Piramitler nasıl inşa edildi?

Öğrenme hedefleri

• Mısır piramitlerinin mastabalardan basamaklı piramide, oradan düzgün yüzlü piramide nasıl evrildiğini açıklayabileceksin.
• Taşların çıkarılması, taşınması, kaldırılması ve yerleştirilmesine dair rampa, kızak ve kaldıraç açıklamalarını kanıtlarıyla değerlendirebileceksin.
• Piramitlerin yapımına dair bilimsel açıklamaları, ölçümle sınanmayan «gizemli» açıklamalardan ayırt edebileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir ölçücünün iki kışı

1880 ile 1882 arasında, genç bir İngiliz, Flinders Petrie, Gize'deki Büyük Piramit'in yanında, bir mezarın içinde yaşadı. Gündüzleri ve bazen geceleri, teodolitlerle, ölçü şeritleriyle ve kendi yaptığı aletlerle piramidi ölçtü. Petrie'yi Mısır'a getiren, aslında başka birinin kuramıydı: İskoç astronom Charles Piazzi Smyth, piramidin ölçülerinde gizli bir tanrısal bilginin, dünyanın boyutlarının ve geleceğe dair kehanetlerin saklı olduğunu ileri sürmüştü.

Petrie'nin titiz ölçümleri, bu kuramı çürüttü. Ama aynı ölçümler, başka bir şeyi, piramidi yapanların olağanüstü ustalığını da ortaya koydu: piramidin tabanının dört kenarı arasındaki uzunluk farkı yalnızca birkaç santimetreydi ve kenarlar, dört ana yöne şaşırtıcı bir doğrulukla bakıyordu. Petrie, Smyth'in hayranı bir ailede büyümüştü; babası bu kurama inanıyordu. Ama oğul, kuramı savunmak için değil, sınamak için ölçtü. Smyth'in hesapları, piramidin iç koridorlarındaki taşların ve dış yüzeyin varsayılan ölçülerine dayanıyordu; Petrie ise yıkıntıların altındaki gerçek köşe yuvalarını kazarak buldu ve ölçümlerini tekrar tekrar karşılaştırdı. Smyth'in «kutsal» ölçü birimi, gerçek ölçülerle tutmuyordu. Petrie'nin vardığı sonuç açıktı: piramitler, gizemli güçlerle değil, insan bilgisiyle, emeğiyle ve deneyimiyle yapılmıştı. Bu bölüm, bu bilginin ve deneyimin nasıl biriktiğini soruyor.

Bağlam — mastabadan piramide

Mısır'ın ilk krallarının ve seçkinlerinin mezarları, yerin altına oyulmuş odaların üzerine kurulan, dikdörtgen biçimli, düz damlı yapılardı.

Yaklaşık MÖ 2650 civarında, Üçüncü Hanedan kralı Djoser için, eski başkent Memfis'e bakan Sakkara mezarlığında, alışılmadık bir mezar yapıldı. Yapımına bir mastaba olarak başlandı; ama sonra bu mastabanın üzerine, her biri bir öncekinden küçük olan beş kat daha eklendi. Sonuçta, altı basamaklı, yaklaşık altmış metre yüksekliğinde bir yapı ortaya çıktı. Bu, dünyanın taştan yapılmış ilk büyük anıtsal yapılarından biriydi.

Djoser'in piramidi, tek başına duran bir yapı değildi. Çevresi, bir kilometreyi aşan uzunlukta, girintili çıkıntılı bir taş duvarla çevrilmişti. Duvarın içinde, törenler için avlular, sahte binalar ve tapınaklar vardı. Bu yapıların taşları, daha önce kerpiç, ahşap ve kamışla yapılan binaların biçimini taklit ediyordu: taş sütunlar demet hâlinde bağlanmış kamışlara, taş tavanlar yan yana dizilmiş ağaç kütüklerine benzetilerek oyulmuştu. Mısırlı ustalar, yeni bir malzemeyle, eski alışkanlıklarını sürdürüyordu. Taş blokları da, sonraki piramitlerinkine göre küçüktü; ustalar taşı henüz kerpiç tuğla gibi kullanıyordu.

