Tarihte en çok yayılan Türkiye mitleri

Öğrenme hedefleri

• Türkiye tarihine dair yaygın inançların bazılarının, «Lale Devri» adı gibi, sonraki dönemlerde nasıl üretildiğini ve yerleştiğini açıklayabileceksin.
• Bir dönem adının, adlandırılan yıllardan çok, adı koyan kuşağın bakış açısını nasıl yansıttığını değerlendirebileceksin.
• Kendi ülkenin tarihine dair anlatıları, başka ülkelerin tarihine dair efsaneleri sınarken kullandığın yöntemlerle sınayabileceksin.

Okuma metni

Kanca — bir dönemin adı nereden gelir?

Türkiye'de okula gitmiş hemen herkes «Lale Devri» adını duymuştur. Bu ad, 1718'deki Pasarofça Antlaşması ile 1730'daki Patrona Halil İsyanı arasındaki yılları, yani Sultan III. Ahmed ve sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın dönemini anlatır. 1730'daki isyanda sadrazam öldürüldü, padişah tahttan indirildi ve Sadabad'daki köşklerin bir kısmı yağmalandı ya da yıkıldı. Ders kitaplarında bu dönem, İstanbul'da lale bahçelerinin, saraylarda şenliklerin, Kağıthane'deki Sadabad köşkünün, sefahatin ve israfın dönemi olarak anlatılır; sonunda halkın öfkesiyle patlayan bir isyanla son bulur.

Ama bu dönemi yaşayan insanlar, kendi zamanlarına «Lale Devri» demiyordu. III. Ahmed'in sarayında lale meraklıları, lale yetiştiricileri ve lale şenlikleri vardı; ama dönemin kronikleri, belgeleri ve şiirleri, yaşadıkları yılları böyle bir adla anmaz. Bu ad, dönemden neredeyse iki yüzyıl sonra, yirminci yüzyılın başında yaygınlaştı. Bu bölüm, Türkiye tarihine dair yaygın inançların bazılarını, bir efsanenin kaynağını sınarken kullandığımız yöntemlerle ele alıyor ve bir dönem adının nasıl doğduğunu soruyor.

Bağlam — mitler yalnızca başkalarına ait değildir

Bu kursta şimdiye kadar incelediğimiz efsanelerin çoğu, başka ülkelerin tarihine aitti: Orta Çağ Avrupası'nın karanlığı, Viking miğferleri, Napolyon'un boyu, Marie Antoinette'in sözü. Başkalarının tarihindeki efsaneleri görmek kolaydır; onlar bizim kimliğimize dokunmaz. Kendi tarihimizdeki efsaneleri görmek ise daha zordur; çünkü onlar, çocukluktan beri öğrendiğimiz, ailemizden, okuldan ve kamusal anlatılardan duyduğumuz hikâyelerin parçasıdır.

Her ulusun kendi mitleri vardır ve bunların bir kısmı, ulusal kimliğin oluştuğu on dokuzuncu ve yirminci yüzyıllarda biçimlendi. Türkiye'de de, Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında, tarihçiler ve yazarlar geçmişi yeni bir ulusal bakış açısıyla yeniden anlattı. Bu anlatıların bir kısmı, bugün de ders kitaplarında ve kamusal tartışmalarda yaşıyor. Bu bölüm, tek tek mitleri sıralamak yerine, bir mitin nasıl doğduğunu ayrıntılı biçimde gösteren bir örneği, «Lale Devri» adını, merkeze alıyor ve ardından aynı yöntemi başka yaygın inançlara uyguluyor.

Gelişme — «Lale Devri» adının doğuşu

«Lale Devri» adı, 1913'te tarihçi Ahmed Refik'in aynı adla yayımladığı kitapla geniş kitlelere yayıldı. Ahmed Refik, Osmanlı arşiv belgelerini ve kroniklerini kullanarak, 1718–1730 yıllarının saray hayatını, şenliklerini, bahçelerini ve eğlencelerini canlı bir üslupla anlattı. Kitap çok okundu ve dönem adı kısa sürede yerleşti.

