el-Vâlî: İşleri Yöneten

Temel

Kelime. Vâlî, v-l-y kökünden gelir; el-Veliyy isminin de kökü budur. Kökün temel anlamı "yakın olmak, bir işi üstlenip yürütmek"tir. Vâlî, ism-i fâil kalıbındadır ve "işi fiilen yöneten, idaresini elinde tutan" anlamı taşır. Türkçede vali (bir ili yöneten), vilâyet (valinin yönettiği bölge), tevliyet (bir vakfın yönetimi), mütevelli (vakıf yöneticisi) ve velî (çocuğun işlerini yürüten) bu köktendir. Vâlî ismi Kur'an'da Allah için bir kez, Ra'd 11'de geçer; ayrıca Kur'an'da Allah'ın işleri düzenlediğini (yüdebbirü'l-emr) anlatan birçok ayet bu ismin anlamını açıklar.

Bir millet kendini bozmadıkça. Vâlî isminin geçtiği ayet, Kur'an'ın en çok alıntılanan ayetlerinden biridir:

Diyanet meali ayetin ilk cümlesini "kendini bozmadıkça" diye çevirir; Arapçasındaki ifade (hattâ yügayyirû mâ bi-enfüsihim) kelime anlamıyla "kendi içlerindekini değiştirinceye kadar" demektir. Ayet üç şey söyler. Birincisi, Allah bir toplumun durumunu, o toplum kendi iç hâlini değiştirmedikçe değiştirmez. İkincisi, Allah bir topluluk hakkında bir kötülük dilediğinde onu kimse geri çeviremez. Üçüncüsü, onların Allah'tan başka bir yöneticisi, bir koruyucusu yoktur; Vâlî ismi bu son cümlede geçer (mâ lehüm min dûnihî min vâl). Önceki ayetler de dikkat çekicidir: Gizlenen ile açığa vuran, geceye bürünen ile gündüz ortaya çıkan, O'nun için eşittir (Ra'd 9–10). Vâlî, yönettiğini eksiksiz bilen yöneticidir.

Gökten yere kadar. Kur'an, Allah'ın yönetiminin kapsamını şöyle anlatır:

"Gökten yere kadar, olan bütün işleri Allah düzenler." İnsan bir ilin, bir şirketin, bir evin yönetimini bile zor bulur. Vâlî'nin yönetimi ise en uzak yıldızdan en küçük hücreye kadar uzanır ve hiçbir yerinde bir aksaklık yoktur; üstelik bu yönetim hiçbir an ara vermez, hiçbir ayrıntıyı ihmal etmez.

Yumuşak davranana yumuşaklık. Hz. Peygamber, kendisine bir yönetim görevi verilen herkes için şöyle dua etmiştir:

Hadisteki "üstlenmek" (veliye) fiili, Vâlî isminin kökündendir. Kendisine bir yönetim verilen, yönettiği insanlara nasıl davranırsa, Vâlî de ona öyle davranacaktır.

Gazâlî: Kulun payı. Gazâlî, el-Maksadü'l-Esnâ'da Vâlî'yi, işleri tedbir eden, onları üstlenen ve yöneten diye tanımlar ve bu ismin Veliyy isminden farklı olarak yönetimin kendisine vurgu yaptığını söyler. Kulun bu isimden payı, kendisine verilen yönetimi, ister bir ülke ister bir aile ister yalnız kendi nefsi olsun, adaletle ve şefkatle yürütmektir. Gazâlî'ye göre kulun ilk vilâyeti kendi nefsidir: Nefsini yönetemeyen, başkasını da iyi yönetemez.

Kâinattaki izi. "Görmek" basamağında Vâlî ismi, kâinatın düzenli yönetiminde okunur. Mevsimler sırayla gelir, gezegenler yörüngelerinde döner, bir karınca kolonisi kendi içinde bir yönetim düzeni kurar, bir arı kovanında her arı kendi görevini bilir. Bu düzenlerin her biri, kendi başına bir idare örneğidir; ama hepsi, onları düzenleyen tek bir Vâlî'nin yönetimi altındadır.