Sonraki kuşakların geleneği, bu yapının tasarımını Djoser'in veziri İmhotep'e atfetti. İmhotep'in adı, Djoser'in bir heykelinin kaidesinde yazılıdır. Zamanla İmhotep, bir mimar ve bilge olarak öyle ün kazandı ki, yüzyıllar sonra tanrılaştırıldı ve bir şifa tanrısı olarak tapınıldı.

Gelişme — denemeler ve hatalar

Djoser'den sonraki yüz yıl, bir deneme ve öğrenme dönemiydi. Dördüncü Hanedan'ın kurucusu Snefru, en az üç büyük piramit yaptırdı ve bunların her biri, bir öncekinin sorunlarından ders çıkarıyordu.

Meydum'daki piramit, önce basamaklı bir piramit olarak yapıldı, sonra basamakları doldurularak düzgün yüzlü bir piramide dönüştürülmek istendi. Bu dönüşümün bir noktada çöktüğü ya da sonradan yıkıldığı düşünülüyor; bugün yapı, bir enkaz yığınının ortasında yükselen bir kuleye benziyor.

Dahşur'daki ikinci piramit, daha da ilginç bir öykü anlatır. Yapımına dik bir açıyla başlandı; ama yükseklik arttıkça, iç odalarda çatlaklar ve zeminde çökmeler ortaya çıktı. Yapımcılar, yapının ortasında eğim açısını büyük ölçüde düşürdü. Alt kısım yaklaşık elli dört derecelik bir eğimle yükselirken, üst kısım yaklaşık kırk üç dereceyle tamamlandı. Sonuçta, bugün «Eğik Piramit» olarak bilinen, yarısında kırılmış gibi görünen bir yapı ortaya çıktı.

Snefru'nun Dahşur'daki üçüncü piramidi, «Kırmızı Piramit», baştan itibaren daha düşük bir açıyla yapıldı ve düzgün yüzlü ilk başarılı büyük piramit oldu. Kırmızı Piramit'in eğimi de, Eğik Piramit'in üst kısmındaki gibi, yaklaşık kırk üç dereceydi: ustalar, güvenli bulunan açıyı yeni yapıya taşımıştı. Snefru'nun oğlu Keops, yaklaşık MÖ 2560 civarında, bu deneyimin üzerine Gize'deki Büyük Piramit'i inşa ettirdi. Yapı, aslında yaklaşık yüz kırk altı metre yüksekliğindeydi ve yaklaşık elli bir derecelik bir eğimle yükseliyordu; binlerce yıl boyunca insan eliyle yapılmış en yüksek yapı olarak kaldı. Ustalar artık daha dik bir açıyı deneyebilecek kadar güveniyordu, çünkü tabanı sağlam kayaya oturtmayı ve iç odaların üzerindeki yükü dağıtmayı öğrenmişlerdi: kral odasının üzerinde, taşların ağırlığını dağıtmak için üst üste konmuş boşluklu odalar vardı.

Dönüş noktası — taşlar nasıl yükseldi?

Büyük Piramit'in çekirdeği, çoğunlukla yakındaki taş ocaklarından çıkarılan kireçtaşı bloklardan yapıldı. Dış yüzeyi, Nil'in karşı kıyısındaki Tura'dan getirilen, parlak beyaz, ince taneli kireçtaşıyla kaplanmıştı. Kralın mezar odası ise, yaklaşık sekiz yüz kilometre güneydeki Asvan'dan getirilen dev granit bloklardan yapılmıştı.

Taşlar, nehir ve kanallar yoluyla teknelerle taşınıyor, karada ise ahşap kızaklar üzerinde çekiliyordu. Bir Mısır mezarındaki duvar resmi, dev bir heykelin bir kızak üzerinde çekilmesini ve bir işçinin kızağın önündeki kuma su döktüğünü gösterir. Deneysel çalışmalar, ıslatılmış kumun sürtünmeyi önemli ölçüde azalttığını gösterdi.