Ahmed Refik'in kitabı, Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkan Savaşları'nda ağır bir yenilgiye uğradığı ve toprak kaybettiği yıllarda yayımlandı. Bu ortamda, bir imparatorluğun neden toprak kaybettiği sorusu, gazetelerde, kahvehanelerde ve meclis konuşmalarında sürekli tartışılıyordu. Geçmişteki bir «sefahat ve israf» dönemi, imparatorluğun gerilemesinin nedenlerini arayan okurlar için güçlü bir ahlaki ders taşıyordu. Lale bahçeleri ve şenlikler, devletin gücünü boşa harcayan bir seçkin sınıfın simgesi olarak okunabiliyordu.

Adın yerleşmesiyle birlikte, dönemin kendisi de belirli bir çerçeve içinde görülmeye başlandı. 1718–1730 yılları, yalnızca lalelerin ve eğlencelerin dönemi olarak hatırlandı. Oysa aynı yıllarda, Osmanlı'da ilk matbaa kuruldu, Paris'e bir elçilik heyeti gönderildi, kütüphaneler açıldı, çeviri faaliyetleri yoğunlaştı ve İstanbul'un kentsel yapısı değişti. Dönem adı, bu gelişmeleri gölgede bırakıyordu.

Bu elçilik, dönemin yalnızca bir eğlence çağı olmadığını, aynı zamanda bir merak ve öğrenme çağı olduğunu gösterir. Sadabad'ın bahçeleri ve havuzları bile, bazı araştırmacılara göre, elçinin Fransız saraylarında gördüklerinden esinlenmişti. Sefahat ile yenilik, aynı dönemin iki yüzüydü; ama sonradan verilen ad, bunlardan yalnızca birini hatırlattı.

Dönüş noktası — başka mitler, aynı yöntem

«Lale Devri» örneği, Türkiye tarihine dair başka yaygın inançları sınamak için de bir model sunuyor. Bunlardan biri, Osmanlı'nın matbaayı yüzyıllarca «yasakladığı» inancıdır. Bu programdaki bir başka bölümde ayrıntılı olarak ele alındığı gibi, Osmanlı'da gayrimüslim toplulukların matbaaları on beşinci yüzyılın sonundan itibaren çalışıyordu; Müslümanların Arap harfli kitap basmaya başlaması ise gecikti. Bu gecikmenin nedenleri, tek bir yasaktan çok daha karmaşıktı: el yazması kültürünün prestiji, hattatların ve kâtiplerin rolü, piyasa koşulları ve dinsel metinlerin basımına dair kaygılar.

Bir başkası, Osmanlı tarihinin on altıncı yüzyıldan sonra kesintisiz bir «gerileme» olarak anlatılmasıdır. Bu gerileme anlatısı da, programdaki başka bir bölümde tartışıldığı gibi, son onyıllarda tarihçiler tarafından köklü biçimde sorgulandı. «Lale Devri» adı, bu anlatının içine kusursuz biçimde oturuyordu: sefahat, gerilemenin nedeni olarak sunuluyordu. İmparatorluk, on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda da uyum sağladı, dönüştü ve yeni kurumlar geliştirdi; «gerileme» kavramı, bu dönüşümleri gölgede bırakan bir yargıydı.

Bu üç inancın ortak bir yanı var: üçü de, Osmanlı'yı Batı Avrupa ile karşılaştıran ve onu «geri kalmış» ya da «yozlaşmış» olarak gören bir bakış açısından doğdu. Bu bakış açısı, hem on dokuzuncu yüzyıl Avrupalı gözlemcilerinin hem de Osmanlı'nın son döneminin ve erken Cumhuriyet'in reformcularının anlatılarında güçlüydü; çünkü onlar, eski düzeni eleştirerek yeni bir düzeni meşrulaştırmak istiyordu. Bir reformcu için geçmişin karanlık gösterilmesi, yapılan yeniliklerin gerekliliğini kanıtlamanın kolay bir yoluydu. Böylece aynı mitler, hem dışarıdan gelen eleştirilerde hem de içerideki reform söyleminde farklı amaçlarla kullanıldı.