Derin

Derin

Arşa hükmeden, işi düzenleyen. Kur'an, yaratmayı yönetmeyle birlikte anar:

Ayet iki fiili art arda sayar: yaratmak ve işi düzenlemek. Allah kâinatı yaratıp kendi hâline bırakmamıştır; onu her an yönetmektedir. el-Kayyûm dersinde işlenen "ayakta tutma" anlamı, burada yönetim yönüyle karşımıza çıkar.

Nimeti değiştirmez. Enfâl sûresi, Ra'd 11'deki ilkeyi nimetler açısından da söyler:

Allah, bir topluluğa verdiği nimeti, o topluluk kendi hâlini değiştirmedikçe değiştirmez. Âlimler bu iki ayeti birlikte okuyarak şu ilkeyi çıkarmıştır: Vâlî'nin yönetimi keyfî değildir; toplumların kendi tercihleriyle bağlantılı bir düzen içinde işler. Bir toplumun başına gelen, çoğu zaman kendi içindeki değişimin sonucudur.

Halkı ıslah olmuşken. Kur'an, bu düzenin adaletini de hatırlatır:

Halkı düzelmiş, iyiliği savunan bir toplum haksız yere yok edilmez. Vâlî'nin yönetiminde bir toplumun ayakta kalması, onun kendi iç düzeniyle bağlantılıdır.

Yönetimi istemek. Hz. Peygamber, yönetim görevine talip olmanın ağırlığını şöyle anlatmıştır:

Ebû Zer de bir gün Hz. Peygamber'den bir görev istemiş, Peygamber ona şöyle demiştir: "Ey Ebû Zer, sen zayıfsın. O bir emanettir ve kıyamet günü rezillik ve pişmanlıktır; ancak onu hakkıyla alan ve üzerine düşeni yerine getiren başka" (Müslim, İmâre). İnsanın yönetimi bir emanettir; Vâlî'nin yönetimi ise hiçbir emanetçiye muhtaç değildir.

Kapısını kapatan yönetici. el-Adl dersinde, hükümlerinde, ailelerinde ve üstlendikleri işlerde (mâ velû) adaletli olanların Rahmân'ın sağında nurdan minberlerde olacağını haber veren hadis işlenmişti (Müslim, İmâre); hadisteki "üstlendikleri işler" ifadesi de Vâlî ile aynı köktendir. Ebû Dâvûd'un Sünen'inde (Harâc) aktarılan bir rivayette ise Hz. Peygamber, müslümanların işlerinden birini üstlenip onların ihtiyaç ve yoksulluklarına kapısını kapatan kimseye, Allah'ın da kıyamet günü onun ihtiyacına ve yoksulluğuna kapısını kapatacağını söylemiştir. Yönetim yalnız devlet yönetimi değildir; bir aile, bir iş, bir sorumluluk da kulun "vilâyeti"dir ve her biri kapısını ihtiyaç sahibine açık tutmayı gerektirir.

Aldatan yönetici. Hz. Peygamber, yönetim görevini kötüye kullananları sert bir dille uyarmıştır:

İlmî

İlmî

Vâlî, Veliyy ve Mevlâ. Aynı kökten gelen üç ismin anlam farkı el-Veliyy dersinde işlenmişti. Vâlî'nin özel yönü, yönetimin fiilen yürütülmesidir. Âlimler bu farkı şöyle açıklamıştır: Veliyy, kullarını seven ve onlara yardım edendir; Vâlî ise bütün yaratılmışların işlerini, sevsin sevmesin, düzenleyendir. Veliyy'in dostluğu müminlere özeldir; Vâlî'nin yönetimi ise her şeyi kapsar.

Tedbîr ve inâyet. Kelâm âlimleri, Allah'ın kâinatı yönetmesini tedbîr kavramıyla ele almıştır. Tedbîr, bir işi sonucunu düşünerek düzenlemektir. İnsanın tedbiri, geleceği bilmeden yapılan bir tahmindir; Allah'ın tedbiri ise her şeyi bilen bir yönetimdir. Halk arasındaki "Tedbir kuldan, takdir Allah'tan" sözü bu ayrımı anlatır: Kul tedbirini alır, sonucu Vâlî'nin yönetimine bırakır.