Her rampa biçiminin sorunları vardır. Piramidin tepesine uzanan düz bir rampa, piramidin kendisinden daha büyük bir hacme ulaşırdı. Piramidin çevresine sarılan bir rampa, köşelerin ölçülmesini ve hizalanmasını engellerdi. Bu yüzden pek çok araştırmacı, farklı yükseklikler için farklı rampa türlerinin birlikte kullanıldığını düşünüyor. 2018'de Mısır'ın doğu çölündeki Hatnub kaymaktaşı ocağında bulunan dik bir rampa, iki yanında basamaklar ve ahşap direkler için delikler taşıyordu; bu, blokların dik rampalardan bile bir tür çekme düzeneğiyle yukarı taşınabildiğini düşündürüyor. Bu rampa, Keops'un dönemine, yani Büyük Piramit'in yapıldığı yıllara tarihlendi.

Cevap — bilgi, emek ve örgütlenme

Öyleyse piramitler nasıl inşa edildi? Tek bir sihirli yöntemle değil. Taşlar, bakır keskilerle ve sert taş çekiçlerle ocaklardan çıkarıldı; nehir ve kanallarla taşındı; kızaklarla çekildi; rampalarla yükseltildi ve son yerlerine kaldıraçlarla oturtuldu. Bu işlerin her biri, yüzyıllar boyunca biriken bir deneyime dayanıyordu.

Piramidin yönelimi de dikkatli gözlemlerle sağlandı. İngiliz Mısırbilimci Kate Spence, 2000'de, piramitlerin kuzeye yöneltilmesinde iki yıldızın konumunun kullanılmış olabileceğini ileri sürdü; başka araştırmacılar ise güneşin gölgesine dayanan yöntemler önerdi. Hangi yöntem kullanılmış olursa olsun, sonuç, gökyüzünü dikkatle gözlemleyen ve ölçen bir toplumun işiydi.

Piramitleri yapan işçiler ve onların nasıl örgütlendiği, «Yanlış Bilinen Tarih» kursunda gördüğümüz gibi, arkeolojik kazılarla giderek daha iyi anlaşılıyor. Piramit, bir mühendislik başarısı olduğu kadar, bir devletin binlerce insanı besleyip örgütleyebilme gücünün de anıtıydı.

Bugünle bağ — ölçmek ve sınamak

Piazzi Smyth'in piramitlerde gizli bir bilgi aradığı kuramlar, bugün de farklı biçimlerde yaşıyor: piramitlerin uzaylılar ya da kayıp bir uygarlık tarafından yapıldığını ileri süren iddialar, zaman zaman yayılıyor. Petrie'nin yaptığı gibi, iddiaları ölçüm ve kanıtla sınamak, bu tür açıklamalara karşı en güçlü cevaptır. Bir yapının ne kadar etkileyici olduğu, onu yapan insanların yeteneğini küçümsemek için bir neden değil, o yeteneği anlamak için bir davettir.

Birincil kaynak

Herodotos, MÖ beşinci yüzyılda, Büyük Piramit'in taşlarının nasıl yükseltildiğini, Mısırlılardan duyduğu biçimiyle şöyle anlatır:

This pyramid was made after the manner of steps, which some call "rows" and others "bases": and when they had first made it thus, they raised the remaining stones with machines made of short pieces of timber, raising them first from the ground to the first stage of the steps, and when the stone got up to this it was placed upon another machine standing on the first stage, and so from this it was drawn to the second upon another machine; for as many as were the courses of the steps, so many machines there were also […]. However that may be, the highest parts of it were finished first, and afterwards they proceeded to finish that which came next to them, and lastly they finished the parts of it near the ground and the lowest ranges.

Türkçesi: Bu piramit, bazılarının «sıralar», bazılarının «tabanlar» dediği basamaklar biçiminde yapıldı. Önce onu böyle yaptıktan sonra, geri kalan taşları kısa ahşap parçalarından yapılmış makinelerle kaldırdılar; taşı önce yerden basamakların ilk katına kaldırıyor, taş buraya çıkınca ilk katta duran başka bir makineye koyuyor ve oradan başka bir makineyle ikinci kata çekiyorlardı. Basamakların sırası kadar makine vardı […]. Nasıl olursa olsun, önce en üst kısımlar bitirildi, sonra onlara en yakın kısımlar, en son da yere yakın kısımlar ve en alt sıralar bitirildi.

Kaynak: Herodotos, Tarih, II.125; G. C. Macaulay'ın İngilizce çevirisi (1890), Project Gutenberg. Türkçesi bizim.

