el-Bâtın: Gizli Olan ve Gizliyi Bilen

Temel

Kelime. Bâtın, b-t-n kökünden gelir. Kökün temel anlamı "karın, iç, bir şeyin görünmeyen yüzü"dür. Arapçada batn karın, iç demektir; bâtın ise bir şeyin içte kalan, görünmeyen tarafıdır. Türkçede bâtın (iç yüz), bâtınî (içe ait, gizli anlamla ilgili), bâtınen (içten, gönülden) ve istibtân (bir şeyin içine nüfuz etmek) bu köktendir. Bâtın ismi Kur'an'da Allah için bir kez, Hadîd 3'te geçer; Diyanet meali burada "gerçek mahiyeti insan için gizlidir" der. Bu çeviri, ismin bir yönünü öne çıkarır: Allah'ın zâtı, insanın idrakinden gizlidir. Müslim'deki dua ise öbür yönü öne çıkarır: Hiçbir şey O'ndan gizli değildir.

Gizlinin gizlisi. Kur'an, Allah'ın bilgisinin en gizli olana kadar uzandığını şöyle anlatır:

"Gizliyi de, gizlinin gizlisini de bilir." Müfessirler "gizli" (sır) ile insanın başkasına söylemediği ama kendisinin bildiği şeyi; "gizlinin gizlisi" (ahfâ) ile ise insanın kendisinin bile henüz farkında olmadığı düşünce ve eğilimleri anlamıştır. Bâtın, insanın kendi içinde bile bilmediği yeri bilir. Ayetin ardından gelen cümle ise dikkat çekicidir: "En güzel isimler O'nundur." Bütün bu dersler, o isimleri tanıma yolculuğudur.

Bedendeki et parçası. Hz. Peygamber, insanın iç dünyasının merkezini şöyle göstermiştir:

İnsanın dış davranışları, iç dünyasının yansımasıdır; öfke yüzde, korku seste, sevgi bakışta kendini ele verir. Bâtın ismini bilen, dışını düzeltmeye çalışırken içini hiçbir zaman unutmaz.

Açığını da gizlisini de. Kur'an, günahın yalnız görünen yüzüyle değil, gizli yüzüyle de ilgilenir:

Bir insan, açık günahlardan kaçınıp gizli olanlarla yaşayabilir: kıskançlık, kibir, kin, gösteriş. Bu günahlar başkaları tarafından görülmez; ama Bâtın'dan gizli değildir. Ayet, açık olanla birlikte gizli olanın da bırakılmasını ister. Ahmed b. Hanbel'in Müsned'inde aktarılan bir rivayette Hz. Peygamber, ümmeti için en çok korktuğu şeyin "küçük şirk" olduğunu söylemiş ve bunu riyâ, yani gösteriş diye açıklamıştır. Gösteriş, dışarıdan bakıldığında bir ibadettir; içeriden bakıldığında ise ibadeti insanlara yöneltmektir.

Gazâlî: Kulun payı. Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ'da Zâhir ve Bâtın'ı birlikte açıklar: Allah aklın delilleriyle apaçıktır, ama duyuların ve hayalin kavrayışından gizlidir. Kulun bu isimden payı, iç dünyasını dış dünyası kadar, hatta ondan daha çok gözetmektir. Gazâlî'nin İhyâ'daki temel iddialarından biri budur: Dinin dış hükümleri, iç dünyanın düzeltilmesi için vardır; kalbi düzelmeyen bir ibadet, ruhu olmayan bir beden gibidir. İhyâ'nın dört bölümünden ikisinin, insanı helâk eden iç kusurlara (mühlikât) ve kurtaran iç erdemlere (münciyât) ayrılması da bu düşüncenin sonucudur.

