarak tartışabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir cam kürede ölen kuş

1660'ların başında, Londra'daki Gresham Koleji'nde, bir grup bilgin, büyük bir cam kürenin çevresinde toplandı. Kürenin altındaki pompa, içindeki havayı yavaş yavaş dışarı çekiyordu. Kürenin içine bir mum, bir zil, bazen de küçük bir hayvan konuyordu. Hava azaldıkça mum sönüyor, zilin sesi duyulmaz oluyordu. Bu deneyleri tasarlayan Robert Boyle ve yardımcısı Robert Hooke, sonuçları dikkatle kaydediyor, orada bulunanlar da gördüklerine tanıklık ediyordu. Bu toplantılar, 1660'ta kurulan ve kısa süre sonra kraldan kuruluş beratı alan bir derneğin, Kraliyet Derneği'nin toplantılarıydı. Derneğin sloganı, «Hiç kimsenin sözüne dayanma» anlamına gelen Latince bir sözdü. Bu ders, doğa hakkında bilgi edinmenin eski kitapların otoritesine değil, gözleme, deneye, ölçüme ve tanıklığa dayanan yeni bir yolunun nasıl doğduğunu ve bu yolun neden tek bir tarif olmadığını soruyor.

Bağlam — kitapların otoritesi

On altıncı yüzyılın sonuna kadar Avrupa üniversitelerinde doğa hakkındaki bilgi, büyük ölçüde Aristoteles'in, Galenos'un ve Ptolemaios'un metinlerinin okunmasına, yorumlanmasına ve tartışılmasına dayanıyordu. Bir öğrenci, doğa felsefesini, doğayı gözleyerek değil, bu yazarların kitaplarını ve onlar üzerine yazılmış şerhleri okuyarak öğreniyordu. Tartışmalar, mantık kurallarına göre yapılıyor, bir iddianın doğruluğu, çoğu zaman eski bir otoritenin görüşüyle uyumuna göre değerlendiriliyordu.

Ama bu yüzyılda, bu düzen pek çok yönden sarsıldı. Keşif yolculukları, eski yazarların hiç bilmediği bitkiler, hayvanlar ve halklar ortaya çıkardı. Kopernik ve Galileo, göklerin düzenine ilişkin eski görüşleri sorguladı. Anatomistler, insan bedenini kendileri keserek inceliyor ve Galenos'un bazı yanlışlarını gösteriyordu. Bu dönemde gözlem ve deney yalnızca bilginlerin değil, zanaatkârların, simyacıların, eczacıların ve alet yapımcılarının da gündelik işiydi. Soru şuydu: bu dağınık bilgiler, güvenilir ve düzenli bir bilgiye nasıl dönüştürülebilirdi?

Gelişme — arı ile örümcek arasında

Yeni bilgi yolunun en etkili savunucularından biri, bir süre İngiltere'nin lord şansölyesi, yani en yüksek yargı görevlisi olan düşünür Francis Bacon'dı. Bacon, 1620'de Novum Organum, yani «Yeni Alet» adlı kitabını yayımladı. Kitabın adı, Aristoteles'in mantık yazılarına verilen Organon adına bir cevaptı: Bacon, eski mantığın yerine, doğayı araştırmak için yeni bir alet öneriyordu. Bacon, insan zihnini yanıltan önyargıları «putlar» olarak adlandırdı: insan doğasından, kişisel eğilimlerden, dilin belirsizliğinden ve eski felsefe okullarından gelen yanılgılar. Bilgiye ulaşmak için, önce bu putlardan kurtulmak gerekiyordu.

