Not almak ve zaman çizelgesi kurmak

Öğrenme hedefleri

• Tarih çalışırken etkili not almanın ilkelerini ve farklı not alma yöntemlerini açıklayabileceksin.
• Bir zaman çizelgesinin, olaylar arasındaki ilişkileri görünür kılmak için nasıl kurulduğunu ve Priestley'den bugüne nasıl geliştiğini tanıyabileceksin.
• Kendi notlarını ve zaman çizelgeni, bu platformdaki dersleri çalışırken birlikte kullanacağın bir sistem hâline getirebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir kâğıdın üzerinde iki bin yıl

1765'te İngiltere'nin kuzeyinde, Warrington'daki bir akademide ders veren genç öğretmen Joseph Priestley, öğrencilerine tarih öğretirken bir sorunla karşılaştı. Öğrenciler, ünlü kişilerin doğum ve ölüm tarihlerini ezberleyebiliyordu; ama bu kişilerin birbirleriyle nasıl bir zaman ilişkisi içinde olduğunu, kimin kiminle çağdaş olduğunu, kimin öbüründen ne kadar önce yaşadığını bir türlü kavrayamıyordu. Tarihler, akıllarında birbirinden kopuk sayılar olarak kalıyordu.

Priestley'nin çözümü basit ama etkileyiciydi. Büyük bir kâğıdı yatay olarak eşit aralıklarla yüzyıllara böldü; sonra iki bine yakın ünlü kişinin hayatını, doğumundan ölümüne uzanan birer yatay çizgiyle gösterdi. Şairler, filozoflar, devlet adamları, bilginler ayrı sıralara yerleştirildi. Bu çizelgeye bakan bir öğrenci, sözcüklere ve hesaplamaya gerek kalmadan, kimin kiminle aynı zamanda yaşadığını bir bakışta görebiliyordu. Priestley'nin «Biyografi Çizelgesi», bugün kullandığımız zaman çizelgelerinin atalarından biri oldu. Bu bölüm, tarih öğrenmenin iki temel aracına bakıyor: not almak ve zaman çizelgesi kurmak.

Bağlam — neden not alırız?

Not almak, yalnızca okuduğumuz ya da dinlediğimiz bilgiyi kaydetmek değildir. İyi bir not, bilgiyi seçmeyi, düzenlemeyi ve kendi sözcüklerimizle yeniden ifade etmeyi gerektirir. Bu süreç, bir önceki bölümlerde gördüğümüz bellek ilkeleriyle doğrudan ilişkilidir: bilgiyi kendi cümlelerimizle yeniden kurmak, onu zihnimizdeki öbür bilgilere bağlar ve daha kalıcı kılar.

2014'te Princeton Üniversitesi'nde çalışan Amerikalı psikologlar Pam Mueller ve Daniel Oppenheimer, üniversite öğrencileriyle yaptıkları deneylerde, derslerde dizüstü bilgisayarla not alan öğrencilerin, elle not alanlara göre söylenenleri daha çok kelimesi kelimesine kopyaladığını gözlemledi. Kavramsal soruların sorulduğu testlerde ise elle not alan öğrenciler daha başarılıydı. Araştırmacılar, bunun nedeninin, elle yazmanın yavaşlığının öğrencileri özetlemeye ve seçmeye zorlaması olabileceğini düşündü. Bu çalışmanın sonuçları sonradan yapılan tekrar denemelerinde tartışıldı; ama temel ders değişmedi: yararlı olan araç değil, bilgiyi kendi zihninden geçirerek yeniden yazmaktır.

Gelişme — not almanın yöntemleri

Not almanın pek çok yöntemi vardır. Bunlardan en bilinenlerinden biri, Amerikalı eğitimci Walter Pauk'un 1960'larda Cornell Üniversitesi'nde geliştirdiği yöntemdir. Bu yöntemde sayfa üç bölüme ayrılır. Geniş sağ bölüme ders ya da okuma sırasında notlar alınır. Dar sol bölüme, sonradan bu notlarla ilgili anahtar sözcükler ve sorular yazılır. Sayfanın altındaki bölüme ise sayfanın kısa bir özeti eklenir.