Kâinattaki izi. "Görmek" basamağında Bâtın ismi, görünmeyen düzende okunur. Bir tohumun içinde koca bir ağacın planı gizlidir. Bir hücrenin içinde bir canlının bütün yapısı saklıdır. Toprağın altında kökler, yaprakların göremediği bir ağ örer. Görünen her şeyin bir de görünmeyen yüzü vardır ve o yüz, görünen kadar gerçektir. Mülk 13 de Allah'ın, sözü gizleyene de açıklayana da eşit olduğunu, göğüslerin içindekini bildiğini söyler; el-Alîm dersinde bu ayet işlenmişti.

Derin

Derin

İçinde rahmet, dışında azap. Kur'an, kıyamet gününde müminlerle münafıkların arasına çekilecek bir suru anlatır:

Surun kapısının içinde (bâtınuhû) rahmet, dışında (zâhiruhû) azap vardır. Münafıklar dünyada müminlerle birlikte görünüyordu; dışları müminlerinkine benziyordu. O gün ise dış ile iç ayrılır. Âlimler bu ayeti, Zâhir ile Bâtın arasındaki uyumun önemine bir işaret olarak okumuştur: Dışı içinden farklı olan, o gün iki yüzü arasında kalır.

Ameller niyetlere göredir. Buhârî, Sahîh'ine şu hadisle başlar:

Hadisin devamında, aynı hicret yolculuğunu yapan iki insan anlatılır: Biri Allah ve Resulü için göç etmiştir, öbürü bir dünyalık ya da evleneceği bir kadın için. Dışarıdan bakıldığında iki yolculuk aynıdır; içeriden bakıldığında ise birbirinden tamamen farklıdır. Bâtın, amelin görünen yüzünü değil, niyetini değerlendirir.

Kalbini yarıp baktın mı? Üsâme b. Zeyd, bir savaşta kılıcını kaldırdığı bir adamın "Lâ ilâhe illallâh" demesine rağmen onu öldürmüştü. Hz. Peygamber bunu duyunca ona sert bir soru sormuştur:

İnsanlar birbirinin kalbini göremez; kalbin sahibi ve bileni Bâtın'dır. Bu hadis, insanlara başkalarının niyetleri hakkında hüküm vermeme edebini öğretir. Üsâme'nin rivayete göre sonradan "Keşke o güne kadar müslüman olmasaydım" diyecek kadar pişman olması, bu dersin ne kadar ağır olduğunu gösterir; Peygamber, sevdiği bir sahâbîyi bile bu konuda sert biçimde uyarmıştır.

Açık ve gizli fenalıklar. A'râf sûresi haramları sayarken aynı ayrımı yapar:

Fenalıkların açığı da gizlisi de haram kılınmıştır. Toplumun gördüğü günahlar kadar, kimsenin görmediği günahlar da sorumluluk doğurur. Bâtın ismi, insanın yalnız başkalarına karşı değil, kendi iç dünyasına karşı da dürüst olmasını ister.

İlmî

İlmî

Zâhire göre hüküm. Fıkıh âlimleri, insanlar arasındaki hükümlerin dış görünüşe, yani zâhire göre verileceğini, iç dünyanın ise Allah'a bırakılacağını kabul etmiştir. Üsâme hadisi bu ilkenin en güçlü dayanaklarından biridir. Halk arasında yaygın olan "Biz zâhire göre hükmederiz, gizlileri Allah bilir" sözü bir hadis olarak sabit değildir; ama anlamı sahih hadislerle desteklenir. Buhârî'de aktarılan bir rivayette Hz. Ömer de, Peygamber döneminde vahiyle bilinenlerin artık bilinmediğini, bundan sonra insanlara dışlarına göre davranılacağını söylemiştir (Buhârî, Şehâdât).

Bâtınîlik eleştirisi. İslâm tarihinde bazı gruplar, nasların açık anlamlarının yalnız halk için olduğunu, asıl anlamın gizli ve yalnız bir imamdan öğrenilebilecek bir anlam olduğunu savunmuştur. Bu gruplara genel olarak Bâtınîler denmiştir. Gazâlî, Fedâihu'l-Bâtıniyye adlı eserinde bu görüşü, nasların açık anlamını değersizleştirdiği ve dini denetimsiz bir yoruma açtığı gerekçesiyle eleştirmiştir. Ehl-i sünnet âlimleri ise zâhir ile bâtını karşı karşıya koymadan, açık anlamı koruyarak derin anlamları aramayı benimsemiştir.