Fransız filozof René Descartes ise bambaşka bir yol önerdi. Descartes, 1637'de Hollanda'nın Leiden kentinde, Latince değil Fransızca olarak, Yöntem Üzerine Konuşma adlı kısa bir kitap yayımladı. Descartes'a göre duyular yanıltıcı olabilirdi; kesin bilgiye ulaşmak için, şüphe edilebilecek her şeyden şüphe etmek, sonra hiç şüphe edilemeyecek açık ve seçik ilkelerden başlayarak, geometrideki gibi adım adım ilerlemek gerekiyordu. Bu dersin birincil kaynağı, Descartes'ın kendi kendine koyduğu dört kuraldır. Bacon'ın arısı ile Descartes'ın geometrisi, yeni bilimin iki farklı yüzünü temsil ediyordu.

Dönüş noktası — bir dernek ve bir deney kültürü

Bacon'ın fikirleri, onun ölümünden sonra, İngiltere'de bir grup bilgine ilham verdi. 1640'larda ve 1650'lerde, iç savaş yıllarında, Londra'da ve Oxford'da bazı bilginler düzenli olarak toplanıp deneyler yapıyor ve doğa hakkında tartışıyordu. 1660'ta bu toplantılar, Kraliyet Derneği'nin kuruluşuyla kurumsal bir biçim kazandı. Dernek, Bacon'ın hayal ettiği ortak araştırmayı gerçekleştirmeyi amaçlıyordu. Toplantılarda deneyler, bir deney sorumlusunun yönetiminde, üyelerin gözü önünde yapılıyor; sonuçlar deftere kaydediliyor ve tanıkların imzasıyla onaylanıyordu. Derneğin genç savunucularından Thomas Sprat, 1667'de derneğin kısa tarihini ve amaçlarını anlatan bir kitap yayımladı.

Bu yalın üslup, yalnızca bir zevk meselesi değildi. Boyle, deney raporlarını, kullandığı aletleri, deneyin yapıldığı koşulları, başarısız denemeleri ve beklenmedik sonuçları uzun uzun anlatarak yazıyordu; bazı raporlarına aletlerin ayrıntılı çizimlerini de ekliyordu. Amacı, deneyi hiç görmemiş bir okurun, onu kendi gözleriyle görmüş gibi değerlendirebilmesiydi. Tarihçiler Shapin ve Schaffer, bu yazma biçimine «sanal tanıklık» adını verdi: okur, sayfadaki ayrıntılı anlatım sayesinde, toplantı salonundaki tanıkların arasına katılıyordu. Böylece güvenilir bilgi, yalnızca salondaki birkaç kişinin değil, geniş bir okur topluluğunun onayına açılıyordu.

Derneğin deney kültürü, yalnızca toplantılarla sınırlı kalmadı. 1665'te derneğin sekreteri Henry Oldenburg, Avrupa'nın dört bir yanındaki bilginlerden gelen mektupları, deney raporlarını ve gözlemleri düzenli olarak yayımlayan bir dergi çıkarmaya başladı. Bu dergi, dünyanın ilk bilimsel dergilerinden biri sayılır. Böylece deneyler, yalnızca onları gözüyle görenlerin değil, uzaklardaki okurların da değerlendirebileceği bir kamusal bilgiye dönüştü.

Cevap — bir tarif değil, bir kültür

Bilimsel yöntem, tek bir kişinin bulduğu bir tarif olarak değil, on yedinci yüzyıl boyunca, birbiriyle tartışan farklı önerilerden ve bu önerileri hayata geçiren yeni kurumlardan doğdu. Bacon, deney ile aklın birleşmesini ve kademeli genellemeyi; Descartes, kesin ilkelerden matematiksel çıkarımı savundu. Kraliyet Derneği gibi kurumlar ise, deneylerin tanıklar önünde yapılması, kayda geçirilmesi, yalın bir dille yazılması ve dergilerle yayılması yoluyla, bilgiye güvenmenin yeni kurallarını oluşturdu. Yeni bilim, bir düşünme biçimi olduğu kadar, bir toplumsal düzen ve bir iletişim kültürüydü.