1. Herodotos'a göre taşlar piramidin üst katlarına nasıl çıkarıldı?
2. Herodotos «nasıl olursa olsun» diyerek anlatımını sınırlıyor. Bu, onun bilgisinin kesinliği ve kaynakları hakkında ne söylüyor?
3. Herodotos'un «önce en üst kısımlar bitirildi» ifadesi, piramidin kaplama taşlarının yerleştirilmesiyle nasıl ilişkilendirilebilir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Flinders Petrie (1883) — Gize piramitlerini titizlikle ölçerek, gizemli sayı kuramlarını çürüttü ve piramitlerin olağanüstü, ama insan eliyle ulaşılabilir bir doğrulukla yapıldığını gösterdi.
• I. E. S. Edwards (1947) — Mısır piramitlerinin mastabalardan basamaklı piramitlere, oradan düzgün yüzlü piramitlere uzanan gelişimini sistemli bir biçimde anlatarak, onları bir mimari evrimin ürünü olarak sundu.
• Dieter Arnold (1991) — Mısır taş işçiliğini ayrıntılı olarak inceleyerek, taşların çıkarılması, taşınması ve yerleştirilmesinde kullanılan araçları, rampaları ve teknikleri arkeolojik kanıtlarla belgeledi.
• Kate Spence (2000) — Piramitlerin kuzeye yöneltilmesinde yıldızların kullanılmış olabileceğini ileri sürdü ve bu yöntemi piramitlerin tarihlenmesi için de kullanmayı önerdi; bu öneri tartışma yarattı.

Bu dört yaklaşım, piramitlere farklı yönlerden bakıyor. Petrie, ölçümün gücünü gösterdi: gizemli iddiaların yerini, sınanabilir sayılar aldı. Edwards, piramitleri tek tek harikalar olarak değil, bir gelişim çizgisinin halkaları olarak ele aldı. Arnold, dikkati yapıların kendisinden, onları yapan ellere ve araçlara çevirdi. Spence ise, piramitlerin gökyüzüyle ilişkisini inceleyerek, mühendislik ile astronomi arasındaki bağı öne çıkardı. Tartışma, büyük bir yapının nasıl yapıldığı sorusunun, tek bir cevaptan çok, birbirini tamamlayan pek çok bilgiyle cevaplanabileceğini gösteriyor. Bu tartışmanın dışında kalan, ama sık sık gündeme gelen başka öneriler de var: piramidin içinde, duvarların arasından kıvrılarak yükselen bir iç rampa kuramı, bazı araştırmacılarca ilgi çekici bulunsa da henüz kazıyla doğrulanmadı. Bir önerinin çekici olması, onu kanıtlanmış yapmaz; tarihçinin sorusu her zaman aynıdır: bunu gösteren iz nerede?

Derine İn

Piramitlerin yapımında kullanılan araçlar, sanıldığından daha sadedir. Mısırlılar, kireçtaşını bakır keskilerle ve ağaç tokmaklarla kesiyordu. Granit gibi çok sert taşlar için ise, daha sert bir taş olan doleritten yapılmış yuvarlak çekiçler kullanılıyor, taş yavaş yavaş dövülerek biçimlendiriliyordu. Taşları kesmek için bakır testerelerle birlikte kum gibi aşındırıcı maddeler kullanıldığı düşünülüyor. Bu işlemler çok yavaştı; ama çok sayıda usta, aynı anda farklı taşlar üzerinde çalışıyordu.

Bakır da kendiliğinden gelmiyordu. Mısır'ın bakırının önemli bir kısmı, doğu çölünden ve Sina Yarımadası'ndaki madenlerden sağlanıyordu. Sina'daki Vadi Magara'da, Snefru ve Keops dönemlerine ait kaya kabartmaları, kralın bu bölgedeki gücünü ilan ediyor. Keskiler çabuk köreliyor ve sürekli yeniden dövülmesi gerekiyordu; bu da piramit şantiyesinin yanında demircilerin, bakır dökümcülerinin ve onlara yakıt taşıyanların da çalıştığı anlamına geliyordu. Bir piramit, bu yüzden, yalnızca bir taş yığını değil, uzak madenlerden şantiyeye uzanan bir tedarik zincirinin ürünüydü.