Şeriat ve hakikat. Tasavvuf literatüründe zâhir ile bâtın arasındaki ilişki, şeriat ve hakikat kavramlarıyla da tartışılmıştır. Kuşeyrî, er-Risâle'de ikisinin birbirinden ayrılamayacağını şu sözle anlatır: Hakikatle desteklenmeyen şeriat kabul görmez; şeriata bağlı olmayan hakikat de bir sonuç vermez. Bu denge, Bâtın isminin kul hayatındaki yansımasıdır: İç dünya, dış ibadetleri terk etmenin bahanesi olamaz; dış ibadetler de iç dünyayı ihmal etmenin kılıfı olamaz.

Zâtın bilinemezliği. Kelâm âlimleri, Allah'ın varlığının akılla bilinebileceğini, ama zâtının mahiyetinin kavranamayacağını söylemiştir. Bâtın ismi bu sınırı anlatır. Bazı âlimler bu anlamı, "Allah'ın yarattıkları üzerinde düşünün, zâtı üzerinde düşünmeyin" sözüyle özetlemiştir; bu söz farklı isnadlarla rivayet edilmiş, hadis âlimleri isnadlarını zayıf bulmuş, ama anlamını genel olarak benimsemiş ve öğütlerinde sık sık kullanmıştır.

İlmî

Klasik şerhlerde el-Bâtın

el-Bâtın kalıbı Kur'an'da üç ayette, iki sûrede geçer: En'âm 120, Hadîd 3 ve Hadîd 13. Üçü de bu dersin Temel ve Derin seviyelerinde okundu. Kök ve dil bölümünün gösterdiği gibi b-t-n kökü Kur'an'da 25 kez geçer ve en çok batn, yani karın ve iç kelimesiyle yer alır; bitâne (sırdaş) ve bâtına (gizli) gibi kalıplar da vardır. Bu dersin İlmî seviyesi zâhire göre hükmü, Bâtınîlik eleştirisini, şeriat ve hakikati ve zâtın bilinemezliğini anlattı. Bu bölüm kökün öbür kalıplarına ve Hadîd 3'ün son cümlesine şârihlerin sorduğu soruları yan yana koyar.

Taberî: Sırdaş ve elbisenin astarı. Âl-i İmrân 118, müminlere kendilerinden olmayanı sırdaş edinmemelerini söyler. Sırdaş diye çevrilen kelime bitâne'dir. Taberî bu kelimeyi açıklarken onun elbisenin astarından geldiğini belirtir: Astar elbisenin içinde, bedene en yakın yerde durur; bitâne de insanın iç işlerine ve sırlarına vakıf olan yakın dosttur. Ayetin devamı aynı kökün anlamını sürdürür: Onların öfkesi ağızlarından taşmaktadır, kalplerinin gizlediği ise daha büyüktür. İnsan, sırrını açtığı kişinin içini bilmez; dışarı taşan söz, içte saklananın yalnız bir kısmıdır. Bâtın'ı tanıyan, insanların içini bilmediğini bilir ve sırrını kime açacağını bu bilgiyle seçer.

Kurtubî: Gizli ve açık kötülükler. En'âm 151, Rabbin haram kıldıklarını sayarken gizli ve açık kötülüklere yaklaşmamayı da sayar. Kurtubî bu ayette açık ve gizli olanın ne olduğu hakkındaki açıklamaları aktarır. Bir rivayete göre cahiliye insanları açıkta işlenen hayasızlığı ayıp sayar, gizlide işleneni ise hoş görürdü; ayet ikisini birlikte haram kıldı. Başka bir açıklamaya göre açık olan organların işlediği, gizli olan ise kalbin işlediği kötülüklerdir. Kurtubî'nin aktardığı bu ayrım, dersin Temel seviyesindeki En'âm 120 ile aynı çizgidedir; ama En'âm 151'in bir farkı vardır: Ayet yalnız bırakmayı değil, yaklaşmamayı emreder. Gizli kötülüğe yaklaşmamak, onun başladığı iç yeri gözetmektir.