Cevap — kendi tarihimize bakmak

Öyleyse Türkiye tarihine dair yaygın inançları nasıl sınayabiliriz? Başka ülkelerin efsanelerine uyguladığımız sınamaların aynısını kendi tarihimize de uygulayarak: bir adın doğum tarihini arayarak, onu anlattığı yılların kendi tanıklıklarıyla yan yana koyarak ve onu hangi kuşağın, hangi kaygıyla dolaşıma soktuğunu anlamaya çalışarak. «Lale Devri» adı, 1718–1730 yıllarının kaynaklarında değil, 1913'ün bir kitabında doğdu; bu, adın dönemden çok, onu adlandıranların kaygılarını yansıttığını gösteriyor.

Bu, «Lale Devri»nin hiç var olmadığı anlamına gelmez. Dönemin saray kültüründe laleler, bahçeler ve şenlikler gerçekten önemli bir yer tutuyordu. Ama bir dönemi yalnızca bir özelliğiyle adlandırmak, o dönemin karmaşıklığını tek bir imgeye indirger. Düşün ki gelecekteki tarihçiler, bizim yaşadığımız yılları yalnızca bir akıllı telefon markasının ya da bir televizyon dizisinin adıyla ansınlar: bu ad bir şeyi yakalar, ama o yıllarda yaşayan insanların deneyimlerinin büyük kısmını dışarıda bırakır. Tarihçi, bir dönem adını kullanırken onun bu sınırlarını akılda tutar ve gerektiğinde tırnak içinde yazar.

Bugünle bağ — ders kitabından sosyal medyaya

Türkiye tarihine dair yaygın inançların bir kısmı bugün sosyal medyada, belgeseller ve popüler tarih kitapları aracılığıyla yeniden üretiliyor. Bazıları geçmişi yüceltiyor, bazıları küçümsüyor; ikisi de kanıtlarla sınanmayı hak ediyor. Tarihe dair iddialı bir paylaşım gördüğünde, bu kursta öğrendiğin soruları hatırla: bu iddia nereden geliyor, dönemin kendi kaynakları ne diyor ve bu iddia kimin işine yarıyor?

Kendi tarihine eleştirel bakmak, onu sevmemek ya da küçümsemek anlamına gelmez. Tersine, bir tarihi gerçekten tanımak, onu efsanelerden ayırarak, karmaşıklığıyla birlikte görmeyi gerektirir.

Birincil kaynak

On sekizinci yüzyılın başında İstanbul'da yaşayan şair Nedim, Kağıthane'deki Sadabad köşkünü ve çevresindeki eğlenceleri anlatan ünlü şarkısında şöyle der:

Bir safâ bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda

Gidelim serv-i revânım yürü Sa'dâbâd'a

İşte üç çifte kayık iskelede âmâde

Gidelim serv-i revânım yürü Sa'dâbâd'a

Gülelim oynayalım kâm alalım dünyâdan

Mâ-i tesnîm içelim çeşme-i nev-peydâdan

Görelim âb-ı hayât akdığın ejderhâdan

Gidelim serv-i revânım yürü Sa'dâbâd'a

Bugünkü Türkçeyle: Gel, şu neşesiz gönle bir sefa bağışlayalım; yürüyen selvi boylum, haydi Sadabad'a gidelim. İşte üç çifte kayık iskelede hazır bekliyor. Gülelim, oynayalım, dünyadan zevkimizi alalım; yeni yapılmış çeşmeden cennet suyu içelim; ejderha ağzından akan hayat suyunu görelim.

Kaynak: Nedim, «Şarkı: Bir safa bahşedelim gel şu dil-i nâ-şâda», Divan (18. yüzyılın başı); metin Vikikaynak'tan. Bugünkü Türkçe aktarım bizim.

Şarkı, Sadabad'ın kayıklarını, çeşmelerini ve eğlencelerini canlı biçimde anlatır; ama içinde «lale» sözcüğü geçmez ve dönemi herhangi bir adla anmaz.