Ölçme ve hizalama da büyük bir ustalık gerektiriyordu. Piramidin tabanının düzlenmesi için, kayanın yüzeyi kazılarak düzeltiliyor; bazı araştırmacılar, bunun için suyla doldurulan hendeklerin kullanıldığını düşünüyor. Köşelerin dik açıyla kesişmesi için, ip ve basit geometri kullanılıyordu. Bu işlemlerin doğruluğu, Petrie'nin ölçümlerinin gösterdiği gibi, olağanüstüydü; ama modern aletlere gerek duymadan, sabır ve dikkatle elde edilebilir.

Piramitlerin yapımında zaman ve takvim de önemliydi. Büyük Piramit'in yaklaşık yirmi yılda yapıldığı düşünülüyor. Bu süre içinde, her gün çok sayıda bloğun yerine yerleştirilmesi gerekiyordu. Kesin sayılar tartışmalı olsa da, milyonlarca bloktan söz edildiği düşünülürse, yağmursuz bir çölde bile her iş gününün boşa geçmemesi gerekiyordu. Bu hesap, yapımın ne kadar iyi örgütlenmiş olması gerektiğini gösteriyor: taş ocakları, taşıma ekipleri, yerleştirme ekipleri ve bunları besleyen fırınlar, aynı anda ve uyum içinde çalışmak zorundaydı.

Piramitler, yalnızca bir mezar değil, bir tören ve inanç kompleksinin parçasıydı. Her piramidin yanında, kralın ölümden sonraki kültü için bir tapınak, Nil'e yakın bir vadi tapınağı ve bu ikisini birleştiren bir yol vardı. Piramidin biçimi de dinsel bir anlam taşıyordu: bazı araştırmacılar, onu güneş ışınlarının ya da yaratılış efsanesinde sulardan yükselen ilk tepenin simgesi olarak görüyor. Kralın ölümden sonra gökyüzüne yükselmesi ve yıldızlar arasına katılması, piramit metinlerinde sık sık anlatılan bir temadır.

Son olarak, piramitlerin çağı uzun sürmedi. Dördüncü Hanedan'dan sonra piramitler küçüldü ve daha az özenle yapıldı; Orta Krallık döneminde bazı krallar yine piramit yaptırdı, ama bunlar genellikle kerpiç çekirdekliydi ve bugün büyük ölçüde yıkılmış durumdadır. Yeni Krallık'ın kralları ise, mezar soygunlarından korunmak için, Teb'in batısındaki Krallar Vadisi'nde, kayalara oyulmuş gizli mezarlara gömülmeyi tercih etti. Piramitlerin görkemi, aynı zamanda onların en büyük zayıflığıydı: herkesin görebildiği bu anıtlar, soyguncuların da hedefiydi.

Uzman Notu

Temel literatür

• Herodotos, The History of Herodotus, çev. G. C. Macaulay, 2 cilt (Londra: Macmillan, 1890).
• W. M. Flinders Petrie, The Pyramids and Temples of Gizeh (Londra: Field and Tuer, 1883).
• I. E. S. Edwards, The Pyramids of Egypt (Harmondsworth: Penguin, 1947).
• Dieter Arnold, Building in Egypt: Pharaonic Stone Masonry (Oxford: Oxford University Press, 1991).
• Mark Lehner, The Complete Pyramids (Londra: Thames and Hudson, 1997).
• Kate Spence, «Ancient Egyptian Chronology and the Astronomical Orientation of Pyramids», Nature 408 (2000), s. 320–324.

Arşiv ve kaynak

Petrie'nin 1883 tarihli ölçüm raporu telif süresi dolmuş bir yayın; taranmış kopyaları çevrim içi arşivlerde bulunuyor; çizimleri ve tabloları hâlâ başvuru kaynağıdır. Djoser'in İmhotep adını taşıyan heykel kaidesi bugün Kahire'de, Mısır Müzesi koleksiyonunda korunuyor. Herodotos'un Macaulay çevirisi Project Gutenberg'de erişilebilir.