Bugünle bağ — hakem ve tekrar

Bugün bir bilimsel bulgunun kabul görmesi için, sonuçların bir dergide yayımlanması, başka bilim insanlarınca değerlendirilmesi ve mümkünse başka laboratuvarlarda tekrarlanması beklenir. Bu uygulamaların kökleri, on yedinci yüzyılda deneyleri tanıklar önünde yapan ve raporlarını mektuplarla ve dergilerle paylaşan derneklere uzanır. Son yıllarda bazı bilim dallarında, yayımlanmış sonuçların önemli bir kısmının başka araştırmacılarca tekrarlanamadığının ortaya çıkması, bu eski güven düzeninin bugün de ne kadar önemli olduğunu gösterdi.

Birincil kaynak

Descartes'ın Yöntem Üzerine Konuşma'nın ikinci bölümünde kendi kendine koyduğu kurallar, John Veitch'in İngilizce çevirisinden:

The first was never to accept anything for true which I did not clearly know to be such [...]. The second, to divide each of the difficulties under examination into as many parts as possible [...]. The third, to conduct my thoughts in such order that, by commencing with objects the simplest and easiest to know, I might ascend by little and little [...] to the knowledge of the more complex [...]. And the last, in every case to make enumerations so complete, and reviews so general, that I might be assured that nothing was omitted.

Türkçesi: Birincisi, doğru olduğunu açıkça bilmediğim hiçbir şeyi doğru olarak kabul etmemekti [...]. İkincisi, incelediğim güçlüklerin her birini, olabildiğince çok parçaya bölmekti [...]. Üçüncüsü, düşüncelerimi, en basit ve en kolay bilinen nesnelerden başlayarak, azar azar [...] daha karmaşık olanların bilgisine yükselecek bir düzen içinde yürütmekti [...]. Sonuncusu ise, her durumda, hiçbir şeyin atlanmadığından emin olabileceğim kadar eksiksiz sayımlar ve genel gözden geçirmeler yapmaktı.

Kaynak: René Descartes, Discours de la méthode (Leiden, 1637), II. bölüm; John Veitch (çev.), Discourse on the Method of Rightly Conducting One's Reason and of Seeking Truth in the Sciences (1850); Project Gutenberg. Türkçesi, İngilizcesinden bizim.

1. Descartes'ın dört kuralında deney ve gözlem nerede yer alıyor? Bu kurallar, Bacon'ın arı benzetmesinden hangi noktada ayrılıyor?
2. «Olabildiğince çok parçaya bölmek» ve «basitten karmaşığa yükselmek» kuralları, bugün bir sorunu çözerken hangi durumlarda işe yarar?
3. Descartes bu kuralları Latince değil Fransızca yazılmış bir kitapta yayımladı. Bu seçim, kitabın okur kitlesi hakkında ne düşündürür?

Tarihçiler Tartışıyor

• Paolo Rossi (1957) — Francesco Bacone: dalla magia alla scienza adlı kitabında, Bacon'ın fikirlerinin, Rönesans'ın büyü, simya ve zanaat geleneklerinden nasıl beslendiğini ve bu gelenekleri ortak, açık ve ilerleyen bir bilgi anlayışına nasıl dönüştürdüğünü gösterdi.
• Steven Shapin ve Simon Schaffer (1985) — Leviathan and the Air-Pump adlı kitaplarında, Boyle'un hava pompası deneylerini ve filozof Thomas Hobbes'un bu deneylere yönelttiği eleştirileri incelediler; deneysel bilginin güvenilirliğinin, tanıklık, yalın yazım ve saygın beyefendilerin sözüne güven gibi toplumsal uzlaşmalara dayandığını savundular.
• Peter Dear (1995) — Discipline and Experience adlı kitabında, on yedinci yüzyılda «deney» kavramının anlamının nasıl değiştiğini inceledi; eski anlayışta herkesin bildiği genel deneyimin, yeni anlayışta ise belirli bir zamanda ve yerde yapılmış, kayda geçirilmiş tek bir olayın bilgi kaynağı sayıldığını gösterdi.
• Pamela Smith (2004) — The Body of the Artisan adlı kitabında, yeni bilimin kökenlerinde, bilginlerden çok zanaatkârların, ressamların, kuyumcuların ve alet yapımcılarının elle ve bedenle edindiği bilginin önemli bir rol oynadığını savundu.