Râzî: Bâtın ve ilim. Hadîd 3 dört isimden sonra şu cümleyle biter: O her şeyi bilir. Râzî'nin tefsirinde Bâtın isminin anlamları sayılırken bu son cümle de hesaba katılır. Dersin Temel seviyesinde Gazâlî'nin açıklaması okundu: Allah aklın delilleriyle apaçık, duyuların kavrayışından gizlidir. Râzî bunun yanında başka bir anlamı da aktarır: Bâtın, her şeyin içini ve gizlisini bilen demektir. Bu anlamda Bâtın, yalnız Allah'ın gizli olması değil, gizli olanın O'na açık olmasıdır. Ayetin ilimle bitmesi bu ikinci anlamı destekler: Dört isim zamanı, varlığı ve bilgiyi kuşatır, son cümle ise hepsini Allah'ın ilmine bağlar.

Kuşeyrî: Annelerin karnındayken. Necm 32'de Allah'ın insanları, onları yerden var ettiğinde ve onlar annelerinin karınlarında (butûn) ceninken çok iyi bildiği söylenir; ayet şöyle devam eder: Kendinizi temize çıkarmayın, O sakınanı çok iyi bilir. Kuşeyrî'nin işârî okumasında bu iki cümle birbirine bağlıdır: İnsan kendi içini, onu karnın karanlığında bilen kadar bilemez. Bu yüzden kulun kendini temize çıkarması, bilmediği bir şey hakkında hüküm vermesidir. Bu okuma dersin Derin seviyesindeki Üsâme hadisiyle buluşur: Başkasının kalbini yarıp bakamayan kul, kendi kalbinin de tamamına vakıf değildir.

Karşılaştırma. Dört şârih kökün dört yüzüne bakar. Taberî insanın iç yüzüne yakın olan sırdaşı, Kurtubî gizli kötülüğün kaynağını, Râzî Bâtın'ın ilimle bağını, Kuşeyrî ise insanın kendi içini bilmediğini öne çıkarır. Hepsinin buluştuğu nokta şudur: İnsanlar birbirinin ve kendilerinin içini ancak bir ölçüde bilir; için bütünüyle açık olduğu tek bilen Bâtın'dır.

Durup düşün

Uygulama

Bugün kimseye söylemediğin gizli bir kusurunu fark etmeye çalış ve onun için tevbe et. Bir insan hakkında niyetini okuyarak hüküm vermek üzereyken dur ve "Kalbini yarıp baktın mı?" sorusunu hatırla. Akşam Tefekkür Defteri'ne, dışın ile için arasında bir fark gördüğün bir anı yaz.

Kendini sına

1. Hadîd 3'teki Bâtın isminin Diyanet mealindeki karşılığı nedir ve Müslim'deki dua bu ismi nasıl açıklar?
   Cevabı göster

   Meal "gerçek mahiyeti insan için gizlidir" der; dua ise "Senden gizli hiçbir şey yoktur" diye açıklar.

2. Tâhâ 7'deki "gizlinin gizlisi" ifadesi müfessirlerce nasıl açıklanmıştır?
   Cevabı göster

   İnsanın kendisinin bile henüz farkında olmadığı düşünce ve eğilimler.

3. Hadîd 13'te müminlerle münafıklar arasına çekilen surun içinde ve dışında ne vardır?
   Cevabı göster

   İçinde rahmet, dışında azap.

4. Üsâme hadisinden fıkıhta hangi ilke çıkarılmıştır?
   Cevabı göster

   İnsanlar arasındaki hükümlerin dış görünüşe göre verileceği, iç dünyanın ise Allah'a bırakılacağı.