Tedbîr kelimesi. Tedbîr kelimesi, "arka, bir şeyin sonu" anlamındaki dübür kökünden gelir. Kelime anlamıyla tedbir, bir işin sonunu, arkasını düşünerek onu düzenlemektir. Allah'ın işleri tedbir etmesi, her işi sonuyla birlikte bilerek düzenlemesidir. Nâziât sûresinin başında, işleri düzenleyen meleklere (el-müdebbirât) yemin edilir (Nâziât 5); âlimler bunu, meleklerin Allah'ın emriyle kâinatın işlerinde görev aldığı biçiminde açıklamıştır.

Ra'd 11'in yorumu. Müfessirler, Ra'd 11'deki "içlerindekini değiştirme" ifadesini farklı biçimlerde açıklamıştır. Bir kısmı bunu, bir toplumun itaatten isyana geçmesi ve bu yüzden nimetlerin elinden alınması diye anlamıştır. Bir kısmı ise ayeti iki yönlü okumuş: Toplum kendini kötüye doğru değiştirirse nimet alınır, iyiye doğru değiştirirse sıkıntı kaldırılır. İki yorum da, Vâlî'nin yönetiminin toplumların kendi iç hâlleriyle bağlantılı olduğunu kabul eder.

Siyaset düşüncesinde vâli. İslâm siyaset düşüncesinde valinin görevleri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Mâverdî, el-Ahkâmü's-sultâniyye'de bir bölgeye atanan valinin yetkilerini ve sorumluluklarını tarif eder: Adaleti sağlamak, halkın haklarını korumak, güvenliği temin etmek. Bu eserlerde valinin yetkisi, kendisini atayan makamın yetkisinden türetilir; bütün yetkinin asıl kaynağı ise Allah'tır. İnsan yöneticiler, Vâlî'nin yönetiminin sınırlı birer emanetçisidir.

İlmî

Klasik şerhlerde el-Vâlî

el-Vâlî Kur'an'da yalnız bir ayette geçer: Ra'd 11'in son cümlesinde, belirsiz bir isim olarak (min vâl); Diyanet meali bu kelimeyi hami diye çevirir. Kök ve dil bölümünün gösterdiği gibi v-l-y kökü ise Kur'an'da 232 kez geçer: veliyy 86, tevellâ (yüz çevirmek ya da bir işi üstlenmek) 78, vellâ 30, mevlâ 18 kez. Bu dersin İlmî seviyesi Vâlî, Veliyy ve Mevlâ farkını, tedbîr ve inâyeti, Ra'd 11'in yorumunu ve siyaset düşüncesinde valiyi anlattı. Bu bölüm, ismin kaynağına ve kökün yönetim anlamı taşıyan öbür ayetlerine şârihlerin sorduğu soruları yan yana koyar.

Beyhakî: Belirsiz kelimeden isme. Mukaddim dersinin şerh bölümünde, isimlerin Kur'an ya da sahih hadisle bildirilmesi gerektiği görüşü okunmuştu. Vâlî bu ilkenin başka bir örneğidir: Kur'an'da kelime Allah'tan başka onların bir hamisi yoktur cümlesinde belirsiz biçimde geçer; ismin belirli biçimi, el-Vâlî, Tirmizî'nin aktardığı isimler listesinde yer alır. Beyhakî el-Esmâ ve's-sıfât'ta isimleri anlamlarıyla birlikte açıklarken Vâlî'yi, eşyanın işlerini üstlenen ve onlarda tasarruf eden diye tanımlar. Bu açıklamada Kur'an'daki cümle ile listedeki isim birbirini tamamlar: Ayet, insanların O'ndan başka bir yöneticisi olmadığını söyler; liste bu gerçeği bir isim olarak adlandırır.