Bu tartışmada araştırmacılar, yeni bilimin kökenlerini farklı yerlerde arar. Rossi, Bacon'ın fikirlerini Rönesans geleneklerine bağlar. Shapin ve Schaffer, deneysel bilginin toplumsal koşullarını öne çıkarır. Dear, deney kavramının kendisinin nasıl değiştiğini inceler. Smith ise, bilginlerin gölgesinde kalan zanaatkârların bilgisini görünür kılar. Tartışma, bilimsel yöntemin büyük düşünürlerin kuramsal önerilerinden mi, yoksa deney yapan toplulukların, zanaatkârların ve kurumların uygulamalarından mı doğduğu sorusunda düğümlenir.

Derine İn

Shapin ve Schaffer'in incelediği tartışma, yeni bilimin nasıl sorgulandığını gösterir. Filozof Thomas Hobbes, Boyle'un hava pompası deneylerine sert itirazlar yöneltti. Hobbes'a göre pompa sızdırıyordu; içinde gerçek bir boşluk olup olmadığı bilinemezdi; deneyler de ancak onları gören birkaç kişinin tanıklığına dayanıyordu. Hobbes, kesin bilginin, deneylerden değil, geometri gibi kesin ilkelerden çıkarılması gerektiğini savundu. Boyle ise, deneylerin sonuçlarını dikkatle kaydetmenin, başarısız deneyleri de yazmanın ve güvenilir tanıklara başvurmanın, kesin olmasa da güvenilir bir bilgi sağladığını söyledi. Bu tartışmada Boyle'un yaklaşımı galip geldi; ama Hobbes'un sorusu, yani deneyin neyi gerçekten kanıtladığı sorusu, bilim felsefesinin temel sorularından biri olarak kaldı.

Deneylerin tanıklar önünde yapılması, toplumsal bir güvene dayanıyordu. Kraliyet Derneği'nin toplantılarında tanıklık edenler, çoğunlukla varlıklı, bağımsız ve sözüne güvenilir sayılan beyefendilerdi. Deneyleri fiilen hazırlayan ve yürüten teknisyenlerin, yardımcıların ve hizmetçilerin adları ise, kayıtlarda nadiren geçiyordu. Boyle'un deneylerini gerçekleştiren pek çok kişinin adı bilinmez. Bu durum, yeni bilimin kimin bilgisine güvendiğini ve kimin emeğini görünmez kıldığını da gösterir.

Yeni bilim, yalnızca İngiltere'de gelişmedi. Floransa'da, Medici ailesinin himayesinde 1657'de kurulan bir deney akademisi, on yıl boyunca termometreler, barometreler ve hava basıncı üzerine deneyler yaptı ve sonuçlarını, deneyi yapanların adlarını vermeden, ortak bir kitapta yayımladı. Paris'teki Bilimler Akademisi ise, kraliyet himayesinde, kraldan maaş alan bilginlerle çalıştı. Bu kurumlar, farklı siyasal düzenlerde, farklı biçimlerde örgütlendi; ama hepsi, deneyi ortak ve kayda geçirilmiş bir çalışma olarak tanımladı.