Cornell yöntemi, tarih çalışmak için özellikle uygundur; çünkü sol sütuna yazılan sorular, bu kursta gördüğümüz tarihsel düşünme sorularına dönüştürülebilir: bu olayın arkasında hangi koşullar vardı, kararları kimler verdi, ardından ne değişti, bu bilgi hangi belgeye dayanıyor, tarihçiler bu konuda ne tartışıyor? Sağ sütun kapatılıp bu sorulara cevap vermeye çalışmak, hatırlama pratiğinin doğrudan bir uygulamasıdır.

Bir başka yöntem, kart sistemidir. Alman sosyolog Niklas Luhmann, onlarca yıl boyunca on binlerce küçük kartı birbirine göndermelerle bağlayarak dev bir not arşivi kurdu. Her kart tek bir fikri içeriyordu ve başka kartlara numaralarıyla gönderme yapıyordu. Luhmann, bu sistemi bir düşünme ortağına benzetti: notlar birbirine bağlandıkça, önceden görmediği ilişkileri ortaya çıkarıyordu. Tarih öğrenen biri için bu, her olaya, kişiye ya da kavrama bir kart ayırmak ve kartları birbirine bağlamak anlamına gelir. Örneğin «Kara Ölüm» kartı, «ticaret yolları», «ücretler» ve «salgınlar» kartlarına bağlanabilir; zamanla bu bağlantılar, tek bir dersin çok ötesine uzanan bir bilgi ağı oluşturur.

Dönüş noktası — zamanı görmek

Priestley'nin çizelgesinin gücü, zamanı görsel bir mekâna dönüştürmesindeydi. Yazılı bir tarih listesinde, iki kişinin ne kadar süre çağdaş olduğunu anlamak için hesap yapmak gerekir; bir zaman çizelgesinde ise bu ilişki bir bakışta görülür. Priestley, 1769'da bu kez olayları ve devletleri gösteren ikinci bir çizelge, «Yeni Tarih Çizelgesi»ni yayımladı; bu çizelgede farklı imparatorlukların ve devletlerin yükselişi ve çöküşü, renkli şeritler olarak yan yana görülebiliyordu.

Kronoloji tabloları elbette Priestley'den önce de vardı; Antik Çağ'dan beri tarihçiler, farklı halkların tarihlerini yan yana sütunlarda karşılaştıran tablolar hazırlamıştı. Osmanlı bilgini Kâtip Çelebi, 1648'de tamamladığı Takvîmü't-tevârîh adlı eserinde, dünya tarihindeki önemli olayları, hükümdarları ve bilginleri yıllara göre düzenlenmiş tablolar hâlinde sundu. Eser o kadar yararlı bulundu ki, İbrahim Müteferrika'nın İstanbul'da kurduğu matbaada 1733'te basılan kitaplar arasında yer aldı.

Bu tablolar, olayları yıllara göre sıralıyordu; Priestley'nin yeniliği ise, zamanı orantılı bir uzunluk olarak çizmesi, yani bir yüzyılı kâğıt üzerinde her zaman aynı uzunlukta göstermesiydi.

Amerikalı istatistikçi ve tasarımcı Edward Tufte, 1983'te yayımladığı kitabında, bilginin görsel olarak sunulmasının ilkelerini tartıştı. Tufte'ye göre iyi bir görsel, izleyicinin en fazla bilgiyi en az karmaşayla görmesini sağlar; gereksiz süsler, anlamı gizler. Bu ilke, zaman çizelgeleri için de geçerlidir: iyi bir zaman çizelgesi, ilişkileri açıkça gösterir, orantılı bir ölçek kullanır ve gereksiz ayrıntılarla dolmaz.

Cevap — kendi sistemini kurmak

Priestley'nin kâğıdından Luhmann'ın kartlarına kadar gördüğümüz araçlar, birkaç basit alışkanlığa indirgenebilir. Notlarını kendi cümlelerinle yaz, önemli olanı seç ve her not bölümüne sorular ekle. Notlarını birbirine bağla: bir olayı öğrenirken, daha önce öğrendiğin hangi olaylarla ilişkili olduğunu not et. Aynı zamanda kendi zaman çizelgeni kur: orantılı bir ölçek seç, öğrendiğin olayları bu ölçeğe yerleştir ve farklı bölgeler ya da temalar için ayrı şeritler kullan.