1. Nedim'in şarkısı, 1718–1730 yıllarının İstanbul'undaki eğlence kültürü hakkında ne söylüyor?
2. Şarkıda «lale» sözcüğünün geçmemesi, «Lale Devri» adının kaynağı hakkında ne düşündürüyor?
3. Bir şairin şarkısını bir dönemin bütününü anlamak için kaynak olarak kullanırken nelere dikkat edilmelidir?

Tarihçiler Tartışıyor

• Ahmed Refik (1913) — Lâle Devri'nde 1718–1730 yıllarının saray hayatını, şenliklerini ve bahçelerini arşiv belgelerine dayanarak canlı bir üslupla anlattı; kitap, dönem adının yaygınlaşmasında belirleyici oldu.
• Ariel Salzmann (2000) — «The Age of Tulips» başlıklı makalesinde dönemin tüketim kültürünü, lale merakını ve seçkinlerin yaşam tarzını, on altıncı yüzyıldan başlayan geniş bir tüketim tarihi içinde değerlendirdi.
• Can Erimtan (2008) — Ottomans Looking West?'te «Lale Devri» kavramının kökenini inceleyerek bu adın on sekizinci yüzyılda değil, yirminci yüzyılın başında yaygınlaştığını ve dönemin algılanışını biçimlendirdiğini gösterdi.
• Shirine Hamadeh (2008) — The City's Pleasures'da on sekizinci yüzyıl İstanbul'unun kentsel kültürünü, bahçelerini, çeşmelerini ve kamusal eğlence alanlarını inceledi; dönemi yalnızca saray sefahati olarak değil, kentin daha geniş kesimlerini etkileyen bir kültürel dönüşüm olarak ele aldı.

Bu dört çalışma, aynı dönemin nasıl farklı biçimlerde anlatılabildiğini gösteriyor. Ahmed Refik, dönemi kendi zamanının kaygılarıyla, bir sefahat ve gerileme hikâyesi olarak anlattı; Salzmann ve Hamadeh ise dönemi tüketim kültürü ve kentsel dönüşüm açısından yeniden değerlendirdi; Erimtan da adın kendisinin tarihini yazdı. Hamadeh'in çalışması ayrıca, bu dönemin kültürel değişimlerinin yalnızca saray çevresiyle sınırlı kalmadığını, İstanbul'un farklı kesimlerinin de yeni kamusal eğlence alanlarından yararlandığını ileri sürdü. Tartışma, bir dönem adının masum bir etiket olmadığını, o dönemi nasıl gördüğümüzü belirleyen bir yorum olduğunu gösteriyor.

Derine İn

Bir dönem adını sınamanın ilk adımı, adın ilk ne zaman kullanıldığını bulmaktır. Bu, sözlükler, eski kitaplar ve süreli yayınlar taranarak yapılır. «Lale Devri» örneğinde, adın on sekizinci yüzyıl kroniklerinde bir dönem adı olarak geçmemesi, onun sonradan verildiğini gösterir. Benzer bir soru, «Orta Çağ» ya da «Karanlık Çağ» gibi Avrupa tarihine ait adlar için de sorulmuştu; bu kursun ilk bölümünde gördüğümüz gibi, o adlar da sonradan gelenlerin yargısını taşıyordu. Bugün dijital kütüphaneler ve taranmış gazete arşivleri, bir sözcüğün ya da deyimin ilk kullanımlarını aramayı çok kolaylaştırdı; birkaç dakikalık bir arama, bir adın sanıldığı kadar eski olmadığını ortaya çıkarabilir.

İkinci adım, adın doğduğu dönemin koşullarını anlamaktır. Ahmed Refik'in kitabı, Balkan Savaşları'nın yarattığı derin bir kriz ve kendini sorgulama ortamında yazıldı. Bu ortamda, geçmişteki bir dönemi «sefahat» ve «gerileme» ile ilişkilendirmek, okurlara imparatorluğun başına gelenlerin nedenlerini açıklayan bir hikâye sunuyordu. Ahmed Refik bir arşivciydi ve belgelere dayanarak yazıyordu; ama belgeleri seçerken ve sıralarken, kendi zamanının sorularına cevap arıyordu. Bu, onun kitabını değersiz kılmaz; ama kitabı bir kaynak olarak okurken, 1913'ün sorularını 1720'lerin gerçekliğinden ayırmayı gerektirir. Adın ve anlatının bu ihtiyaca hizmet etmesi, onun neden bu kadar çabuk benimsendiğini açıklar.