Bacon, ölümünden sonra, 1626'da yayımlanan yarım kalmış bir ütopyada, yeni bilimin nasıl örgütlenebileceğini de hayal etmişti. Yeni Atlantis adlı bu metinde, uzak bir adada, «Süleyman'ın Evi» adı verilen bir kurumda çalışan bilginler anlatılır. Bu bilginler, iş bölümü içinde çalışır: bazıları başka ülkelere gidip kitap ve deney bilgisi toplar, bazıları deneyler yapar, bazıları sonuçları tablolara geçirir, bazıları da bu sonuçlardan yararlı buluşlar çıkarır. Bacon'ın hayali, bilginin tek tek dâhilerin değil, düzenli ve ortak çalışan bir kurumun ürünü olacağıydı. Kraliyet Derneği'nin kurucuları, bu metni bir örnek olarak sık sık andı; Sprat'ın kitabının başındaki bir şiir de Bacon'ı derneğin öncüsü olarak överdi. Bu hayal, derneğin gerçek çalışmasından çok daha düzenliydi; ama bilimin bir kurum olarak düşünülmesinde önemli bir adımdı.

Yeni bilimin gözleme ve deneye verdiği önem, tümüyle yeni de değildi. On birinci yüzyılda Kahire'de çalışan İbnü'l-Heysem, ışığın ve görmenin doğasını incelerken, karanlık odalar ve dikkatle düzenlenmiş deneyler kullanmıştı; onun optik kitabı Latinceye çevrilmiş ve Avrupa'da yüzyıllarca okunmuştu. On yedinci yüzyılın yeniliği, deneyi tek tek bilginlerin çalışmasından çıkarıp kurumsal, ortak ve kamusal bir uygulamaya dönüştürmesiydi. Bu dönüşümün bedeli de vardı: kurumların kapısı, çoğunlukla varlıklı erkeklere açıktı. Kraliyet Derneği, kuruluşundan neredeyse üç yüzyıl sonra, 1945'te ilk kadın üyelerini seçti. Deney kültürü, kimin tanık olabileceği sorusunu da kendi içinde taşıyordu.

Uzman Notu

Temel literatür

• Joseph Devey (ed.), Francis Bacon, Novum Organum or True Suggestions for the Interpretation of Nature (New York: P. F. Collier & Son).
• Paolo Rossi, Francis Bacon: From Magic to Science, çev. Sacha Rabinovitch (Londra: Routledge and Kegan Paul, 1968).
• Steven Shapin ve Simon Schaffer, Leviathan and the Air-Pump: Hobbes, Boyle, and the Experimental Life (Princeton: Princeton University Press, 1985).
• Peter Dear, Discipline and Experience: The Mathematical Way in the Scientific Revolution (Chicago: University of Chicago Press, 1995).
• Steven Shapin, The Scientific Revolution (Chicago: University of Chicago Press, 1996).
• Pamela H. Smith, The Body of the Artisan: Art and Experience in the Scientific Revolution (Chicago: University of Chicago Press, 2004).

Arşiv ve kaynak

On yedinci yüzyıl biliminin kaynakları arasında Bacon'ın, Descartes'ın ve Boyle'un yayımlanmış eserleri, Kraliyet Derneği'nin toplantı tutanakları ve mektup defterleri, derneğin 1665'ten beri yayımlanan dergisi, Hooke'un günlüğü, Floransa'daki deney akademisinin yayımladığı rapor ve Paris Bilimler Akademisi'nin kayıtları vardır. Kraliyet Derneği'nin eski dergisinin sayıları, derneğin çevrim içi arşivinde okunabilir.