Not ve zaman çizelgesi birbirini tamamlar; biri derinlik, öbürü genişlik sağlar. Notlar, olayların ayrıntılarını ve nedenlerini; zaman çizelgesi ise onların birbirine göre yerini gösterir. Bir notu okurken, olayın zaman çizelgesindeki yerine bakmak; zaman çizelgesine bakarken, bir olayın notuna dönmek, bilgiyi hem derinleştirir hem de düzenler.

Bugünle bağ — dijital araçlar

Bugün not almak ve zaman çizelgesi kurmak için pek çok dijital araç var: not uygulamaları, birbirine bağlanabilen dijital kartlar, çevrim içi zaman çizelgesi hazırlama programları. Bu araçlar, notları aramayı, düzenlemeyi ve paylaşmayı kolaylaştırır; bir zaman çizelgesini yakınlaştırıp uzaklaştırarak farklı ölçeklerde görmeyi de mümkün kılar. Priestley'nin tek bir kâğıda sığdırmak zorunda olduğu iki bin yıl, bugün bir ekranda yüzyıldan güne kadar farklı ölçeklerde incelenebiliyor. Ama Mueller ve Oppenheimer'ın çalışmasının hatırlattığı gibi, araç ne olursa olsun asıl önemli olan, bilgiyi kendi zihninden geçirmektir.

Bu platformda bir dersi okurken, dersin sonundaki «Sonraki bölüme köprü» bölümünü, notlarındaki bağlantıların bir örneği olarak kullanabilirsin. Her dersten sonra, dersin ana fikrini üç cümleyle özetle, bir soru yaz ve dersin olaylarını kendi zaman çizelgene ekle. Dersin mini sınavını bir iki gün sonra çözerken, sorulara önce kendi notlarına bakmadan cevap vermeye çalış; takıldığın yerlerde notlarına dön ve eksik kalan bağlantıları ekle. Birkaç ders sonra, bu küçük alışkanlık, kendi kişisel tarih atlasına dönüşecektir.

Birincil kaynak

Joseph Priestley, biyografi çizelgesini tanıttığı kitapçıkta, bir zaman çizelgesinin nasıl çalıştığını ve neden yararlı olduğunu şöyle açıklar:

If a sheet of paper be divided into any equal spaces, to denote centuries, or other intervals, it will be a chart […] of universal time; and if the time of any particular person's birth and death be known, it is but joining the two points of the chart which correspond to them, and you have a line truly representing the situation of that life […] in universal time. If others be inserted in the same manner, you see the relation which their ages likewise bear both to universal time, and to one another; from which it will appear, by intuition, without the use of words, how long one was born before another, how far any number of persons were cotemporary, and how far one life extends beyond another.

Türkçesi: Bir kâğıt, yüzyılları ya da başka aralıkları göstermek için eşit bölümlere ayrılırsa, evrensel zamanın bir çizelgesi olur; ve herhangi bir kişinin doğum ve ölüm zamanı biliniyorsa, çizelgede bunlara karşılık gelen iki noktayı birleştirmek yeter: o hayatın evrensel zaman içindeki konumunu doğru olarak gösteren bir çizgi elde edersiniz […]. Başkaları da aynı biçimde yerleştirilirse, onların yaşlarının hem evrensel zamanla hem de birbirleriyle ilişkisini görürsünüz; buradan, sözcüklere gerek kalmadan, sezgiyle, birinin öbüründen ne kadar önce doğduğu, kaç kişinin ne kadar süre çağdaş olduğu ve bir hayatın öbüründen ne kadar uzun sürdüğü anlaşılır.

Kaynak: Joseph Priestley, A Description of a Chart of Biography (ilk baskı London, 1765; burada 1785 baskısı); archive.org. Tarama metninin okunamayan bir sözcüğü «[…]» ile gösterildi. Türkçesi bizim.