Taberî: Yüz çevirmek mi, yönetimi almak mı. Muhammed 22 şöyle sorar: Geri dönerseniz yeryüzünde bozgunculuk yapmanız ve akrabalık bağlarını kesmeniz beklenmez mi sizden? Geri dönerseniz diye çevrilen fiil tevelleytüm'dür ve iki türlü anlaşılmıştır. Taberî'nin aktardığı açıklamalara göre bir anlamı yüz çevirmek, yani imandan ve itaatten dönmektir; öbür anlamı ise bir işin başına geçmek, yönetimi üstlenmektir. İkinci okumaya göre ayet bir uyarıdır: Yönetimi elinize alırsanız bozgunculuk yapıp akrabalık bağlarını koparmanız beklenmez mi? Kelimenin iki anlamı tek bir ders verir: Allah'tan yüz çeviren yönetim, yönetilenlerin arasındaki bağları da koparır.

Kurtubî: Zalimleri birbirine musallat etmek. En'âm 129'a göre Allah zalimlerin bir kısmını, kazandıklarından ötürü diğer bir kısmına musallat eder; Arapçası nuvellî, yani başına geçiririz ya da yakın kılarız. Kurtubî bu ayet için aktarılan açıklamaları toplar: Bir görüşe göre zalimler birbirinin dostu yapılır ve ahirette birbirine bırakılır; başka bir görüşe göre bir zalim öbürüne yönetici kılınır ve yaptıklarının karşılığını onun eliyle görür. Ayetin sonu bu iki anlamı birleştirir: Bu, kazandıklarından ötürüdür. İnsanların başına geçenler, bir ölçüde onların kendi kazançlarının aynasıdır. Bu okuma Ra'd 11'in ilkesiyle buluşur: Bir toplumun durumu, kendinde olanı değiştirmesiyle değişir.

Râzî: Yöneltilen yön. Bakara 148 şöyle başlar: Herkesin yöneldiği bir yön vardır. Arapçada yönelen diye geçen kelime müvellî'dir; Vâlî ile aynı kökten bir ism-i fâildir. Râzî'nin tefsirinde cümledeki zamirin kime döndüğü tartışılır. Bir görüşe göre her topluluk o yöne kendisi yönelir; başka bir görüşe göre o yöne onu yönelten Allah'tır. İkinci okumada her yönün bir yöneltilişi vardır ve bu yöneltme Vâlî'nin tasarrufudur. Ayetin devamı yönün kendisinden çok yarışa dikkat çeker: Hayırlı işlerde birbirinizle yarışın; nerede olursanız olun Allah sizi bir araya toplar. Yönler farklı olabilir, ama hepsini toplayan aynıdır.

Karşılaştırma. Dört şârih kökün yönetim anlamına dört yönden bakar. Beyhakî ismin belirsiz bir kelimeden listeye nasıl geçtiğini, Taberî yüz çevirmek ile yönetimi almak arasındaki ince bağı, Kurtubî insanların yöneticilerinin kendi kazançlarına göre belirlenişini, Râzî ise her yönün bir yönelteni olduğunu öne çıkarır. Hepsinin buluştuğu nokta şudur: Yeryüzündeki her yönetim geçici ve emanettir; insanların O'ndan başka gerçek bir yöneticisi yoktur.

Durup düşün

Uygulama

Bugün sorumlu olduğun insanlara, bir çocuğa, bir çalışana, bir öğrenciye, Müslim'deki duayı hatırlayarak yumuşak davran. Hayatında değişmesini istediğin bir durumu seç ve Ra'd 11'e göre önce kendinde değiştirebileceğin bir şeyi belirle. Akşam Tefekkür Defteri'ne, bugün nefsini ne kadar yönetebildiğini yaz.

Kendini sına

1. Vâlî ismi Kur'an'da hangi ayette geçer ve o ayet hangi ilkeyi anlatır?
   Cevabı göster

   Ra'd 11'de geçer; Allah bir toplumun durumunu, o toplum kendi iç hâlini değiştirmedikçe değiştirmez.

2. Vâlî ile Veliyy arasındaki fark nedir?
   Cevabı göster

   Veliyy yakınlık, sevgi ve yardımı; Vâlî ise bütün işlerin fiilen yönetilmesini öne çıkarır.

3. Müslim'deki hadise göre yönettiklerine yumuşak davranan yöneticiye Allah nasıl davranır?
   Cevabı göster

   Ona da yumuşak davranır.

4. Gazâlî'ye göre kulun ilk vilâyeti nedir?
   Cevabı göster

   Kendi nefsidir.