Üçüncü adım, adın gölgede bıraktığı şeyleri aramaktır. «Lale Devri» adı, dönemin kültürel ve diplomatik yeniliklerini, matbaanın kuruluşunu, Avrupa ile artan temasları ve kentsel dönüşümü arka plana itiyordu. Bu gelişmeleri görünür kılmak, dönemi daha dengeli biçimde anlamayı sağlar. Bir adın dışarıda bıraktıklarını listelemek, o ada alternatif bir anlatı kurmanın ilk adımıdır. Son yıllarda tarihçilerin dönemi «Osmanlı'nın Batı'ya açılışı» ya da «kentsel kültürün dönüşümü» gibi başka çerçevelerle de incelemesi, bu dengeleme çabasının bir parçasıdır.

Dördüncü adım, kendi önyargılarımızın farkında olmaktır. Kendi ulusal tarihimize bakarken, bazı hikâyeleri sorgulamak, bizi rahatsız edebilir; çünkü bu hikâyeler, kimliğimizin ve aidiyet duygumuzun parçasıdır. Ama tarihçinin görevi, bu rahatsızlığa rağmen kanıtlara bakmaktır. Bu tutum yalnızca Türkiye'ye özgü değildir: Fransız tarihçiler Devrim'in kahramanlık anlatılarını, İngiliz tarihçiler imparatorluk geçmişlerini de aynı eleştirel gözle yeniden incelediler. Bir ulusun tarihine duyulan saygı, onun efsanelerini korumakla değil, gerçek karmaşıklığını anlamakla gösterilir.

Son olarak, her mit kötü değildir ve her mitin tamamen yanlış olduğu da söylenemez. Pek çok ulusal anlatı, gerçek olaylara dayanır; ama bu olayları basitleştirir, bir yönünü öne çıkarır ya da bir ahlaki ders yükler. Tarihçi, bu anlatıları çöpe atmak yerine, onların hangi kısmının kanıtlara dayandığını, hangi kısmının sonradan eklendiğini ayırt etmeye çalışır. Bu ayırt etme işi, mitin kendisini de bir tarihsel kaynağa dönüştürür: bir anlatının ne zaman ve nasıl biçimlendiğini bilmek, o anlatıyı yaratan dönemin kaygılarını, umutlarını ve korkularını anlamamızı sağlar.

Uzman Notu

Temel literatür

• Ahmed Refik, Lâle Devri (İstanbul, 1913).
• Ariel Salzmann, «The Age of Tulips: Confluence and Conflict in Early Modern Consumer Culture (1550–1730)», Donald Quataert (ed.), Consumption Studies and the History of the Ottoman Empire, 1550–1922 (Albany: State University of New York Press, 2000).
• Can Erimtan, Ottomans Looking West? The Origins of the Tulip Age and Its Development in Modern Turkey (London: Tauris Academic Studies, 2008).
• Shirine Hamadeh, The City's Pleasures: Istanbul in the Eighteenth Century (Seattle: University of Washington Press, 2008).
• Fatma Müge Göçek, East Encounters West: France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century (New York: Oxford University Press, 1987).
• Donald Quataert, The Ottoman Empire, 1700–1922 (Cambridge: Cambridge University Press, 2000).

Arşiv ve kaynak

Nedim'in şiirleri Vikikaynak'ta ve Divan'ının basılı edisyonlarında okunabiliyor. Dönemin mühimme defterleri ve saray kayıtları, Kağıthane'deki devlet arşivinde ve Topkapı Sarayı'nın kendi arşivinde araştırmacılara açık. Ahmed Refik'in kitabı, Arap harfli ilk baskısının yanında, Latin harfleriyle yapılmış yeni basımlarıyla da bulunabiliyor.