1. Priestley, bir hayatı çizelge üzerinde nasıl gösteriyor?
2. Priestley'ye göre bir zaman çizelgesinin, yazılı bir tarih listesine göre üstünlüğü nedir?
3. Bu yöntemin, çizelgeye yerleştirilecek kişilerin seçimi açısından bir sınırı olabilir mi? Kimler çizelgenin dışında kalabilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Walter Pauk (1962) — How to Study in College'da not, soru ve özet bölümlerinden oluşan not alma yöntemini tanıttı; notların yalnızca kayıt değil, kendi kendini sınama aracı olarak kullanılmasını önerdi.
• Niklas Luhmann (1981) — «Kommunikation mit Zettelkästen» başlıklı denemesinde onlarca yıl boyunca kurduğu kart sistemini anlattı; birbirine bağlı notların bir düşünme ortağı gibi yeni ilişkiler ortaya çıkarabileceğini savundu.
• Edward Tufte (1983) — The Visual Display of Quantitative Information'da bilginin görsel sunumunun ilkelerini tartıştı; iyi bir görselin en fazla bilgiyi en az karmaşayla göstermesi gerektiğini savundu.
• Pam Mueller ve Daniel Oppenheimer (2014) — Psychological Science'ta elle not almanın dizüstü bilgisayarla not almaya göre kavramsal öğrenmede avantajlı olabileceğini ileri sürdüler; bu bulgu sonraki tekrar çalışmalarında tartışıldı.

Bu dört çalışma, not alma ve bilgi görselleştirme konusunun farklı yönlerini ele alıyor. Pauk ve Luhmann notların düzenlenmesine, Tufte bilginin görsel sunumuna, Mueller ve Oppenheimer ise not alma sürecinin öğrenme üzerindeki etkisine odaklanıyor. Mueller ve Oppenheimer'ın bulgularının sonraki araştırmalarda her zaman tekrarlanamaması da öğretici: bilimsel bir bulgu, tek bir çalışmayla kesinleşmez. Luhmann ile Pauk'un yöntemleri arasındaki fark da dikkat çekici: biri notları sayfa içinde düzenlerken, öbürü onları birbirinden bağımsız kartlar olarak kurup sonradan ilişkilendiriyordu. Tartışmanın ortak dersi, iyi not almanın ve iyi bir zaman çizelgesinin, bilgiyi seçme, düzenleme ve ilişkilendirme becerisine dayandığıdır.

Derine İn

Tarih çalışırken iyi bir zaman çizelgesi kurmanın birkaç pratik ilkesi vardır. Birincisi, ölçeği bilinçli seçmektir. Tüm insanlık tarihini kapsayan bir zaman çizelgesi ile tek bir yüzyılı kapsayan bir çizelge çok farklı ölçekler gerektirir. Uzun dönemleri kapsayan çizelgelerde, son yüzyılların olayları sıkışır; bu yüzden bazen farklı ölçeklerde birkaç çizelge kurmak gerekir. Örneğin bir büyük çizelge, insanlık tarihinin bütününü binyıllar hâlinde gösterirken, daha küçük çizelgeler Osmanlı'nın altı yüzyılını ya da yirminci yüzyılın her on yılını ayrıntılı biçimde gösterebilir. Önemli olan, bir çizelge içinde ölçeğin tutarlı olmasıdır; aksi hâlde olaylar arasındaki süreler yanıltıcı görünür.

İkincisi, şeritler kullanmaktır. Farklı bölgeler, örneğin Anadolu, Avrupa, Orta Doğu ve Doğu Asya, ya da farklı temalar, örneğin siyaset, ekonomi ve kültür, için ayrı şeritler kullanmak, eşzamanlılığı görünür kılar. Bir şeritte bir olay işaretlendiğinde, öbür şeritlerde aynı dönemde neler olduğuna bakmak, beklenmedik bağlantıları ortaya çıkarabilir. Örneğin Osmanlı'nın İstanbul'u fethettiği on yıllarda Avrupa'da matbaanın yayılmaya başladığını, Çin'de ise büyük deniz seferlerinin kısa süre önce sona erdiğini aynı çizelgede görmek, bu olayları tek tek öğrenmekten çok daha fazla düşündürür.