Açık sorular

• Büyük Piramit'in yapımında hangi rampa türleri, hangi yüksekliklerde ve nasıl birlikte kullanıldı?
• Piramitlerin dört ana yöne bu kadar doğru yöneltilmesi hangi gözlem yöntemiyle sağlandı?
• Meydum piramidi yapım sırasında mı çöktü, yoksa sonradan taş ocağı olarak mı kullanıldı?

Mini sınav

1. (Hedef 1) Djoser'in Sakkara'daki mezarı hangi türden bir yapıdır? A) Düzgün yüzlü piramit B) Kayaya oyulmuş mezar C) Basamaklı piramit D) Tapınak
2. (Hedef 1) Dahşur'daki «Eğik Piramit»in yarısında eğim açısının değiştirilmesinin nedeni neydi? A) Kralın ölmesi B) Yapım sırasında iç odalarda çatlaklar ve zeminde çökmeler ortaya çıkması C) Taşların bitmesi D) Bir savaş
3. (Hedef 2) Bir Mısır mezarındaki duvar resmi, dev bir heykelin taşınması hakkında neyi gösterir? A) Heykelin tekerlekli bir arabayla taşındığını B) Heykelin havaya kaldırıldığını C) Heykelin bir kızak üzerinde çekildiğini ve kızağın önündeki kuma su döküldüğünü D) Heykelin nehirde yüzdürüldüğünü
4. (Hedef 3) Flinders Petrie'nin Gize ölçümleri neyi gösterdi? A) Piramitlerin ölçülerinde gizli bir tanrısal bilgi olduğunu B) Piramitlerin olağanüstü, ama insan eliyle ulaşılabilir bir doğrulukla yapıldığını C) Piramitlerin yanlış yöne baktığını D) Piramitlerin Roma döneminde yapıldığını
5. (Hedef 2) Piramidin tepesine uzanan düz bir rampanın başlıca sorunu neydi? A) Çok kısa olması B) Taşların kaymasına yol açması C) Kralın izin vermemesi D) Piramidin kendisinden daha büyük bir hacme ulaşacak olması

Açık uçlu soru

(Hedef 2) Piramitlerin yapımına dair rampa, kızak ve kaldıraç açıklamalarını karşılaştır. Her açıklamanın hangi kanıta dayandığını ve hangi sorunları çözdüğünü belirt. Ardından Djoser'den Keops'a uzanan gelişimin, piramitlerin bir deneme ve öğrenme sürecinin ürünü olduğunu nasıl gösterdiğini gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. C — Djoser'in mezarı bir basamaklı piramittir.
2. B — Yapım sırasında iç odalarda çatlaklar ve zeminde çökmeler ortaya çıktı.
3. C — Duvar resmi, heykelin bir kızak üzerinde çekildiğini ve önündeki kuma su döküldüğünü gösterir.
4. B — Petrie'nin ölçümleri, piramitlerin olağanüstü ama insan eliyle ulaşılabilir bir doğrulukla yapıldığını gösterdi.
5. D — Düz bir rampa, piramidin kendisinden daha büyük bir hacme ulaşırdı.

Güçlü bir cevap, rampaların taşların yükseltilmesi için genel olarak kabul edildiğini ama biçimlerinin tartışıldığını, Hatnub rampasının dik rampalarda çekme düzeneklerinin kullanılabildiğini gösterdiğini; kızakların ve ıslatılmış kumun duvar resimleri ve deneylerle desteklendiğini; kaldıraçların ise, Herodotos'un anlattığı gibi, son yerleştirmede işe yarayabileceğini belirtir. Meydum'un, Eğik Piramit'in ve Kırmızı Piramit'in, hatalardan ders çıkarılarak Büyük Piramit'e ulaşıldığını gösterdiğini tartışır.

Sonraki bölüme köprü

Bir kralın mezarı için on binlerce insanın emeğini yirmi yıl boyunca seferber edebilmek, o kralın nasıl görüldüğü hakkında da bir şey söyler. Piramit metinleri, ölen kralın gökyüzüne yükselip tanrılar arasına katıldığını anlatıyordu. Ama yaşayan kral, halkı için neydi: tanrıların yeryüzündeki temsilcisi mi, bir tanrının kendisi mi, yoksa yalnızca güçlü bir insan mı? Bir sonraki bölümün sorusu tam da bu: Firavun bir kral mı, bir tanrı mı?