Açık sorular

• 1718–1730 yıllarında saray çevresi dışındaki İstanbullular, yani esnaf, işçiler ve kadınlar, dönemin kültürel değişimlerinden nasıl etkilendi?
• Patrona Halil İsyanı'nın nedenleri, «sefahate tepki» anlatısıyla ne ölçüde açıklanabilir?
• Türkiye tarihine dair başka hangi yaygın inançlar, sonraki dönemlerin siyasi ihtiyaçlarıyla biçimlendi?

Mini sınav

1. (Hedef 1) «Lale Devri» adı hangi kitapla geniş kitlelere yayıldı? A) Nedim'in Divan'ı ile B) Ahmed Refik'in 1913'te yayımlanan kitabıyla C) Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si ile D) Katip Çelebi'nin eseriyle
2. (Hedef 1) «Lale Devri» olarak anılan dönem hangi yılları kapsar? A) 1453–1481 B) 1520–1566 C) 1718–1730 D) 1839–1876
3. (Hedef 2) Bir dönem adı hakkında hangisi doğrudur? A) Her zaman o dönemi yaşayanlar tarafından verilir B) O dönemin bir özelliğini öne çıkarırken başkalarını gölgede bırakabilir ve sonradan gelenlerin yargısını taşıyabilir C) Hiçbir yorum içermez D) Yalnızca Avrupa tarihinde kullanılır
4. (Hedef 2) Ahmed Refik'in kitabının yayımlandığı dönemin koşulları hangisidir? A) Balkan Savaşları'nın ardından derin bir kriz ve kendini sorgulama ortamı B) Barış ve refah dönemi C) Cumhuriyet'in ilanı D) Kırım Savaşı
5. (Hedef 3) Kendi ulusal tarihimize dair bir inancı sınamanın doğru yolu hangisidir? A) Onu hiç sorgulamamak B) Tamamen reddetmek C) Yalnızca ders kitaplarına bakmak D) İnancın kaynağını bulmak, dönemin kendi kaynaklarıyla karşılaştırmak ve neden ortaya çıktığını anlamak

Açık uçlu soru

(Hedef 3) Türkiye tarihine dair bildiğin yaygın bir inancı seç. Bu inancın izini geriye doğru nasıl süreceğini, dönemin kendi kaynaklarıyla nasıl karşılaştıracağını ve bu inancın hangi dönemde, hangi ihtiyaca hizmet ederek yaygınlaşmış olabileceğini gerekçeleriyle tartış.

Cevaplar

1. B — «Lale Devri» adı, Ahmed Refik'in 1913'te yayımlanan kitabıyla yaygınlaştı.
2. C — Lale Devri olarak anılan dönem 1718–1730 yıllarını kapsar.
3. B — Dönem adları bir özelliği öne çıkarır, başkalarını gölgede bırakabilir ve sonradan gelenlerin yargısını taşıyabilir.
4. A — Kitap, Balkan Savaşları'nın ardından derin bir kriz ortamında yayımlandı.
5. D — İnancın kaynağı bulunmalı, dönemin kaynaklarıyla karşılaştırılmalı ve neden ortaya çıktığı anlaşılmalıdır.

Güçlü bir cevap, seçilen inancın en eski izini ders kitapları, popüler kitaplar ve süreli yayınlar üzerinden geriye doğru sürmeyi önerir; dönemin kronikleri, belgeleri ve tanıklıklarıyla karşılaştırır ve inancın yaygınlaştığı dönemin siyasi ve toplumsal koşullarını tartışır. İnancın hangi kısmının kanıtlara dayandığını, hangi kısmının sonradan eklendiğini ayırt eder.

Sonraki bölüme köprü

Bu kurs boyunca gördüğümüz efsanelerin çoğu, yavaş yavaş, kitaplar, karikatürler ve ders kitapları aracılığıyla yayıldı. Bugün ise yanlış bir tarih bilgisi, birkaç saat içinde milyonlarca insana ulaşabiliyor. Sonraki bölüm, bu kursun son sorusunu soruyor: sahte tarih nasıl yayılır ve nasıl anlaşılır?