Açık sorular

• Bilimsel yöntem, Bacon'ın ve Descartes'ın kuramsal önerilerinden mi, yoksa zanaatkârların ve deneycilerin uygulamalarından mı daha çok beslendi?
• Deneysel bilginin güvenilirliği, deneyin kendisine mi, yoksa tanıkların toplumsal konumuna mı dayanıyordu?
• Tek bir «bilimsel yöntem»den söz etmek, bilimin tarihini anlamaya yardım mı eder, yoksa onu basitleştirir mi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Bacon'ın, Aristoteles'in mantık yazılarına cevap olarak 1620'de yayımladığı kitabın adı nedir? A) Yöntem Üzerine Konuşma B) Novum Organum C) Leviathan D) Principia
2. (Hedef 1) 1665'te dünyanın ilk bilimsel dergilerinden birini çıkarmaya başlayan Kraliyet Derneği sekreteri kimdir? A) Henry Oldenburg B) Robert Hooke C) Thomas Sprat D) Robert Boyle
3. (Hedef 2) Bacon'a göre felsefenin gerçek işi hangi hayvanınkine benzer? A) Karıncanınkine B) Örümceğinkine C) Kartalınkine D) Arınınkine
4. (Hedef 2) Sprat'a göre Kraliyet Derneği hangi grupların dilini, nüktedanların ve bilginlerin diline tercih etti? A) Papazların ve hukukçuların B) Soyluların ve saray adamlarının C) Zanaatkârların, köylülerin ve tüccarların D) Şairlerin ve oyun yazarlarının
5. (Hedef 3) Boyle'un hava pompası deneylerini ve Hobbes'un eleştirilerini inceleyen Leviathan and the Air-Pump kitabının yazarları kimdir? A) Paolo Rossi ve Peter Dear B) Steven Shapin ve Simon Schaffer C) Pamela Smith ve Peter Dear D) Robert Boyle ve Thomas Hobbes

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bilimsel yöntem nasıl doğdu ve neden tek bir tarif olarak görülmemeli? Cevabında Bacon'ın arı benzetmesini, Descartes'ın dört kuralını ve Sprat'ın dernek tanıtımını kullan; Shapin ve Schaffer ile Pamela Smith'in yaklaşımlarını karşılaştır.

Cevaplar

1. B — Bu kitap Novum Organum'dur.
2. A — Bu sekreter Henry Oldenburg'dur.
3. D — Bacon'a göre felsefenin işi arınınkine benzer.
4. C — Dernek, zanaatkârların, köylülerin ve tüccarların dilini tercih etti.
5. B — Kitabın yazarları Steven Shapin ve Simon Schaffer'dir.

Kapsamlı bir cevap, bilimsel yöntemin tek bir kişinin bulduğu bir tarif değil, on yedinci yüzyıl boyunca birbiriyle tartışan önerilerden ve yeni kurumlardan doğan bir kültür olduğunu açıklar. Bacon'ın arı benzetmesini, deney ile aklın birleşmesini öneren bir yaklaşım; Descartes'ın dört kuralını ise kesin ilkelerden matematiksel bir düzenle ilerleyen bir yaklaşım olarak karşılaştırır. Sprat'ın metnini, yeni bilimin güvenilir bilgiyi yalın ve doğrulanabilir bir dille aktarma ideali, ama aynı zamanda bir tanıtım ve savunma metni olarak okur. Güçlü bir yanıt, Shapin ve Schaffer'in deneysel bilginin toplumsal koşullarını öne çıkaran yaklaşımını, Pamela Smith'in zanaatkârların bilgisini görünür kılan yaklaşımıyla karşılaştırır ve bilimsel yöntemin tarihinin, kimin bilgisine güvenildiği sorusunu da içerdiğini vurgular.

Sonraki bölüme köprü

Bu derste yeni bilimin, deneylerin tanıklar önünde yapılması, yalın bir dille kayda geçirilmesi ve mektuplarla, dergilerle yayılmasıyla nasıl bir güven kültürü kurduğunu gördük. Ama fikirler yalnızca derneklerin toplantı salonlarında ve dergilerin sayfalarında dolaşmıyordu. Kraliyet Derneği'nin deney sorumlusu Robert Hooke'un günlüğü, akşamlarını sık sık Londra'nın yeni açılan bir tür mekânında, bir fincan sıcak içeceğin başında, bilginlerle, tüccarlarla ve zanaatkârlarla sohbet ederek geçirdiğini gösterir. Sonraki bölüm bunu soruyor: Kahvehaneler ve fikirlerin dolaşımı.