Üçüncüsü, belirsizliği göstermektir. Pek çok tarih kesin değildir; bir olayın tarihi tartışmalı olabilir ya da bir kişinin doğum yılı bilinmeyebilir. Priestley de bu sorunun farkındaydı ve kesin olmayan tarihleri çizgilerin uçlarını noktalı ya da belirsiz bırakarak gösterdi. Açıklama kitapçığında, doğum tarihleri bilinmeyen kişilerin çizgilerini ancak tarihten tahmin edebildiği yere koyduğunu ve belirsizliği işaretlerle belirttiğini açıkça yazdı. Bir zaman çizelgesinde belirsizliği göstermek, bu kursta sık sık vurguladığımız dürüstlük ilkesinin bir uygulamasıdır.

Dördüncüsü, çizelgeyi sürekli güncellemektir. Bir zaman çizelgesi, bir kez kurulup bırakılan bir belge değil, öğrendikçe büyüyen bir araçtır. Her yeni ders, çizelgeye yeni olaylar ekler; bazen de önceki bilgileri düzeltmeyi gerektirir. Bir düzeltmeyi silmek yerine üstünü çizerek bırakmak, zamanla kendi yanılgılarının da bir kaydını tutmanı sağlar. Bu süreç, çizelgeyi kişisel bir öğrenme günlüğüne dönüştürür. Bir çizelgeye eski ve yeni bilgileri farklı renklerle eklemek, zamanla bilginin nasıl büyüdüğünü de gösterir; hangi dönemleri iyi bildiğini, hangilerinin henüz boş kaldığını bir bakışta görürsün. Boş kalan bölümler, bir sonraki çalışma adımının nereye yöneleceğini gösteren doğal işaretlerdir.

Son olarak, bir zaman çizelgesinin de bir seçim olduğunu unutmamak gerekir. Hangi olayların çizelgeye girdiği, hangilerinin dışarıda kaldığı, çizelgeyi kuranın bakış açısını yansıtır. Priestley'nin çizelgesinde de, dönemin anlayışına uygun olarak, büyük çoğunluğu Avrupalı erkeklerden oluşan bir kişiler listesi vardı. Kendi zaman çizelgeni kurarken, kimleri ve neleri dahil ettiğini, kimlerin ve nelerin eksik kaldığını düşünmek, çizelgeyi daha dengeli kılar. Bir çizelgeye kadınları, köylüleri, zanaatkârları ya da Avrupa dışındaki toplumları eklemek, yalnızca eksikleri tamamlamak değil, tarihin kimler tarafından yapıldığı sorusuna daha geniş bir cevap vermektir.

Uzman Notu

Temel literatür

• Joseph Priestley, A Description of a Chart of Biography (London, 1765).
• Kâtip Çelebi, Takvîmü't-tevârîh (tamamlanışı 1648; İstanbul: Müteferrika Matbaası, 1733).
• Walter Pauk, How to Study in College (Boston: Houghton Mifflin, 1962).
• Edward R. Tufte, The Visual Display of Quantitative Information (Cheshire, CT: Graphics Press, 1983).
• Niklas Luhmann, «Kommunikation mit Zettelkästen: Ein Erfahrungsbericht», Horst Baier ve diğerleri (ed.), Öffentliche Meinung und sozialer Wandel (Opladen: Westdeutscher Verlag, 1981).
• Pam A. Mueller ve Daniel M. Oppenheimer, «The Pen Is Mightier Than the Keyboard: Advantages of Longhand Over Laptop Note Taking», Psychological Science 25 (2014), s. 1159–1168.

Arşiv ve kaynak

Priestley'nin açıklama kitapçığının 1765, 1785 ve sonraki baskıları, on sekizinci yüzyıl kitaplarını dijitalleştiren bir proje kapsamında İnternet Arşivi'ne yüklendi. Kâtip Çelebi'nin Takvîmü't-tevârîh'inin Müteferrika baskısı ve el yazması nüshaları Türkiye'deki büyük yazma eser kütüphanelerinde korunuyor. Luhmann'ın kart arşivi, Bielefeld Üniversitesi'nde dijitalleştirilerek araştırmacılara açıldı.

Açık sorular

• Dijital not araçları, elle not almanın sağladığı düşünme avantajlarını ne ölçüde koruyabilir?
• Bir zaman çizelgesi, olaylar arasındaki nedensellik ilişkilerini gösterebilir mi, yoksa yalnızca zamansal sırayı mı gösterir?
• Kişisel bir not ve zaman çizelgesi sistemi, bir platformun hazır sunduğu çizelgelerden hangi açılardan daha yararlı olabilir?

Mini sınav

1. (Hedef 2) Joseph Priestley'nin «Biyografi Çizelgesi»nde kişilerin hayatları nasıl gösteriliyordu? A) Renkli dairelerle B) Yalnızca yazılı listelerle C) Doğumdan ölüme uzanan yatay çizgilerle D) Haritalar üzerinde noktalarla
2. (Hedef 1) Cornell not alma yönteminde sol sütuna ne yazılır? A) Notlarla ilgili anahtar sözcükler ve sorular B) Dersin tamamı C) Öğretmenin adı D) Sayfa numaraları
3. (Hedef 1) Mueller ve Oppenheimer'ın çalışmasına göre dizüstü bilgisayarla not alan öğrencilerin notlarında daha çok ne görüldü? A) Kendi cümleleriyle yazılmış özetler B) Konuşmadan kelimesi kelimesine aktarılan bölümler C) Çizimler D) Sorular
4. (Hedef 2) Bir zaman çizelgesinde farklı bölgeler için ayrı şeritler kullanmak neyi görünür kılar? A) Yalnızca tek bir bölgenin tarihini B) Olayların nedenlerini C) Kişilerin adlarını D) Farklı yerlerdeki olayların eşzamanlılığını
5. (Hedef 3) İyi bir not almanın temel ilkesi nedir? A) Bilgiyi seçmek, kendi cümlelerinle yazmak ve sorularla, bağlantılarla zenginleştirmek B) Her şeyi eksiksiz kopyalamak C) Hiç not almamak D) Yalnızca tarihleri yazmak

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Bu platformdaki derslerden birini seç. O ders için Cornell yöntemiyle bir not sayfası tasarla ve dersteki olayları üç şeritli bir zaman çizelgesine nasıl yerleştireceğini açıkla. Hangi şeritleri seçeceğini, hangi ölçeği kullanacağını ve belirsiz tarihleri nasıl göstereceğini gerekçeleriyle anlat.

Cevaplar

1. C — Priestley'nin çizelgesinde hayatlar, doğumdan ölüme uzanan yatay çizgilerle gösteriliyordu.
2. A — Cornell yönteminde sol sütuna anahtar sözcükler ve sorular yazılır.
3. B — Dizüstü bilgisayarla not alanların notlarında kelimesi kelimesine aktarılan bölümler daha fazlaydı.
4. D — Ayrı şeritler, farklı yerlerdeki olayların eşzamanlılığını görünür kılar.
5. A — İyi not, bilgiyi seçmek, kendi cümlelerinle yazmak ve sorularla, bağlantılarla zenginleştirmektir.

Güçlü bir cevap, not sayfasının sağ sütununa dersin ana olaylarını kendi cümleleriyle yazmayı, sol sütuna neden, sonuç ve kaynak sorularını, alt bölüme ise kısa bir özeti koymayı önerir. Zaman çizelgesi için anlamlı şeritler seçer, örneğin siyaset, ekonomi ve kültür ya da farklı bölgeler; tutarlı bir ölçek belirler ve belirsiz tarihleri noktalı çizgiler ya da aralıklarla gösterir.

Sonraki bölüme köprü

Notlarının ve zaman çizelgenin en önemli beslenme kaynaklarından biri, okuyacağın tarih kitapları olacak. Ama bir tarih kitabı, bir roman gibi baştan sona okunmak zorunda değildir; onu okumanın daha verimli yolları vardır. Sonraki bölüm bu soruyu ele alıyor: bir tarih kitabı nasıl okunur?